Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грузиядағы монастырь (ел)
Бұл монастырьдың атауы "Тор монастыры" деп аударылады. Тор атауымен аталған басқа монастырьлар үшін Тор монастыры (айқындау) бетіне қараңыз. Джвари монастыры – Грузияның шығысындағы Мцхета қаласының жанында орналасқан, 6-шы ғасырға жататын грузин православие монастыры. Джвари – ерте ортағасырлық грузин шіркеуінің сирек сақталған, қазіргі күніне дейін дерлік өзгермеген мысалы. Бұл шіркеу Грузия мен Арменияда кең таралған Джвари типті шіркеу архитектурасының негізін қалады. 656 метр биіктіктегі Джвари тауына салынған монастырь ортағасырлық грузин сәулетіне тән, табиғатпен үйлесімді байланыстың көрнекті үлгісі болып табылады. Мцхетаның басқа да тарихи ескерткіштерімен бірге, бұл монастырь 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.
Monastery in Georgia (country)
The name of this monastery translated as the "Monastery of the Cross". For other monasteries named after the cross, see Monastery of the Cross (disambiguation). Jvari Monastery is a sixth century Georgian Orthodox monastery near Mtskheta, eastern Georgia. Jvari is a rare case of an Early Medieval Georgian church that has survived to the present day almost unchanged. The church became the founder of its type, the Jvari type of church architecture, prevalent in Georgia and Armenia. Built atop of Jvari Mount (656 m a. s. l.), the monastery is an example of harmonious connection with the natural environment, characteristic to medieval Georgian architecture. Along with other historic structures of Mtskheta, the monastery was listed as a World Heritage Site by UNESCO in 1994.
Тарих
Жвари монастыры Мтквари және Арагви өзендерінің қосылған жеріндегі тау басында орналасқан, Мцхета қаласына қарайды. Мцхета бұрын Иберия патшалығының астанасы болған. Дәстүрлі мәліметтерге сәйкес, осы жерде IV ғасырдың басында Иберия патшасы Мириан III-ті христиан дініне өткізген әйел евангелист Сент-Нино, бұрынғы пұтхана орнында үлкен ағаш (немесе жүзім) айқыш орнатқан. Айқыш кереметтер жасағандықтан, бүкіл Кавказ аймағынан паломниктерді тартқан. Ағаш айқыштың орнында шамамен 545 жылы Гуарам I билігі тұсында кішкентай шіркеу салынды, ол "Жвари кішкентай шіркеуі" деп аталды және оны қазіргі басты шіркеудің солтүстігінен көруге болады. Кішкентай шіркеу көптеген паломниктердің қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, ал қазіргі ғимарат, яки "Жваридің үлкен шіркеуі", Гуарамның ұлы Эризматвари Степаноз I-нің 590-605 жылдар аралығында салғаны есептеледі. Бұл, шіркеудің қасбетіндегі Жвари жазуларына негізделген, онда шіркеуді салған бас құрылысшылар: Стефанос патриций, Димитрий гипатос және Адарнасе гипатос есімдері көрсетілген. Профессор Сирил Туманов бұл пікірмен келіспейді, бұл тұлғаларды Степаноз II, Деметре (Степаноз I-нің інісі) және Адарнасе II (Степаноз II-нің ұлы) деп санайды. Ниноның айқышы шіркеу ішінде сақталған, ал оның бастапқы тұғыры әлі де осында табылады. 914 жылы, Грузияға Саджидтердің шапқыны кезінде, шіркеу арабтар тарапынан өртенді, бірақ ол аз ғана жөндеуден кейін сақталды. Жвари кешенінің маңызы уақыт өте келе артты және көптеген қажыларды өзіне тартты. Кейінгі орта ғасырларда кешен тас қабырға және қақпамен бекітілді, оның қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Кеңес кезеңінде шіркеу ұлттық ескерткіш ретінде сақталды, бірақ жақын жердегі әскери базаның қатаң күзетіне байланысты кіру қиын болды. Грузия тәуелсіздік алғаннан кейін ғимарат діни қызметке қайта оралды. 1994 жылы Жвари, Мцхетаның басқа да ескерткіштерімен бірге ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Дегенмен, ғасырлар бойы құрылыстар жаңбыр мен желдің әсерінен зақымданып, жеткіліксіз күтімге ұшырады. Жвари 2004 жылы Дүниежүзілік ескерткіштер қорының "Әлемдік ескерткіштерді бақылау" тізіміне қосылды.
Jvari Monastery stands on the rocky mountaintop at the confluence of the Mtkvari and Aragvi rivers, overlooking the town of Mtskheta, which was formerly the capital of the Kingdom of Iberia. According to traditional accounts, on this location in the early 4th century Saint Nino, a female evangelist credited with converting King Mirian III of Iberia to Christianity, erected a large wooden (or vine) cross on the site of a pagan temple. The cross was reportedly able to work miracles and therefore drew pilgrims from all over the Caucasus. A small church was erected over the remnants of the wooden cross in c.545 during the rule of Guaram I, and named the "Small Church of Jvari", which can still be seen adjacent to the main church from the north. The small church did not satisfy the needs of popular pilgrimage site, and the present building, or "Great Church of Jvari", is generally held to have been built between 590 and 605 by Guaram's son Erismtavari Stepanoz I. This is based on the Jvari inscriptions on its facade which mentions the principal builders of the church: Stephanos the patricius, Demetrius the hypatos, and Adarnase the hypatos. Professor Cyril Toumanoff disagrees with this view, identifying these individuals as Stepanoz II, Demetre (brother of Stepanoz I), and Adarnase II (son of Stepanoz II), respectively. Nino's cross remained inside of the church, and its original postament can still be found here. In 914, during the Sajid invasion of Georgia, the church was burned by Arabs, but it managed to survive with only minor repairments. The importance of Jvari complex increased over time and attracted many pilgrims. In the late Middle Ages, the complex was fortified by a stone wall and gate, remnants of which still survive. During the Soviet period, the church was preserved as a national monument, but access was rendered difficult by tight security at a nearby military base. After the independence of Georgia, the building was restored to active religious use. Jvari was listed together with other monuments of Mtskheta in 1994 as a UNESCO World Heritage Site. However, over the centuries the structures suffered damage from rain and wind erosion and inadequate maintenance. Jvari was listed in the 2004 World Monuments Watch list by the World Monuments Fund.
Сәулет
Жвари – сәулет және табиғат арасындағы үйлесімді қатынастың үлгісі. Таудан өсіп тұрғандай көрінетін ғибадатхана жартасқа салынған. Батыс фасады, контрафорс қабырғасымен нығайтылған, тік жардан асып тұр. Оның екі кіреберісі бар – солтүстік және оңтүстік. Ғимараттың пішіні шығыстан батысқа қарай созылған крест тәрізді, әр қанаты жартылай дөңгелек апсистермен аяқталады. Жвари шіркеуі – «төрт апсидті шіркеудің төрт нишасы бар» күмбезді тетраконхтың ерте үлгісі. Төрт апсиданың арасында орталық кеңістікке ашық үш ширек цилиндрлі нишалар орналасқан, ал орталық бөлімнен күмбез барабанының негізіне өту үш қатарлық скинчтер арқылы жүзеге асырылады, бұл сол заманғы сәулеттік жетістік. Төменгі қатарда төрт үлкен скинч, жоғарғы екі қатарда кішірек скинчтер және соңында күмбезді ұстап тұрған 32 қырлы қатар орналасқан. Осылайша, күмбез кейінгі шіркеулердегідей бағаналарға емес, қабырғаларға тіреледі, бірыңғай кеңістік пен үлкендік сезімін тудырады, әйтсе де шіркеудің биіктігі 25 метрден кем. Негізгі кеңістік пен төрт кіші бөлме арасындағы биік өтпелі нишалардың болуы – сәулетшінің үлкен және кіші кеңістіктер арасындағы айырмашылықты азайтуға тырысқан тәсілі. Жвари шіркеуі грузин сәулетінің дамуына зор ықпал етті және көптеген басқа шіркеулерге үлгі болды. Ғимараттың басты элементі – күмбез, 8 қырлы толобатқа ие. Күмбездің астында, ішкі орталыққа жақын, сегізбұрышты қоршаған көркемдік безендірілген тұғыр орналасқан, ол бастапқыда Ниноның айқышының негізінде болған, бірақ қазір жаңа ағаш айқыш орнатылған. Апсидалар арасындағы төрт цилиндрлі нишалар төрт бөлмеге жетелейді: шығыс жағындағы екі бөлме – алтарь және сакристия, ал батыс жағындағы екі бөлме – билеушіге арналған (солтүстік-батыс) және әйелдерге арналған (оңтүстік-батыс) дұға бөлмелері. Соңғы бөлменің үстіндегі жазуда оның құрылысын белгісіз Тимистия қаржылағандығы айтылған. Сондай-ақ, онда Мәсіхтің көкке көтерілуі бейнеленген жалпақ рельеф бар. Ішкі қабырғалар бастапқыда тас қаптамамен жабылған, кейін сырланған және фрескалармен боялған, олардың аз бөлігі ғана сақталған. Грек және сасанидтік ықпалы бар әртүрлі бас рельефті мүсіндер ғибадатхананың сыртқы жағынан көрінетін шығыс және оңтүстік фасадтарын безендіреді, олардың кейбіреулері грузин Асомтаврули әрпімен жазылған түсіндірме жазулармен бірге келеді. Оңтүстік фасадтың кіреберіс тимпаны Кресттің даңқының рельефімен әшекейленген, ал сол фасадта ерте христиан өнерінде кең таралған тақырып – Мәсіхтің көтерілуі бейнеленген. Бұл дәстүрлі Болниси айқышы. Солтүстік фасад ертеректе салынған кішкентай шіркеумен жабылады, ал батыс фасад, алыстан көрінетін, әшекейленбеген. Шығыс фасадтағы әр терезеде сәндік түймелер бар. Шығыс апсистің үш жағында билеушілер мен ақсүйектерді бейнелейтін бас рельефтер орналасқан. Сол жақта Степан I-нің ағасы Деметр бейнеленген. Ортасында Мәсіхтің алдында тұрған Степаноз I бейнеленген, бұл жазуда да түсіндіріледі. Оң жақ рельефінде Адернес Гипатос ұлымен және жоғарыда ұшып келе жатқан Гавриил және Михаил бас періштелерімен бірге бейнеленген, бірақ оның кім екені нақты емес, кейбіреулер оны Адарнасе I немесе Адарнасе II-ге байланыстырады. Оңтүстік апсидада Мәсіхтің алдында тұрған Степаноз II бейнеленген тағы бір бас рельеф бар. Мүмкін, шіркеудің сәулетшісі, тізе бүгіп отырған адам, толобаттың оңтүстік жағында бейнеленген. Кішкентай Гуарам шіркеуі, жалпы пропорциялары төртбұрышты, ішкі пішіні крест тәрізді. Ол солтүстікке қарай порталмен байланысты, шіркеуге кіру осы жерден және оңтүстіктен мүмкін. Шіркеудің қабырғалары жақсы өңделген тас блоктармен қапталған. Құбылыс мозаикамен жабылған, бірақ оның тек бір бөлігі ғана сақталған. Әшекейленген ниша Грузия католиктеріне арналған. Оңтүстік кіреберіс өрнекті жапырақтары бар капителдермен әшекейленген. Сондай-ақ, екі шіркеуді байланыстыратын портал бар. Монастырь кешенін мұнаралары бар қабырғалардың қалдықтары қоршап тұр. Кіреберіс және қақпа шығыс жағынан салынған. Шіркеудің құрылыс мерзіміне қатысты күмән мен пікірталас Грузия мен Арменияда ұлтшылдық сипат алды. Әр ел «төрт апсидті шіркеудің төрт нишасы бар» пішінін өзі ойлап тапқан деп мәлімдейді.
Jvari is an example of a harmonic relationship between architecture and nature. The temple, which appears to be growing from the mountain, was built on a cliff. The western facade, strengthened by a controforse wall, nearly hangs over the precipice. It has two entrances, from the north and from the south. The building has the shape of a cross, prolonged from east to west, with each arm ended by semicircular apses. The Jvari church is an early example of a "four apsed church with four niches" domed tetraconch. Between the four apses are three quarter cylindrical niches, which are open to the central space, and the transition from the square central bay to the base of the dome's drum is effected through three rows of squinches, an architectural achievement of its time. The lower row is made of four larger squinches, the two upper of smaller squinches, and finally the row of 32 facets, holding the dome. Thus, the dome rests on the walls, not on pillars, like in later churches, creating a single, entire space, and illusion of large size, although the church is less than 25 m high. Presence of high transitionary niches between the main space and the four small rooms is another trick of the architect, who wanted to diminish the contrast between large and small spaces. The Jvari church had a great impact on the further development of Georgian architecture and served as a model for many other churches. The leading element of the building, the dome, has an 8 faceted tholobate. Under the dome, near the center of the interior, stands a postament, surrounded by an octagon, important artistic addition, which was originally at the base of Nino's cross, but now holds a new wooden cross. The four cylindrical niches between the apses lead to four rooms: two in the eastern part, the altar and the sacristy, and two in the western, prayer rooms for the ruler (northwestern) and for women (southwestern). A writing above the latter room tells that its construction was funded by unknown Timistia. It also has a flat relief with depiction of the Ascension of Christ. Internal walls were originally covered with ashlar, and later plastered and painted in frescos, little of which survived. Varied bas relief sculptures with Hellenistic and Sassanian influences decorate its external observable eastern and southern façades, some of which are accompanied by explanatory inscriptions in Georgian Asomtavruli script. The entrance tympanum on the southern façade is adorned with a relief of the Glorification of the Cross, the same façade also shows an Ascension of Christ, a rather prevalent theme in Early Christian art. The cross, which is a traditional Bolnisi cross, is held by two angels. Northern façade is closed by a small earlier built church, as well as the western, visible from afar, are not decorated. Each window on the eastern façade has a decorative knob. Each of the three facets of the eastern apsis has a bas relief, depicting rulers and noblemen. The left shows Demetre, the brother of Stepanoz I. The central depicts Stepanoz I in front of the Christ, which is also explained on the writing. The right bas relief has Adrnerse the Hypatos with his son and archangels Gabriel and Michael flying above, but the identity is unclear, and some connect it with Adarnase I or Adarnase II. Another bas relief, with Stepanoz II in front of the Christ, is found on the southern apsis. Possibly, the church architect, a kneeling figure, is depicted on the southern facet of the tholobate. The small Guaram's church, quadrangular in general proportions, has a cross shaped interior. It is connected to a portal from the north, with the entrance to the church here and from the south. The church walls are covered by well processed blocks. The conch was covered in mosaic, but only a fragment remains. A decorated niche is meant for the katolikos of Georgia. The southern entrance is decorated by capitals with ornamental leaves. A portal also connects the two churches. The monastery complex is surrounded by remnants of walls with towers. The entrance with the gate was from the east. Uncertainty over, and debate about, the date of the church's construction have assumed nationalist undertones in Georgia and Armenia. Each nation claims to have invented the "four apsed church with four niches" form exhibited by Jvari.
Қауіптер
Қазіргі уақытта монастырь қышқыл жаңбыр мен күшті желдің салдарынан тозу қаупінде тұр.
The monastery is currently under threat from erosion caused by acid rain and strong winds.