Кіріспе

Грузиядағы монастырь (ел)
Бұл монастырьдың атауы "Тор монастыры" деп аударылады. Тор атауымен аталған басқа монастырьлар үшін Тор монастыры (айқындау) бетіне қараңыз. Джвари монастыры – Грузияның шығысындағы Мцхета қаласының жанында орналасқан, 6-шы ғасырға жататын грузин православие монастыры. Джвари – ерте ортағасырлық грузин шіркеуінің сирек сақталған, қазіргі күніне дейін дерлік өзгермеген мысалы. Бұл шіркеу Грузия мен Арменияда кең таралған Джвари типті шіркеу архитектурасының негізін қалады. 656 метр биіктіктегі Джвари тауына салынған монастырь ортағасырлық грузин сәулетіне тән, табиғатпен үйлесімді байланыстың көрнекті үлгісі болып табылады. Мцхетаның басқа да тарихи ескерткіштерімен бірге, бұл монастырь 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне енгізілді.

Тарих

Жвари монастыры Мтквари және Арагви өзендерінің қосылған жеріндегі тау басында орналасқан, Мцхета қаласына қарайды. Мцхета бұрын Иберия патшалығының астанасы болған. Дәстүрлі мәліметтерге сәйкес, осы жерде IV ғасырдың басында Иберия патшасы Мириан III-ті христиан дініне өткізген әйел евангелист Сент-Нино, бұрынғы пұтхана орнында үлкен ағаш (немесе жүзім) айқыш орнатқан. Айқыш кереметтер жасағандықтан, бүкіл Кавказ аймағынан паломниктерді тартқан. Ағаш айқыштың орнында шамамен 545 жылы Гуарам I билігі тұсында кішкентай шіркеу салынды, ол "Жвари кішкентай шіркеуі" деп аталды және оны қазіргі басты шіркеудің солтүстігінен көруге болады. Кішкентай шіркеу көптеген паломниктердің қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, ал қазіргі ғимарат, яки "Жваридің үлкен шіркеуі", Гуарамның ұлы Эризматвари Степаноз I-нің 590-605 жылдар аралығында салғаны есептеледі. Бұл, шіркеудің қасбетіндегі Жвари жазуларына негізделген, онда шіркеуді салған бас құрылысшылар: Стефанос патриций, Димитрий гипатос және Адарнасе гипатос есімдері көрсетілген. Профессор Сирил Туманов бұл пікірмен келіспейді, бұл тұлғаларды Степаноз II, Деметре (Степаноз I-нің інісі) және Адарнасе II (Степаноз II-нің ұлы) деп санайды. Ниноның айқышы шіркеу ішінде сақталған, ал оның бастапқы тұғыры әлі де осында табылады. 914 жылы, Грузияға Саджидтердің шапқыны кезінде, шіркеу арабтар тарапынан өртенді, бірақ ол аз ғана жөндеуден кейін сақталды. Жвари кешенінің маңызы уақыт өте келе артты және көптеген қажыларды өзіне тартты. Кейінгі орта ғасырларда кешен тас қабырға және қақпамен бекітілді, оның қалдықтары бүгінге дейін сақталған. Кеңес кезеңінде шіркеу ұлттық ескерткіш ретінде сақталды, бірақ жақын жердегі әскери базаның қатаң күзетіне байланысты кіру қиын болды. Грузия тәуелсіздік алғаннан кейін ғимарат діни қызметке қайта оралды. 1994 жылы Жвари, Мцхетаның басқа да ескерткіштерімен бірге ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Дегенмен, ғасырлар бойы құрылыстар жаңбыр мен желдің әсерінен зақымданып, жеткіліксіз күтімге ұшырады. Жвари 2004 жылы Дүниежүзілік ескерткіштер қорының "Әлемдік ескерткіштерді бақылау" тізіміне қосылды.

Сәулет

Жвари – сәулет және табиғат арасындағы үйлесімді қатынастың үлгісі. Таудан өсіп тұрғандай көрінетін ғибадатхана жартасқа салынған. Батыс фасады, контрафорс қабырғасымен нығайтылған, тік жардан асып тұр. Оның екі кіреберісі бар – солтүстік және оңтүстік. Ғимараттың пішіні шығыстан батысқа қарай созылған крест тәрізді, әр қанаты жартылай дөңгелек апсистермен аяқталады. Жвари шіркеуі – «төрт апсидті шіркеудің төрт нишасы бар» күмбезді тетраконхтың ерте үлгісі. Төрт апсиданың арасында орталық кеңістікке ашық үш ширек цилиндрлі нишалар орналасқан, ал орталық бөлімнен күмбез барабанының негізіне өту үш қатарлық скинчтер арқылы жүзеге асырылады, бұл сол заманғы сәулеттік жетістік. Төменгі қатарда төрт үлкен скинч, жоғарғы екі қатарда кішірек скинчтер және соңында күмбезді ұстап тұрған 32 қырлы қатар орналасқан. Осылайша, күмбез кейінгі шіркеулердегідей бағаналарға емес, қабырғаларға тіреледі, бірыңғай кеңістік пен үлкендік сезімін тудырады, әйтсе де шіркеудің биіктігі 25 метрден кем. Негізгі кеңістік пен төрт кіші бөлме арасындағы биік өтпелі нишалардың болуы – сәулетшінің үлкен және кіші кеңістіктер арасындағы айырмашылықты азайтуға тырысқан тәсілі. Жвари шіркеуі грузин сәулетінің дамуына зор ықпал етті және көптеген басқа шіркеулерге үлгі болды. Ғимараттың басты элементі – күмбез, 8 қырлы толобатқа ие. Күмбездің астында, ішкі орталыққа жақын, сегізбұрышты қоршаған көркемдік безендірілген тұғыр орналасқан, ол бастапқыда Ниноның айқышының негізінде болған, бірақ қазір жаңа ағаш айқыш орнатылған. Апсидалар арасындағы төрт цилиндрлі нишалар төрт бөлмеге жетелейді: шығыс жағындағы екі бөлме – алтарь және сакристия, ал батыс жағындағы екі бөлме – билеушіге арналған (солтүстік-батыс) және әйелдерге арналған (оңтүстік-батыс) дұға бөлмелері. Соңғы бөлменің үстіндегі жазуда оның құрылысын белгісіз Тимистия қаржылағандығы айтылған. Сондай-ақ, онда Мәсіхтің көкке көтерілуі бейнеленген жалпақ рельеф бар. Ішкі қабырғалар бастапқыда тас қаптамамен жабылған, кейін сырланған және фрескалармен боялған, олардың аз бөлігі ғана сақталған. Грек және сасанидтік ықпалы бар әртүрлі бас рельефті мүсіндер ғибадатхананың сыртқы жағынан көрінетін шығыс және оңтүстік фасадтарын безендіреді, олардың кейбіреулері грузин Асомтаврули әрпімен жазылған түсіндірме жазулармен бірге келеді. Оңтүстік фасадтың кіреберіс тимпаны Кресттің даңқының рельефімен әшекейленген, ал сол фасадта ерте христиан өнерінде кең таралған тақырып – Мәсіхтің көтерілуі бейнеленген. Бұл дәстүрлі Болниси айқышы. Солтүстік фасад ертеректе салынған кішкентай шіркеумен жабылады, ал батыс фасад, алыстан көрінетін, әшекейленбеген. Шығыс фасадтағы әр терезеде сәндік түймелер бар. Шығыс апсистің үш жағында билеушілер мен ақсүйектерді бейнелейтін бас рельефтер орналасқан. Сол жақта Степан I-нің ағасы Деметр бейнеленген. Ортасында Мәсіхтің алдында тұрған Степаноз I бейнеленген, бұл жазуда да түсіндіріледі. Оң жақ рельефінде Адернес Гипатос ұлымен және жоғарыда ұшып келе жатқан Гавриил және Михаил бас періштелерімен бірге бейнеленген, бірақ оның кім екені нақты емес, кейбіреулер оны Адарнасе I немесе Адарнасе II-ге байланыстырады. Оңтүстік апсидада Мәсіхтің алдында тұрған Степаноз II бейнеленген тағы бір бас рельеф бар. Мүмкін, шіркеудің сәулетшісі, тізе бүгіп отырған адам, толобаттың оңтүстік жағында бейнеленген. Кішкентай Гуарам шіркеуі, жалпы пропорциялары төртбұрышты, ішкі пішіні крест тәрізді. Ол солтүстікке қарай порталмен байланысты, шіркеуге кіру осы жерден және оңтүстіктен мүмкін. Шіркеудің қабырғалары жақсы өңделген тас блоктармен қапталған. Құбылыс мозаикамен жабылған, бірақ оның тек бір бөлігі ғана сақталған. Әшекейленген ниша Грузия католиктеріне арналған. Оңтүстік кіреберіс өрнекті жапырақтары бар капителдермен әшекейленген. Сондай-ақ, екі шіркеуді байланыстыратын портал бар. Монастырь кешенін мұнаралары бар қабырғалардың қалдықтары қоршап тұр. Кіреберіс және қақпа шығыс жағынан салынған. Шіркеудің құрылыс мерзіміне қатысты күмән мен пікірталас Грузия мен Арменияда ұлтшылдық сипат алды. Әр ел «төрт апсидті шіркеудің төрт нишасы бар» пішінін өзі ойлап тапқан деп мәлімдейді.

Қауіптер

Қазіргі уақытта монастырь қышқыл жаңбыр мен күшті желдің салдарынан тозу қаупінде тұр.