Кіріспе
Тигр аймағындағы Эфиопиялық православие Тевахедо шіркеуі
Сионның біздің ханым, Мария шіркеуі – Келісім сандығы сақталған деген сенімдегі Эфиопиялық православие Тевахедо шіркеуі. Шіркеу Солтүстік Эфиопияның Тигр аймағындағы Аксум қаласында, Аксум обелискілерінің жанында орналасқан. Алғашқы шіркеу 4-ші ғасырда Аксум патшалығының (қазіргі Эритрея және Эфиопия) алғашқы христиан билеушісі Езананың тұсында салынған деп есептеледі және содан бері бірнеше рет қайта жаңартылған. Әйелдерге "Ескі шіркеуге" кіруге тыйым салынған; тек қана Келісім сандығының символы саналатын Қасиетті Мария – оның ішкі аумағына кіруге рұқсат етілген жалғыз әйел.
Тарих
Ақсумның алғашқы епископы Фрументиус (Эфиопияда Абуне Селама Кесатие Биран немесе "Біздің тыныштық әкеміз, жарық ашушы" деп аталады) епископтық кезінде құрылғаннан бері Сионның Мария шіркеуі кем дегенде екі рет қиратылып, қайта салынған. Оның алғашқы қирауы 10 ғасырда Гудит патшайымының қолынан болды. Екінші, расталған қирауы 16 ғасырда Ахмад ибн Ибрахим әл Газидің қолынан болды, содан кейін император Гелаудеус оны қайта салды, ал 17 ғасырда Фасилид оны қайта салып, кеңейтті. Эфиопияда оның қирауына дейін болған Франсиско Альварес оны былай сипаттады: "Эфиопиядағы ең алғашқы және аса мәртебелі шіркеу: оның аты Сионның Мариясы. Олар оның Сионнан әкелінген құрбандық тасынан аталғанын айтады. Бұл елде (дегендей) шіркеулерді әрқашан құрбандық тасына қарай атау қалыпты, себебі оған әулиенің аты жазылған. Бұл тасты осы шіркеуге елшілер Сион тауынан жіберген дейді. Бұл шіркеу өте үлкен; бес кең дәлізбен және ұзын, күмбезделген, барлық күмбездері жабық, төбесі мен қабырғалары боялған. Астында шіркеудің қабырғасы әдемі кесілген таспен жақсы өңделген; жеті шағын шіркеуі бар, барлығы шығысқа қарап тұр, ал құрбандық орындары әсем безендірілген. Біздің үлгіміздегі хоры бар, бірақ ол төмен, сондықтан адамдар бастарымен күмбезге жетеді; хор да күмбездің үстінде, бірақ оны пайдаланбайды. Бұл шіркеудің сырты өте кең, қабір тастары сияқты плиткалармен төселген. Ол биік қабырғадан тұрады, ол басқа шіркеулер сияқты жабылмаған, ашық қалдырылған. Бұл шіркеудің үлкен қоршауы бар, оны тағы да үлкен қоршаумен қоршаған, үлкен қаланың қабырғасы сияқты. Осы қоршаудың ішінде бір қабатты ғимараттардың әдемі топтары орналасқан, барлығы арыстан мен иттің түрлі түсті тас мүсіндері арқылы су шығарады. Бұл үлкен қоршаудың ішінде оң және сол жақта екі үй бар, олар шіркеудің екі басшысына тиесілі; ал қалған үйлер канондар мен монахтарға арналған. Сионның Қасиетті Мария шіркеуі эфиопиялық императорлардың тәж кию рәсімі өткізілетін дәстүрлі орын болды. Егер император Ақсумда тәж кимесе немесе оның тәж кию рәсімі Сионның қасиетті Мариясында арнайы қызметпен бекітілмесе, оны "Атсе" деп атауға болмайтын еді. Шіркеу эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуі үшін маңызды қасиетті орын, әсіресе 30 қарашада (эфиопия күнтізбесі бойынша 21 Хидар) "Сион Мариам" мерекесінде.
"a very noble church, the first there was in Ethiopia: it is named Mary of Syon. They say that it is so named because its altar stone came from Sion. In this country (as they say) they have the custom always to name the churches by the altar stone, because on it is written the name of the patron saint. This stone which they have in this church, they say that the apostles sent it from Mount Sion. This church is very large; it has five aisles of good width and of great length, vaulted above, and all the vaults closed, the ceiling and sides all painted. Below, the body of the church is well worked with handsome cut stone; it has seven chapels, all with their backs to the east, and their altars well ornamented. It has a choir after our fashion, except that it is low, and they reach the vaulted roof with their heads; and the choir is also over the vault, and they do not use it. This church has a very large circuit, paved with flagstones like the lids of tombs. This consists of a very high wall, and it is not covered over like those of the other churches, but is left open. This church has a large enclosure, and it is also surrounded with another larger enclosure, like the enclosing wall of a large town or city. Within this enclosure are handsome groups of one storey buildings, and all spout out their water by strong figures of lions and dogs of stone [of different colours]. Inside this large enclosure there are two mansions, one on the right hand and the other on the left, which belong to the two rectors of the church; and the other houses are of canons and monks." The church of Saint Mary of Zion was the traditional place where Ethiopian Emperors came to be crowned. Which indeed meant if an Emperor was not crowned at Axum, or did not at least have his coronation ratified by a special service at St. Mary of Zion, he could not be referred to by the title of "Atse". The church is a significant center of pilgrimage for the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church, especially during the “Festival of Zion Mariam” on 30 November (21 Hidar on the Ethiopian calendar).
Тигрэй соғысы
2020 жылдың желтоқсан айының ортасында Тигрэй соғысы кезінде, Еуропаның Африкамен сыртқы бағдарламасы (EEPA) мәліметінше, шіркеуде жасырынған 750 адам зорлықпен шығарылып, өлтірілді. Жергілікті тұрғындар Келісім сандығын ұрлау мақсатында болған деп күдіктенді, бірақ осы күнге дейін бұл айыптаманы растайтын ешқандай дәлел табылған жоқ. Amnesty International ұйымының жақындағы баяндамасында Эритрея әскерлері Ақсум және оның төңірегінде соғыс қылмыстарын жасағаны, сондай-ақ шіркеудің қадір-қасиетінің жойылғаны туралы мәлімделді. Алайда, бұл хабарламалар тәуелсіз тергеулермен немесе Эфиопияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясымен расталмады. Эфиопия үкіметі сот-медициналық сарапшылардың шіркеу аумағына кіруіне жол бермей отыр.
Келісім сандығы
Сионның қасиетті Мария шіркеуі Келісім сандығының түпнұсқасы осында сақталғанын мәлімдейді. Осыған байланысты, сандық бұрынғы ішкі қасиетті орынның тастарын жарып жіберген Тақташалардың құдайлық "қызуынан" кейін ескі шіркеуге іргелес Тақташаның шіркеуіне көшірілді. Эфиопияның император қызы Менен қазіргі шіркеудің құрылысын қаржыландырды. Аңыз бойынша, Киелі сандық Иерусалимде әкесі Сүлеймен патшаны көріп келгеннен кейін Менелик I мұрагер ханзадасымен бірге Эфиопияға келген. 1992 жылдың 9 маусымында Лондон университетінің эфиопиялық зерттеулер жөніндегі бұрынғы профессоры Эдвард Уллендорф 1941 жылы британдық армия офицері болып қызмет еткен кезде шіркеудегі сандықты жеке қарағандығын айтты. Ол сандықты бос деп сипаттады және оны "ортағасырлық және кейінгі ортағасырлық құрылыс, сол кезде арнайы жасалған" деді. Қазіргі таңда, Киелі кітаптағы Коханим еместерге қауіпті екендігі туралы ескертулерге сәйкес, сандықты тек сақшы монах ғана көре алады. Бұл қолжетімсіздік және есеп туралы туындаған сұрақтар эфиопиялықтар мен шетелдік ғалымдардың осы мәлімдеменің растығына күмән келтіруіне әкелді. Сақшы монахты өмір бойына оның ізашары тағайындайды. Егер қазіргі сақшы мұрагерді тағайындамай қайтыс болса, монастырь монахтары жаңа сақшыны сайлау үшін сайлау өткізеді. Содан кейін сақшы өмірінің соңына дейін Келісім сандығының шіркеуіне қамалып, оның алдында дұға оқып, құрбандық шалады.
Басқа дереккөздер
Стюарт Мунро Хей (2005), Келісім сандығын іздеу, 6-тарау.