Кіріспе

Кез келген тұжырым қарама-қайшылықтан шығарылуы мүмкін деп тұжырымдайтын теорема. Классикалық логикада, интуиционистік логикада және осыған ұқсас логикалық жүйелерде жарылыс принципі (ex falso [sequitur] quodlibet, 'жалғаннан, кез келген нәрсе [шығады]'; немесе ex contradictione [sequitur] quodlibet), немесе Псевдо-Скот принципі (Дунс Скотусқа теңеусіз тағылған), – кез келген тұжырымды қарама-қайшылықтан дәлелдеуге мүмкіндік беретін заң. Яғни, қарама-қайшылықтан кез келген ұйғарым (оның жоқтығын айтуды қоса алғанда) шығаруға болады; бұл дедуктивті жарылыс деп аталады. Бұл принципті алғаш рет 12 ғасырдағы француз философы Вильгельм Суассонды дәлелдеген. Жарылыс принципіне сәйкес, формалды аксиоматикалық жүйеде қарама-қайшылықтың (үйлесімсіздіктің) болуы қатаң салдарға әкеледі; кез келген тұжырымды дәлелдеуге болатындықтан, ол шындық пен жалғандық ұғымдарын мәнсіз етеді. 20 ғасырдың басында математика негізінде Расселдің парадоксы сияқты қарама-қайшылықтардың табылуы математиканың бүкіл құрылымына қауіп төндірді. Готлоб Фреге, Эрнст Цермело, Абрахам Френкель және Торальф Сколем сияқты математиктер осы қарама-қайшылықтарды жою үшін жиын теориясын қайта қарауға көп күш жұмсады, нәтижесінде қазіргі заманғы Цермело-Френкель жиын теориясы пайда болды. Бұл принципті көрсету үшін "Барлық лимон сары" және "Барлық лимон сары емес" деген екі қарама-қайшы тұжырымды қарастырайық және олардың екеуі де дұрыс деп есептейік. Егер осылай болса, кез келген нәрсені дәлелдеуге болады, мысалы, "бірмүйізділер бар" деген тұжырымды мынадай аргумент арқылы: Біз "Барлық лимон сары емес" екенін білеміз, себебі ол дұрыс деп есептеледі. Біз "Барлық лимон сары" екенін білеміз, себебі ол да дұрыс деп есептеледі. Сондықтан "Барлық лимон сары немесе бірмүйізділер бар" деген екі бөліктен тұратын тұжырым да дұрыс болуы керек, өйткені тұжырымның бірінші бөлігі ("Барлық лимон сары") бұрыннан беріліп келеді, ал "немесе" деген сөзді қолдану тұжырымның бір бөлігі дұрыс болса, тұтастай тұжырымның да дұрыс болуы керек екенін білдіреді. Алайда, біз "Барлық лимон сары емес" екенін де білеміз (бұл болжам бойынша), сондықтан бірінші бөлік жалған, демек, екінші бөлік дұрыс болуы керек, яғни екі бөліктен тұратын тұжырымның дұрыс болуын қамтамасыз ету үшін бірмүйізділер бар (бұл қорытынды дизъюнктивті силлогизм деп аталады). Бұл процедураны бірмүйізділердің жоқ екенін дәлелдеу үшін қайталауға болады (осылайша бірмүйізділердің бар екені және жоқ екені туралы қосымша қарама-қайшылықты дәлелдеу), сондай-ақ кез келген басқа да дұрыс құрылған формула үшін. Осылайша, шын тұжырымдардың саны көбейеді. Жарылыс принципімен туындаған мәселелерді шешудің басқа тәсілі ретінде кейбір математиктер параконсистентті логика деп аталатын логиканың баламалы теорияларын жасады, олар кейбір қарама-қайшы тұжырымдарды басқа тұжырымдардың (барлығының) шындық мәніне әсер етпей дәлелдеуге мүмкіндік береді. Кез келген P және Q тұжырымдары үшін, егер P және P емес екеуі де дұрыс болса, онда Q дұрыс деген қорытынды логикалық түрде шығады.

Семантикалық аргумент

Модель теориясынан принциптің тағы бір аргументі туындайды. Сөйлемдер жиынының семантикалық салдары тек қана егер жиынның әрбір моделі модель болса ғана. Дегенмен, қарама-қайшы жиынның моделі жоқ. Сондықтан, модель емес модель жоқ. Осылайша, жиынның әрбір моделі модель болып табылады. Демек, сөйлемдер жиынының семантикалық салдары болып табылады.

Парасағысты логика

Параконсистентті логикалар субконтрарлық операторларды құруға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Модельдік теориядағы параконсистентті логиктер көбінесе «моделі болмайды» деген болжамды жоққа шығарады және мұндай модельдері бар семантикалық жүйелерді құрайды. Балама ретінде, олар ұйғарымдарды шын немесе жалған деп жіктеу мүмкіндігінен бас тартады. Дәлелдік теориялық параконсистентті логикалар әдетте, жарылысқа келу үшін қажетті қадамдардың біреуінің дұрыстығын жоққа шығарады, әдетте дизъюнктивті сылтама, дизъюнкцияны енгізу және абсурдқа қарсы дәлелдеуді қамтиды.

Қолданылуы

Жарылыс принципінің метаматематикалық маңызы – бұл принципке сәйкес келетін кез келген логикалық жүйеде ⊥ (немесе оған баламалы форма) дәлелдейтін кез келген туынды теорияның құндылығы жоқ, себебі оның барлық тұжырымдары теоремаға айналады, соның салдарынан шындықты жалғаннан ажырату мүмкін болмайды. Демек, жарылыс принципі – классикалық логикадағы қайшылыққа қарсы заңның дәлелі, өйткені осы заң болмаса, барлық шындық тұжырымдары мәнсіз болып кетеді. Экс-фальсосыз логиканың дәлелдеу күшін азайту туралы мәселелер минималды логикада қарастырылады.