Кіріспе

Дипломатиялық конференция

1818 жылдың күзінде өткен Экс-ла-Шапель конгресі Франция мен оны 1814 жылы жеңген Ұлыбритания, Австрия, Пруссия және Ресейдің төрт одақтас державасының жоғары деңгейдегі дипломатиялық кездесуі болды. Мақсаты – Францияның оккупациялық әскерін кері қайтарып алу және оған төленуі тиіс өтемақылар туралы қайта келіссөз жүргізу. Ол Францияның репарация қарызын қайта қаржыландыру арқылы бейбіт келісімге келді; одақтастар бірнеше апта ішінде барлық әскерлерін кері қайтарып алды. Бұл "Еуропа концертi" деп аталатын конференциялардың бiрi болды. Оккупация 1818 жылғы 30 қыркүйекте конференцияда ресми түрде тоқтатылды; 30 қарашаға дейін эвакуация толық аяқталды. Француз өкілі герцог де Ришелье Францияны Еуропалық конгресс жүйесінде толыққанды талқылауға қатысушы серіктес ретінде мойындатуға қол жеткізді және Францияның Еуропалық держава ретіндегі мәртебесі қайта орнатылды. Қаржылық жағынан Франция бастапқыда бес жыл бойы әр төрт ай сайын төлемдермен 700 миллион франк төлеуге міндетті болды (1815 жылғы Париж шарты). Конгресс жиналған кезде Париж өз міндеттемелерін уақтылы орындады. 332 миллион франк қарыз қалды; Франция 265 миллион франк төлеуді ұсынды. Оның 100 миллионы процент төлейтін француз облигациялары түрінде, ал қалғаны ағылшын банктері арқылы төлемдермен берілетін болды. Конгрестің басты жетістігі – 1792–1815 жылдардағы соғыстарды аяқтау болды. Францияға қарсы барлық талаптар тоқтатылды және Франция қазір бес державадан тұратын "Төрттік концерттің" тең және толық мүшесі ретінде қабылданды. Өздерін сақтандыру мақсатында Төрттік одақ құпия түрде жаңартылды, бірақ бұл маңызды емес ресми шара ғана болды. Төрттік елдер Италия, Оңтүстік Америка және Грекия мәселелері бойынша пікір келіспеушіліктерге байланысты жылдар өте келе біртіндеп алыстады.

Өмірбаян

Британдық сыртқы істер министрі лорд Кастлерег 1818 жылғы наурыз айында жыл соңына қарай Конгресс өткізуді ұсынды. Меттерних бұл ұсынысты қабылдады, бірақ қатысушы елдердің санын шектеуге тырысты. Ол әсіресе Испанияның Ресейге жақындауынан және оның патшаның ықпалын күшейтуінен алаңдады. Сондықтан 1815 жылғы Париж шартына қол қойған бес ел ғана қатысуға келісілді. Бұл Вена Конгресіне қатысқан көптеген елдерді қатысудан шеттетуге әкеп соқты. Конгресс өткізу үшін бірнеше орын қарастырылды, бірақ 1815 жылдан бері Пруссияның құрамындағы Эйкс-ла-Шапель Францияның солтүстігіндегі Веллингтон армиясының орналасқан жеріне жақын болғандықтан таңдалды. Бұл қала 70 жыл бұрын 1748 жылғы Экс-ла-Шапель шартына әкелген келіссөздерге табан тіреген еді, ол Аустрия мұрагерлік соғысын аяқтаған болатын. Ұлыбританияның регенті елдің жетекші портретшісі Томас Лоуренске Конгресске барып, көрнекті тұлғаларды суретке түсіруді тапсырды. Олардың арасында Австрияның Франциск I-інің және Ришелье герцогының портреттері болды. Бұл туындылар Виндзор сарайындағы Ватерлоо залының негізгі бөлігін құрады.

Делегаттар

Конгресс 1 қазанда Ахенде (Айкс-ла-Шапель) шақырылды, оның алғашқы отырысына Ресей императоры Александр I, Австрия императоры Франциск I және Пруссия королі Фридрих Вильгельм III қатысты. Ұлыбританияны Лорд Кастлерег және Веллингтон герцогы, Австрияны Принц Меттерних, Ресейді Капо д’Истрия және Нессельроде графтары, Пруссияны Принц Харденберг және граф Бернсторф өкілдік етті. Одақтастардың рұхсатымен герцог де Ришелье Франциядан қатысты. Ротшильд банктік династиясының өкілдері де конгресс жұмысына белсенді қатысты.

Түрлі талқылаулар

Ресей патшасы Вена келісімдеріне қол қойған барлық елдерді қамтитын жаңа одақ құруды ұсынды. Бұл одақ барлық мүшелерінің егемендігіне, аумақтық тұтастығына және биліктегі үкіметтердің сақталуына кепілдік беруді көздеді. Патша, орыс армиясын ядро ретінде пайдаланып, халықаралық армия құруды ұсынды, бұл кез келген мұқтаж елге араласуға мүмкіндік берер еді. Кастлерэг Ұлыбритания атынан сөйлегенде, мұны реакциялық саясатқа бағынудың өте ұнамсыз міндеттемесі деп санады. Ол Ресей әскерінің Еуропаны шарлап, халық көтерілісін басу идеясынан жиренді. Сонымен қатар, барлық кішірек елдерді қабылдау интрига мен жаңсақтық тудырар еді. Ұлыбритания қатысудан бас тартты, сондықтан бұл идеядан бас тартты. Делегаттар Вена конгресінің асығыс аяқталуынан кейін шешілмеген, немесе кейіннен туындаған бірнеше мәселені талқылады. Ең маңыздылары – Атлант мұхитындағы құл саудасын және Барбария қарақшыларын тоқтату жолдары еді. Екеуінің де шешімі қабылданбады, себебі басқа державалардың Ұлыбританияның ашық теңізде өзара тексеру құқығына қатысты ұсынысына келіспеуі және Ұлыбританияның Жерорта теңізінде Ресей эскадрильясының болуына әкелетін халықаралық әрекетке қарсылығы себеп болды. Конгресс аз маңызды мәселелерде бірауыздан шешім қабылдады. Осылайша, Дания королі Фредерик VI-ның шұғыл өтініші бойынша Швеция королі Карл XIV Киль шартын орындауға міндетті түрде шақырылды; Гессеннің сайлаушы князінің патша ретінде танылуы туралы петиция бірауыздан қабылданбады; және германиялық медиатизацияланған князьдердің шағымдарын жою үшін шаралар қабылданды. Германиядағы маңызды шешілмеген мәселелер, мысалы, Баден мұрагерлігі, қарастырылғаннан кейін, 1819 жылдың 10 шілдесінде Франкфурт-на-Майнеде өткізілетін кезекті конференцияға қалдырылды. Бұлардан өзге де көптеген мәселелер қарастырылды, мысалы, Сент-Хеленадағы жер аударылған Наполеонның жағдайы, Монако халқының өз князіне қарсы наразылықтары және Австрия мен Пруссиядағы еврейлердің мәселелері. Испания колониялары туралы мәселені көтеруге жасалған әрекет Ұлыбританияның қарсылығымен тоқтатылды.

Дипломатиялық

Кейбір мазасыз дипломатиялық әдеп мәселелері біржола шешілді. (дипломатиялық дәреже және Aix la Chapelle: Резидент министрлердің дипломатиялық артықшылығы)

Бағалау

Қараша айының соңында аяқталған конгресс, XIX ғасырда Еуропаны халықаралық державалар комитетімен басқаруға жасалған тыраштардың ең жоғары нүктесі ретінде тарихи маңызы бар. Оның мәжілістерін егжей-тегжейлі зерттеу, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы құрылғанға дейін, нақты тиімді халықаралық дипломатиялық жүйе құруға кедергі келтіретін, көбінесе еңсерілмейтін қиындықтарды көрсетуде өте құнды.