Кіріспе
Су асты археологиясы – су астында жүргізілетін археологиялық зерттеулер. Барлық археология салалары сияқты, ол тарихқа дейінгі дәуірлерден бастау алып, классикалық және индустриалдық дәуірлердің ескерткіштерін қамтуға дейін дамыды. Су асты ескерткіштеріне қол жеткізу және оларда жұмыс істеу қиындықтары, сондай-ақ археологияның су асты ескерткіштеріне қолданылуының бастапқыда кеме құтқарушылардың дамытқан білімі мен құралдарынан туындауы салдарынан, оның қабылдануы салыстырмалы түрде кеш болды. Осы себепті су асты археологиясы бастапқыда нағыз археологиялық зерттеу ретінде орнығу үшін күресті. Бұл университеттерде осы пән оқытыла бастағанда өзгерді және 1980 жылдардың соңында пәннің теориялық және практикалық базасы толыққанды құрылды. Қазіргі кезде су асты археологиясының бірнеше саласы бар, оның ішінде теңіз археологиясы: өткен адам өмірін, мінез-құлқын, мәдениетін және олардың теңізде, өзен сағаларында, өзендерде және (соңғы кезде) олардың астындағы қызметін ғылыми тұрғыдан зерттеу. Бұл көбінесе тұзды немесе тұщы судың ішінде, айналасында немесе астында табылған, немесе суға толып жатқан шөгінділердің астындағы материалдық қалдықтарды зерттеу арқылы жүзеге асырылады. Соңғы жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың су астындағы ескерткіштерін және су астындағы авиациялық археология түріндегі ұшақтарды зерттеу де маңызды бағыт ретінде дамыды. Су асты археологиясы көбінесе кеме апаттарын зерттеумен байланыстырылғанымен, ол оған ғана шектелмейді. Жер сілкінісі сияқты жергілікті сейсмик оқиғалардың салдарынан немесе континенттік масштабтағы климаттық өзгерістерден теңіз деңгейінің өзгеруі, бір кезде құрлықта болған адам қоныстарының су астында қалуына әкеледі. Соңғы мұз дәуірі аяқталған кезде Солтүстік теңіз үлкен жазық болды, ал антропологиялық материалдар, сондай-ақ мамонт сияқты жануарлардың қалдықтары кейде траулерлермен табылады. Адам қоғамдары әрқашан суды пайдаланғандықтан, олардың салған құрылыстарының қалдықтары (мысалы, кранногтардың, көпірлердің және порттардың негіздері) құрлықтағы іздер жоғалған кезде де сақталуы мүмкін. Осылайша, су асты археологиялық ескерткіштері өте кең ауқымды: су астында қалған ежелгі қоныстар, теңіз деңгейінің көтерілуі салдарынан суға батқан адамдар тұрған немесе қонақтап келген жерлер; құдықтар, кеноттар, кеме апаттары (кемелердің және ұшақтардың апаттары); суда салынған құрылыстардың қалдықтары (мысалы, кранногтар, көпірлер немесе порттар); басқа да порттық құрылыстар; адамдар қоқыстарын, қалдықтарын және басқа да заттарын (мысалы, кемелер, ұшақтар, оқ-дәрілер және техника) суға тастаған қоқыс орындары. Су асты археологиясы көбінесе құрлықтағы археологиялық зерттеулерге толықтыру болып табылады, өйткені екеуі де географиялық, әлеуметтік, саяси, экономикалық және басқа да факторлар сияқты көптеген ортақ элементтермен байланысты. Сондықтан археологиялық ландшафты зерттеуге көп салалы көзқарас қажет, ол тарихқа дейінгі, тарихи археология, теңіз археологиясы және антропология сияқты әртүрлі салалардың мамандарын қамтуды талап етеді. Мысалы, 1711 жылы Батыс Австралия жағалауында сүңгіген VOC кемесі Zuytdorp, оның экипажының бір бөлігі аман қалған және жағалауға орныққаннан кейін жергілікті тайпалармен араласқан деген болжамдар бар. Бұл ескерткіштегі археологиялық іздер қазір жергілікті халық пен 19-ғасырдың ортасында аймаққа келген еуропалық малшылар арасындағы қарым-қатынасты зерттеуге мүмкіндік береді.
Underwater archaeology is archaeology practiced underwater. As with all other branches of archaeology, it evolved from its roots in pre history and in the classical era to include sites from the historical and industrial eras. Its acceptance has been a relatively late development due to the difficulties of accessing and working underwater sites, and because the application of archaeology to underwater sites initially emerged from the skills and tools developed by shipwreck salvagers. As a result, underwater archaeology initially struggled to establish itself as actual archaeological research. This changed when universities began teaching the subject and a theoretical and practical base for the sub discipline was firmly established in the late 1980s. Underwater archaeology now has a number of branches including, maritime archaeology: the scientifically based study of past human life, behaviours and cultures and their activities in, on, around and (lately) under the sea, estuaries and rivers. This is most often effected using the physical remains found in, around or under salt or fresh water or buried beneath water logged sediment. In recent years, the study of submerged WWII sites and of submerged aircraft in the form of underwater aviation archaeology have also emerged as bona fide activity. Though often mistaken as such, underwater archaeology is not restricted to the study of shipwrecks. Changes in sea level because of local seismic events such as the earthquakes that devastated Port Royal and Alexandria or more widespread climatic changes on a continental scale mean that some sites of human occupation that were once on dry land are now submerged. At the end of the last ice age, the North Sea was a great plain, and anthropological material, as well as the remains of animals such as mammoths, are sometimes recovered by trawlers. Also, because human societies have always made use of water, sometimes the remains of structures that these societies built underwater still exist (such as the foundations of crannogs, bridges and harbours) when traces on dry land have been lost. As a result, underwater archaeological sites cover a vast range including: submerged indigenous sites and places where people once lived or visited that have been subsequently covered by water due to rising sea levels; wells, cenotes, wrecks (shipwrecks; aircraft); the remains of structures created in water (such as crannogs, bridges or harbours); other port related structures; refuse or debris sites where people disposed of their waste, garbage and other items, such as ships, aircraft, munitions and machinery, by dumping into the water. Underwater archaeology is often complementary to archaeological research on terrestrial sites because the two are often linked by many and various elements including geographic, social, political, economic and other considerations. As a result, a study of an archaeological landscape can involve a multidisciplinary approach requiring the inclusion of many specialists from a variety of disciplines including prehistory, historical archaeology, maritime archaeology, and anthropology. There are many examples. One is the wreck of the VOC ship Zuytdorp lost in 1711 on the coast of Western Australia, where there remains considerable speculation that some of the crew survived and, after establishing themselves on shore, intermixed with indigenous tribes from the area. The archaeological signature at this site also now extends into the interaction between indigenous people and the European pastoralists who entered the area in the mid 19th century.
Ғылыми-зерттеу әлеуеті
Су асты археологиясының өткенді білуге зор үлес қосатынына көптеген себептер бар. Тек кеме апаттары саласында ғана жеке кемелердің өзі, адам өмірінің көптеп жоғалуы (мысалы, «Титаник») немесе апатқа ұшырау жағдайларының («Хаусатоник» – тарихта жаудың су асты қайығымен батырылған алғашқы кеме) салдарынан маңызды тарихи рөл атқаруы мүмкін. «Мэри Роуз» сияқты кеме апаттары археология үшін де маңызды, себебі олар бір түпкілікті уақыт капсуласы болып саналады, кеме батқан сәттегі адамдар қолданған заттардың жиынтығын сақтайды. Кейде кеменің апатқа ұшырауы емес, оның қалдықтарына қол жеткізуіміз маңызды, әсіресе егер кеме ғылым мен техника (немесе соғыс) тарихында маңызды рөл атқарса, және ол өз түріндегі алғашқы кеме болғандықтан. Мысалы, су асты қайықтарының дамуын су асты археологиялық зерттеулер арқылы, жау кемесін батырған алғашқы су асты қайық болған «Хунли» (ол бұрынғы кемелерде кездеспеген ерекше конструкциялық ерекшеліктерімен және бүтіндей көтерілген тарихи әскери кемелердің санатындағы сирек кемелердің бірі болды) және «Голландия 5» арқылы, британдық әскери-теңіз күштерінде су асты қайықтарының дамуына түсінік алуға болады.
Қиындықтар
Су астындағы ескерткіштерге қол жеткізу сөзсіз қиын, және құрлықтағы жұмыспен салыстырғанда қауіпті. Осы ескерткішке тікелей кіру үшін суға түсу жабдықтары мен дағдылары қажет. Суға түсушілердің жете алатын тереңдік және тереңдікте бола алатын уақыт шектеулі. Суға түсушілерге қол жеткізе алмайтын терең ескерткіштер үшін су асты кемелері немесе қашықтан сезіну құралдары қажет. Теңіз ескерткіштері үшін, әдетте қайық немесе кеме болатын жұмыс платформасының кейбір түрі жиі қажет болса да, жағалаудағы жұмыстар да көп кездеседі. Дегенмен, су асты археологиясы – логистикалық мәселелерге толы сала. Су асты археологиясы үшін жұмыс платформасы ауа беруді қамтамасыз ету, мысалы, қайта қысу және медициналық жабдықтар, немесе арнайы қашықтан сезіну құралдары, археологиялық нәтижелерді талдау, суда жүргізілетін жұмыстарды қолдау, заттарды сақтау, судан алынған заттарды сақтауға арналған жабдықтар, сондай-ақ жұмысшыларға арналған тұрғын үймен жабдықталуы керек. Археологиялық зерттеулерде қолданылатын жабдықтар, соның ішінде су сорғыштары мен ауа көпірлері қосымша қауіптер мен логистикалық қиындықтар тудырады. Сонымен қатар, теңіз ескерткіштері күшті толқындарға немесе нашар ауа-райына ұшырауы мүмкін, бұл ескерткішке қол жеткізу уақыты шектеулі екенін білдіреді. Кейбір теңіз жануарлары да суға түсушілердің қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Су асты ескерткіштері көбінесе динамикалық болады, яғни ағындар, толқындар, дауылдар немесе толқындардың әсерінен қозғалуы мүмкін. Құрылыстар күтпеген жерден ашылуы немесе шөгінділердің астында көмілуі мүмкін. Уақыт өте келе, ашық құрылыстар эрозияға ұшырап, бұзылып, шашырап кетеді. Ортаның динамикалық сипаты in situ сақтауды қиын жасайды, әсіресе кеме апатының ағашы сияқты ашық органикалық заттар пидокстар сияқты теңіз организмдерімен желінеді. Сонымен қатар, су асты ескерткіштері химиялық белсенді болуы мүмкін, нәтижесінде металл құрылымдардан темір шайылып, конкренциялар пайда болады. Бастапқы металл әлсіз күйде қалады. Су астынан табылған заттарға ерекше күтім қажет. Судағы шөгінділер немесе балдырлар және жарықтардың жетіспеуі салдарынан көріну нашар болуы мүмкін. Бұл жер бетінде жақсы жұмыс істейтін (мысалы, триангуляция) зерттеу әдістерін су астында тиімді қолдану мүмкін емес екенін білдіреді. Сонымен қатар, археологиялық зерттеулердің нәтижелеріне қол жеткізу қиын болуы мүмкін, өйткені су асты ескерткіштері жалпы жұртшылыққа кеңінен танысуға немесе қол жеткізуге мүмкіндік бермейді. Бұл қиындықты жою үшін World Wide Web-ті веб-трансляция жобалары үшін пайдалану немесе пайдаланушыларға су асты археологиялық ескерткіштерінің интерактивті 3D реконструкциясына виртуалды сүңгіп кіруге мүмкіндік беретін арнайы виртуалды шындық жүйелерін жасау жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, Queen Anne's Revenge және QAR DiveLive бағдарламасы, апат орнына тікелей интерактивті виртуалды саяхат.
Техникалар
Су астында жұмыс істеудің қиындықтарын шешу үшін арнайы техникалар мен құралдар жасалғанмен, археологиялық мақсаттар мен процесі басқа жағдайлардағыдай бірдей болып қалады. Дегенмен, су астындағы нысанды зерттеу, құрлықтағыдай нысанды зерттеуге қарағанда көбінесе ұзаққа соғып, қымбатқа түседі. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай өлшемдер құрлықтағы ұқсас зерттеулерге қарағанда әдетте дәлдігі төмен болады. Егер суға түсушілерге нысанға физикалық түрде бару ыңғайсыз немесе қауіпсіз болмаса, қашықтан басқарылатын аппараттар (ROV) персоналдың жер бетінде орналасқан бақылауымен араласуға және бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. Төмен технологиялық тәсіл – таспа өлшегіштер мен тереңдік өлшегіштерді пайдалану, акустикалық позициялауды қолдана отырып, дәл және жылдам жоғары технологиялық тәсілмен алмастырылуы мүмкін. ROV технологиясы Mardi Gras кемесінің құлау жобасында қолданылды. "Марди Грас кемесі" шамамен 200 жыл бұрын Луизиана жағалауынан 35 шақырым қашықтықта, Мексика шығанағында 1219 метр тереңдікте суға батып кеткен. Қашықтан зондтау немесе теңіз геофизикасы көбінесе кемеден сүйретілетін құралдарды пайдалана отырып жүзеге асырылады, сондықтан нысанның толық тереңдігіне ену үшін ешкімнің немесе қосымша жабдықтың қажеті болмайды. Жоғары сезімтал сонар, әсіресе бүйірлік сканерлік сонар немесе көп сәулелі сонар су астындағы нысанды бейнелеу үшін қолданылуы мүмкін. Магнетометрия металл қалдықтарын – мысалы, металл кемелердің құлауын, якорьлерді және зеңбіректерді табу үшін пайдаланылуы мүмкін. Су астындағы профильдеу – шөгіндінің астындағы құрылымдарды анықтау үшін сонарды пайдалану.
Жазу
Су астындағы жазбаларды тіркеу үшін әртүрлі техникалар қолжетімді. Масштабты сызу археологияның негізгі құралы болып табылады және оны су астында жүргізуге болады. Қарындаштар перматрейс, пластик су астына арналған тақталар немесе матовый ламинатталған қағазға су астында жаза алады. Фотосурет және бейне түсіру – жазбалардың негізгі құралдары, және қолжетімді бағадағы цифрлық және HD бейнекамералардың пайда болуымен бұл процестің өте ыңғайлы болуына мүмкіндік берді. Камералар, оның ішінде бейнекамералар, су астында бейне түсіруге арналған арнайы су өткізбейтін корпустармен жабдықталуы мүмкін. Су астындағы нашар көріну және жарық сынудан туындаған бейне бұрмалануы перспективалық фотосуреттерді алуды қиындатады. Дегенмен, жақын орналасқан нүктелерде бірнеше фотосурет түсіріп, оларды кейіннен толық учаскенің фотомонтажы немесе фотомозаикалық суретіне біріктіруге болады. 3D фотограмметрия да су астындағы мәдени мұралар мен кеме қазыналарын бейнелеудің өте танымал әдісіне айналды.
Қазба жұмыстары
Су астындағы бұзушылық қазба жұмыстары қажет болған жағдайда, зерттеу аумағынан лай және шөгінділерді су сорғысы немесе ауа көпірлі сорғы арқылы алып тастауға болады. Дұрыс қолданылғанда, бұл құралдар зерттеу орнының жақын маңайында көрінуді жақсартуға көмектеседі. Сондай-ақ, өте терең теңіздегі қазба жұмыстарында нысандарды қарау үшін кейде суасты кемелері қолданылатынын атап өту маңызды. Су астындағы фотосуреттерді де осы суасты кемелерінен түсіруге болады, бұл деректерді тіркеу процесіне көмектеседі.
Археологиялық ғылым
Су асты археологиясында әртүрлі археологиялық ғылымдар пайдаланылады. Дендрохронология – әсіресе ағаш кемелердің ағаштарын мерзімдеу үшін маңызды техника. Ол сонымен қатар қосымша ақпаратты қамтамасыз етеді, оның ішінде ағаш қандай жерден жиналғанын (яғни, кеме сонда салынған болуы мүмкін) және кейінірек жөндеулер жасалған немесе құтқарылған материалдар қайта қолданылған-жоқ екенін көрсетеді. Өсімдік және жануар материалдары су астында сақталуға қабілетті болғандықтан, археоботаника мен археозоология су асты археологиясында маңызды рөл атқарады. Мысалы, суға батқан құрлықтағы ескерткіштерде немесе ішкі сулардағы шөгінді немесе лай қабаттарынан алынған тозаң үлгілерін анықтау, айналасындағы жерде өсетін өсімдіктер және осыған байланысты ландшафттың сипаты туралы ақпарат бере алады. Металл заттар туралы ақпаратты конкрециялардың рентген сәулесі арқылы алуға болады. Геология қазба орнының қалай дамығанын, оның ішінде теңіз деңгейінің өзгеруін, өзендердің эрозиясын және өзендермен немесе теңізде шөгінділердің қалыптасуын түсінуге көмектеседі.
Артефактілерді қалпына келтіру және сақтау
Су астынан табылған артефакттарды суды алып тастау және сақтау процесін басқару үшін тұрақтандыру қажет. Артефактты мұқият кептіру керек немесе суды инертті ортамен ауыстыру керек (мысалы, "Мэри Роуз" кемесінің жағдайындағыдай). Әсіресе металдар мен шыныдан жасалған тұзды судан табылған артефакттарды тұздың сіңуінен немесе металдардың ыдырауынан кейін тұрақтандыру қажет. Су асты құрылыстарын сол жерде сақтау мүмкін, бірақ олардың өзгермелі жағдайын ескеру керек. Сайтты зерттеу кезінде немесе артефакттарды алып шығу кезіндегі өзгерістер одан әрі бұзылуға алып келетін тозуға себеп болуы мүмкін.
Су асты археологиясының түсіндірілуі мен таныстырылуы
Су астында жүзушілердің іздері, сондай-ақ қаңқа іздері деп те аталатын бұл жолдар, су астында жүзуге қолайлы археологиялық ескерткіштерді зерттеуге және түсінуге мүмкіндік береді. Ұсынылатын мысал – Флорида Мемлекеттік Археологиялық Желінің (FPAN) «Флорида Панхендл кеме қаңқалары жолы». Бұл жолда Пенсакола, Дестин, Панама Сити және Порт-Сент-Джоу қалаларының жағалауында суға секіру, маскамен жүзу және балық аулау үшін 12 кеме қаңқасы, соның ішінде жасанды рифтер мен түрлі теңіз жануарлары бар. Басқа жағдайда, ақпаратты тарату көбінесе жарияланымдарға (кітаптар мен журналдар, веб-сайттар және CD-ROM сияқты электрондық медиа) негізделеді. Телевизиялық бағдарламалар, интернеттегі бейнелер және әлеуметтік желілер де су асты археологиясын кең көрерменге жеткізуге көмектеседі. «Марди Гра» кеме қаңқасы жобасы Nautilus Productions және Marine Grafics компаниялары бірлесіп жасаған бір сағаттық HD деректі фильмін қамтыды. Бұл жоба студенттерге ғалымдармен әңгімелесуге және су асты археологиялық топтың қолданған әдістері мен технологиялары туралы білуге мүмкіндік берді.
Қоршаған ортаға әсері
Су асты археологиясы қоршаған ортаға әсер ете алады, мысалы, мекендеу орындарын жою және археологиялық қазба аумағындағы жануарлар мен өсімдіктердің тіршілігін бұзу.
Жарияланымдар
Жарияланым археологиялық процестің қажетті бөлігі болып табылады және су асты археологиясы үшін ерекше маңызды, себебі қазба алаптары көбінесе қолжетімсіз болады және олар көбінесе өз орнында сақталмайды. Теңіз археологиясы саласындағы мамандандырылған журналдар, соның ішінде ұзақ жылдардан бері шығарылып келе жатқан Халықаралық теңіз археологиясы журналы, Австралиялық теңіз археологиясы институтының бюллетені (AIMA) және жақында ғана жарық көрген Теңіз археологиясы журналы теңіз археологиялық зерттеулер мен су асты археологиясы туралы мақалалар жариялайды. Дегенмен, су асты қазба алаптарындағы зерттеулерді жалпы археологиялық журналдарда немесе тақырыптық археологиялық журналдарда да жариялауға болады. Кейбір мекемелер өздерінің жарияланбаған есептерін, көбінесе "Сұр әдебиет" деп аталатынын, қолжетімді етеді, осы арқылы кітаптар мен журналдардағыдан гөрі археологиялық деректердің көп егжей-тегжейлі және кең көлемді ақпаратына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, Батыс Австралия мұражайының Теңіз археологиясы бөлімінің жұмыстары. Суға батыру, кеме апаттары және су асты археологиясы туралы көптеген кітаптар қоғамдық назарды өзіне тартады, олар Жак Кустоның еңбектерімен басталады. Су асты археологиясының техникалары да жарияланған еңбектерде, оның ішінде бірқатар оқулықтарда және Мукельройдың теңіз археологиясы бойынша классикалық еңбегінде сипатталған.