Кіріспе

"Мэри Роуз" – Англия королі Генрих VIII-нің Тюдор флотының карак типті әскери кемесі. Ол 1511 жылы суға түсіріліп, 34 жыл бойы Франция, Шотландия және Бретаньға қарсы бірнеше соғыста қызмет етті. 1536 жылы күрделі жөндеуден өткеннен кейін, 19 шілде 1545 жылы соңғы шайқасына қатысты. Ол француз басқыншы флотының галереяларына шабуыл жасады, бірақ Уайт аралының солтүстігіндегі Солент бұғазында батып кетті. "Мэри Роуздің" қираған жері 1971 жылы табылды және 1982 жылғы 11 қазанда "Мэри Роуз" қорының күш салуымен тарихындағы ең күрделі және қымбат теңіз құтқару операцияларының бірі ретінде көтерілді. Кеменің сақталған бөлігі мен мыңдаған табылған артефакттар Тюдор дәуірінің уақыт капсуласы ретінде зор құндылыққа ие. "Мэри Роузді" қазу және көтеру – теңіз археологиясы саласындағы маңызды жетістік болды, 1961 жылы 17 ғасырлық швед әскери кемесі "Васаны" көтерумен салыстырады. "Мэри Роуз" учаскесі 1973 жылғы Қираған кемелерді қорғау заңына сәйкес, 1974/55 жарлығымен қорғалатын учаске ретінде белгіленген. Қираған кеме Historic England басқаруындағы қорғалатын мүлік болып табылады. Табылған заттардың ішінде қару-жарақ, теңіз жабдықтары, теңіз саптықтары және экипаж қолданған түрлі заттар бар. Көптеген артефакттар "Мэри Роузға" тән және теңіз соғысынан бастап музыкалық аспаптар тарихына дейінгі мәселелер туралы жаңа түсініктер береді. Кеме қаңқасының қалдықтары 1980 жылдардың ортасынан бері Портсмут тарихи кемежайында толық қалпына келтіру жұмыстары жүріп жатқанда қойылған. Кеме мен оның артефакттарын көрсету үшін салынған "Мэри Роуз" мұражайында жақсы сақталған артефакттардың кең коллекциясы бар. "Мэри Роуз" үш он жылдан астам үзіліспен соғыс кезінде Англия флотының ең ірі кемелерінің бірі болды және мақсатты түрде салынған желкенді әскери кемелердің алғашқы үлгілерінің бірі еді. Ол жаңадан ойлап табылған зеңбірек тесіктерінен оқ атуға болатын жаңа типтегі ауыр зеңбіректермен қаруланған. 1536 жылы күрделі жөндеуден өтті және әлі де соғыс тактикасы жетілмеген болса да, бортынан оқ атуға қабілетті алғашқы кемелердің бірі болды. "Мэри Роуздің" қазасын түсіндіруге бағытталған бірнеше теория бар, олар тарихи жазбаларға, 16 ғасырғы кеме жасау туралы білімге және қазіргі заманғы тәжірибелерге негізделген. Оның суға батуының нақты себебі әлі де даулы және нақты дәлелдердің жетіспеуіне байланысты.

Тарихи контекст

XV ғасырдың аяғында Англия Франциямен, содан кейін өз еліндегі билік үшін күрескен әулеттер арасындағы династиялық соғыстардың салдарынан әлі де қалпына келмей жатқан еді. Жүз жылдық соғыста Францияға қарсы жеңістер қалып қойды; Англия патшаларының континенттегі иеліктерінің тек солтүстік Франциядағы Кале кішкентай анклавы ғана қалды. Розалар соғысы – Йорктер мен Ланкастерлер арасындағы азаматтық соғыс Генрих VII-нің Тюдорлар әулетін құруымен аяқталды, ол Англияның жаңа билеуші әулеті болды. Генрих V-тің амбициялық теңіз саясатын оның ізбасарлары жалғастырмады, және 1422 жылдан 1509 жылға дейін тәж үшін барлық алты кеме ғана салынды. 1491 жылы Бретаньнің Аннасы мен Франция королі VIII Карлдың, ал 1499 жылы оның мұрагері XII Людовикпен жасаған одағы Англияның оңтүстік қанатындағы стратегиялық жағдайын әлсіретті. Осыған қарамастан, Генрих VII салыстырмалы түрде ұзақ бейбітшілік пен шағын, бірақ қуатты теңіз күштерін сақтап қалуға қол жеткізді. Жаңа заманның бастапқы кезеңінде Франция, Киелі Рим империясы және Испания – ірі еуропалық державалар болды. Үшеуі де 1508 жылы Камбрей лигасының соғысына қатысты. Бұл қақтығыс бастапқыда Венеция Республикасына қарсы бағытталған, бірақ ақырында Францияға қарсы ауысты. Англияның Испанияның Габсбургтар билеген Төмен елдермен тығыз экономикалық байланысы және жас VIII Генрихтің Франциядағы жерлерді қайтарып алу ниеті Испанияны табиғи одақтас етті. 1509 жылы, билікке келгеннен кейін алты апта өткен соң, Генрих испандық инфанта Катерина Арагонға үйленді және Англия мен Франция патшасы ретіндегі тарихи құқығын растау үшін Лигаға қосылды. 1511 жылы Генрих Францияға қарсы альянстың құрамына кірді, оған II Фердинанд Арагон, II Юлий папасы және Киелі Рим императоры Максимилиан кірді. VIII Генрих әкесінен мұра еткен шағын флотта екі ғана үлкен кеме болды: "Регент" және "Соверен" карактары. Ол билікке келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, екі үлкен кемеге тапсырыс берілді: шамамен 500 және 450 тонналық "Мэри Роуз" және "Питер Помегранат" (кейін 1536 жылы қайта салынғаннан кейін "Питер" деп аталды). "Мэри Роузды" қай патшаның тапсырысымен салғаны белгісіз; құрылыс VIII Генрих билік еткен кезде басталса да, теңіз күштерін кеңейту жоспарлары бұрыннан жасалған болуы мүмкін. VIII Генрих жобаны қадағалады және одан әрі үлкен кемелерді салуды тапсырды, ең бастысы – 1000 тоннадан астам жүк көтере алатын "Генри Грейс-а-Диу" ("Құдайдың рақымымен Генрих") немесе "Ұлы Гарри". 1520 жылдарға қарай ағылшын мемлекеті де-факто тұрақты "Корольдік теңіз күштерін" құрды, ол қазіргі Корольдік теңіз күштерінің ұйымдық алдағысы болды.

Құрылыс

Мэри Розаның құрылысы 1510 жылғы 29 қаңтарда Портсмутте басталды және 1511 жылғы шілдеде суға жіберілді. Содан кейін ол Лондонға сүйретіліп, оснасткамен және палубамен жабдықталды, сондай-ақ қару-жарақпен қамтамасыз етілді. "Мэри Розаны" жасау кеме құрылысының қажетті бөлшектерін, сондай-ақ жалаулар, байрақтар және тулармен (мачталардың ең жоғарғы бөлігінен тігілген, ұзын тулар) жабдықтады. "Мэри Роза" сияқты соғыс кемесін салу – үлкен жоба болды, оған жоғары сапалы материалдың көп мөлшері қажет болды. Заманауи соғыс кемесі үшін бұл материалдар негізінен еменнен жасалған. Кеме құрылысына қажетті ағаш мөлшерін шамамен есептеуге болады, өйткені кеменің үштен бірі ғана сақталған. Ағаштардың саны шамамен 600-ге жуық, көбінесе ірі емендер, бұл шамамен бір орманды білдіреді. Еуропа мен Британ аралдарында бұрын кең таралған үлкен ағаштар 16 ғасырда сирек кездесетін болды, сондықтан ағаштар Оңтүстік Англияның түкпір-түкпірінен әкелінді. Құрылыста қолданылған ең үлкен ағаштардың мөлшері орта ғасырдың соңындағы ең үлкен соборлардың шатырларында қолданылғандарымен шамалас болды. Жұмыс істемеген кеме қабыршағының салмағы 100 кг-нан асып, негізгі палубаның бір тірегінің салмағы үштен бірі тоннаға жуық болды. Тарихшылар Дэвид Чайлдс, Дэвид Лоадес және Питер Марсденнің айтуынша, кемені корольдің әпкесінің құрметіне атаған туралы тікелей дәлел жоқ. Сол кезде кемелерге батыс Еуропадағы ұзақ дәстүрге сәйкес, әдепті христиандық есімдер беру немесе оларды патшалық қолдаушылармен байланыстыру кең таралған. "Грейс Диу" (Аллилуйя) және "Холигост" (Киелі Рух) сияқты атаулар 15 ғасырдан бері таралған, ал Тюдор флотының басқа кемелері "Регент" және "Үш страус қауырсыны" (Уэльс принцінің гербіне сілтеме) сияқты есімдерді алып жүрген. "Құдіретті Мария" атауы ықтимал, сондай-ақ ол "Мистикалық раушанмен" байланысты болды. "Мэри Розаның" бауырлас кемесі "Питер Гранат" Арагон королевасы Катаринаның белгісі – гранаттың құрметіне және Санкт-Петердің құрметіне аталған деп есептеледі. Чайлдс, Лоадес және Марсденнің сөзіне сүйенсек, шамамен бір уақытта салынған екі кемеге тиісінше король мен королеваның құрметіне атау берілген. Қазіргі түсінік бойынша, "түмбелхоум" зеңбіректерді орта сызыққа жақындату арқылы тұрақтылықты жақсартпайды, бірақ бұл оның құрылысшыларының сенімі мен ниеті болуы мүмкін. Кеменің тек бір бөлігі ғана сақталғандықтан, негізгі өлшемдерін дәл анықтау мүмкін емес. Кеменің ең кең нүктесі, су сызығынан жоғары, шамамен , ал кеменің жалпы ұзындығы белгісіз болса да, шамамен , ал кеменің келі шамамен болды. Кемеде үш палубасы бар төрт деңгей болды. 16 ғасырда осы терминология әлі де қалыптаспағандықтан, мұнда қолданылатын терминдер "Мэри Роза" қоры қолданған терминдер. Кемедегі кемежай кеменің ең төменгі бөлігінде, су сызығының астындағы ең төменгі қаптаманың үстінде орналасқан. Онда ас үй орналасқан және тамақ пісірілген. Ас үйден кейін мачта тірегі орналасқан, ол келінің ортаңғы бөлігіндегі ойыс, басты мачтаны қолдаған және оның жанында негізгі су сорғысы. Кеменің тұрақтылығын арттыру үшін кемежайда балласт және көптеген жабдықтар сақталған. Кемежайдың үстіндегі ең төменгі палуба – орлоп. Ол да кемежай сияқты бөлінген және тағамнан бастап қосалқы желкендерге дейін барлық заттарды сақтау үшін пайдаланылған. Орлоптың үстінде ең ауыр зеңбіректер орналасқан басты палуба орналасқан. Басты палуба деңгейіндегі кеме қабырғасында әр жағында жеті зеңбірек тесігі болған, олар жабық кезде су өткізбейтін ауыр қақпақтармен жабдықталған. Бұл сонымен қатар су өткізбейтін және су өткізбейтін ең жоғары палуба болды. Басты палубаның екі жағында, алдыңғы және артқы қамалдардың астында ағаш ұстасының, хирург-барбердің, навигатордың, сондай-ақ бас пулеметшінің және кейбір офицерлердің кабиналары болған. Кеме құрылымының жоғарғы палубасы – жоғарғы палуба (немесе ауа райы палубасы), ол белдедегі элементтерге ұшырады. Бұл бөліктері жоқ, ауыр және жеңіл қарулардың араласуымен жабдықталған, арнайы жауынгерлік палуба. Ашық белден жоғары жоғарғы палуба толығымен борттауға қарсы қорғаныс шарасы ретінде қызмет еткен дөңгелек тормен жабылған. "Мэри Розаның" қамалдарында қосымша палубалар болды, бірақ олардың ешқайсысы сақталмағандықтан, олардың дизайны тарихи деректерге сүйене отырып қайта құрылуы керек болды. Сол кездегі тең көлемді кемелерде үш палуба бар екені үнемі айтылған. Бұл макет Энтони Роллындағы иллюстрациямен және қару-жарақ тізімдерімен расталады. Қазылымдардың басында кеме бастапқыда қабырғалы (немесе қабырғалы) қаптамамен салынғаны туралы қате пікір болды, онда қабырғалардың құрылымдық күшін ұстап тұратын қабаттасқан қаптамалар болды. Зеңбірек тесіктерін қабырғалы қаптамаға жасау кеменің құрылымдық тұтастығын әлсірететін болар еді, сондықтан ол кейінірек қаптамасы жиекке дейін тігілген және зеңбірек тесіктерін ұстап тұру үшін қаңқалық құрылымы бар қаптамамен қайта салынды деп болжаған. Кейінірек жүргізілген зерттеулер кеменің барлық бөлігінде қабырғалы қаптама жоқ екенін көрсетті; тек артқы қамалдың сыртқы құрылымы қабаттасқан қаптамамен салынған, бірақ нағыз қабырғалы техникамен емес.

Құрылыс әдісі

"Мэри Роуз" кемесінің корпусы карвел әдісімен салынған. Бұл кеме Англияда осы құрылыс әдісінің алғашқы мысалы болып табылады. Оның корпусының пішіні үш доғалы әдіс арқылы жасалған деп белгілі болды. Бұл геометриялық процесс екі жүз жылдан кейін қолданылғанға ұқсас, демек бұл техниканың пайда болуына дейін бұрынғы мерзімді көрсетеді. Осы және 15 ғасырда сипатталған басқа кемелерді зерттеулер "Мэри Роуз" салынғанға дейін үш доғалы әдіс қолданылған болуы мүмкін екенін ұсынады. Құрылыс тізбегі кедіні орнатудан және бастинак пен корма бағанасын орнатудан басталды. Кеменің ортасы және басқа да бірнеше негізгі кадрлар корпустың пішінін анықтады, сондықтан осы орындардағы тіреулер кедінің жоғарғы бөлігіне бекітілді. Содан кейін қаптама жұмысы басталды, тіреулер кедіге және орнатылған едендерге бекітілді. Орнатылған едендерге ағаш тіреу (рибанда) уақытша бекітілді, ал қалған едендер рибандалардың және ең төменгі қаптама тақталарының (гарбордтар) көрсеткен қисық сызығына сәйкес келтіріліп орнатылды. Кельсон едендердің үстіне бекітілді, ал қаптама гарбордтардан бастап едендердің соңына дейін жалғасты. Содан кейін алғашқы тіреулер орнатылды, негізгі кадрларға қатысты дұрыс пішінге жету үшін тағы да рибандалар қолданылды. Корпустың құрылысы қаптама фазаларымен және екінші және үшінші тіреулерді орнатумен палуба деңгейіне жеткенше жалғасты. "Мэри Роуз" кемесінде Баск кемелеріндегідей (мысалы, Red Bay 24M қирауындағы) едендер мен алғашқы тіреулерді біріктіретін құйрықтық қосылыстар жоқ. "Мэри Роуз" кемесінде едендерді ағашқа бекітудің кейбір жағдайлары жүйелі және берік емес, бірақ кейінірек кемелерде көрініп тұрғандай, кадр элементтерін бір-бірімен байланыстыратын ағаш қадалар жоқ. Бұл корпустың құрылысы бірінші кезектен басталып, содан кейін қаптама қосылған жоқ екенін көрсетеді. Оның орнына қаптама және кадрлар кезекпен орындалды, кейінірек тіреулер ауа райынан қорғалған палуба деңгейіне қаптама жеткенде қосылды. Бұл қазіргі карвел корпусын салудың әдеттегі тәсілінен өте өзгеше. "Мэри Роуз" кемесі үшін қолданылған құрылыс тізбегі Солтүстік Еуропада карвелдің қалыптасуының ұзақ кезеңінде салынған кеме үшін тән болды және бұл оқиғаның маңызды кезеңдерінің бірі болып табылады.

Желкен және арматура

Кемеде тек төменгі бөліктері ғана сақталған, бірақ 1514 жылғы тізімдеме және Энтони Рольдегі кеме суреті Мэри Розаның қалай жабдықталғанын анықтауға көмектесті. Төрт мачтадан және боуссприттен тоғыз, немесе мүмкін он желкен орнатылған: алдыңғы мачтада екі тікбұрышты желкен, ал бас мачтада үш; миззен мачтасында латин желкені және кішкентай тікбұрышты желкен болған; бонавентура миззенінде кем дегенде бір латин желкені және, мүмкін, тікбұрышты желкен де болған; ал боусспритте кішкентай тікбұрышты спитсейл (spritsail) орнатылған. Энтони Роль суретінде көрсетілгендей (осы бөлімнің жоғары жағын қараңыз), алдыңғы және бас мачталардағы реилер (spars) жау кемесінің жабдықтарын кесу үшін ішкі жағынан өткірленген екі қисайған пышақтармен – sheerhooks-пен жабдықталған. Мэри Розаның жабдығының жұмыс істеуі және оның кейбір бөліктері кейінгі тікбұрышты желкенді кемелердің бірнеше кезеңдерінен едәуір өзгеше болды. Барлық реилер желкенді орнату, түзету немесе түсіру процесінің бір бөлігі ретінде көтеріліп, түсірілді. Тікбұрышты желкендерді жинау желкеннің көп бөлігін реидің ортасына жинады, сондықтан биіктікте жұмыс жасау реилерде көп жұмыс жасауды қажет етпеді (аяқ арқаны 18 ғасырдың басына дейін пайдаланбады), көп жұмыс жоғарыдан жасалды. Осы дәуірдегі кемелерде әдетте рифтік нүктелер болмаған (бірақ олар қайықтардың желкендерінде болған). Оның орнына тікбұрышты желкенге бонет – тікбұрышты желкеннің аяғына тігілетін қосымша желкен бөлігі орнатылған. Рифтеудің орнына бонет алынып тасталды. Мэри Розадан бонетке сәйкес келетін тігістер табылды.

Өнер көрсету

"Мэри Роуз" кемесі алғаш судан шығарылғанда, оның күткендей кең корпусты емес екеніне таңқалды. Ұзындығы мен енінің салыстырмалы түрде тар арақатысы, әсіресе, кеменің корма бөлігіндегі (су асты корпусының орта бөліктен артқа қарайғы пішіні) байқалды. Тіпті корпустың алдыңғы бөлігіндегі толық қималарында да ойыс сызықтар бар. Жалпы, кеме корпусының пішіні, желкендердің тиімділігімен бірге, жақсы жүзу қабілетіне маңызды үлес қосады. Осы корпус пішіні, әрине, "Мэри Роуз" кемесінің қайта құрылымдалуға дейін жақсы жүзу сапаларын түсіндіреді. "Мэри Роуз" кемесінің теңізде жүзу қабілеті замандастарымен де бағаланып, бір кезде сынақтан өтті. 1513 жылдың наурыз айында Кенттің шығысындағы Даунс жағалауында өткен жарыста ол тағы тоғыз кемемен бәсекелесті. Ол жарысты жеңіп алды, ал адмирал Эдвард Ховард оны "қазіргі христиан әлеміндегі ең көрнекті кеме" деп құлшына айтты. Бірнеше жыл өткен соң, Довер мен Даунс арасында жүзіп келе жатқанда, вице-адмирал Уильям Фицвильям "Генри Грейс а Диу" және "Мэри Роуз" екеуі де жақсы өтетінін, қызыл теңізде тұрақты жүзіп, екеуінің арасында таңдау жасау қиын болатынын атап өтті. Оның карьерасының басындағы жақсы жүзу қабілеті туралы хабарлар, кейбір жөндеулер мен толық қайта құрылымнан кейін жалғаса алмады.

Қару-жарақ

"Мэри Роуз" кемесі теңіз соғысындағы кеме құрылысының өзгеруін көрсетті. Ежелгі заманнан бері теңіздегі шайқас құрлықтағыдай болған: жаяу шабуылдық қарулармен, садақ-жебелермен, бірақ майдан емес, жүзбелі ағаш платформаларда. Оқтардың пайда болуы маңызды өзгеріс болғанымен, кемелер арасындағы шайқастың тактикасын баяу өзгертті. Оқтар ауырлаған сайын, күшті оқ-дәрі зарядтарын қабылдауға қабілетті болды, сондықтан оларды кеменің төменгі бөлігіне, су сызығына жақын орналастыру қажет болды. Кемелердің корпусына оқ тесіктері 1501 жылы, яғни "Мэри Роуз" салынар алдында он жылдай бұрын жасалған. Бұл тарихта алғаш рет, кем дегенде теорияда, кеменің бір жағындағы барлық оқтардан синхронды ату мүмкіндігін тудырды. 16-шы және 17-шы ғасырлардағы теңіз тактикасы, жүзіп жүретін, садақпен қозғалатын және мұртқы бөлігінде ауыр оқтары бар галераларға қарсы күреске бағытталды, олар нысанаға қаратылып, кеменің бағытын өзгерту арқылы нысанаға көзделетін. Тиімсіз оқ-дәрі және қозғалмалы платформадан дәл атудың қиындықтарымен байланысты, 16-шы ғасыр бойы бағынып алу шешуші жеңіске жетудің басты тактикасы болып қала берді.

Бірінші француз соғысы

"Мэри Роза" кемесі алғаш рет 1512 жылы испандықтармен бірлесіп, француздарға қарсы теңіз операциясында шайқасқа түсті. Ағылшын флоты Англия арнасында француз және бретондық флоттарымен кездесуі тиіс болды, ал испандықтар Бискай шығанағында оларға шабуыл жасап, содан кейін Гасконияға жорық жасады. 35 жастағы сэр Эдвард Говард сәуір айында Лорд-адмирал болып тағайындалды және "Мэри Розаны" өзінің бас флагманы ретінде таңдады. Оның алғашқы міндеті – Англия мен Испанияның солтүстік жағалаулары арасындағы теңізді француз теңіз күштерінен тазалау, Фуэнтеррабиядағы француз шекарасына жақын жерге қолдаушы әскерлерді түсіруге жағдай жасау. Флотта 18 кеме болды, олардың ішінде 5000-нан астам сарбаз тасыған "Регент" және "Питер Помегранат" сияқты үлкен кемелер де бар еді. Говардтың экспедициясы нәтижесінде он екі бретондық кеме жаулап алынды және төрт күндік Британияға шабуыл жасалды, онда ағылшын әскерлері жергілікті күштермен сәтті күресіп, көптеген елді мекендерді өртеп жіберді. Флот маусым айында Саутгемптонға оралды, онда оны король Генрих қабылдады. Тамыз айында флот Брестке бет алды, онда Сент-Матьё шайқасында француз-бретондық біріккен, бірақ нашар үйлестірілген флотымен кездесті. Ағылшын кемелері (Марсденнің сөзінше, "Мэри Роза" бастап келе жатқан) француз кемелерін күшті атыспен шабуылдап, оларды шегінуге мәжбүр етті. Бретондық флагман "Кордельер" қарсылық көрсетті, бірақ 1000 тонналық "Регент" кемесі оны басып алды. Кездейсоқ жағдай немесе бретондық экипажтың қарсылық танытуға құлшынбауы салдарынан "Кордельер" кемесінің оқ-дәрі қоймасы өртеніп, күшті жарылыс болды. Осы жарылыс "Регент" кемесін өртеп, ақырында суға батырды. 180-ге жуық ағылшын теңізшісі теңізге секіріп құтқарылды, ал бретондықтардың бір бөлігі аман қалды, бірақ тұтқынға алынды. Оқиға кезінде "Регент" капитаны, 600 сарбаз бен теңізші, Францияның Жоғары адмиралы және Морле қаласының басқарушысы қаза тапты, бұл оқиға замандас хроникалар мен есептерде кеңінен сипатталды. 11 тамызда ағылшын әскерлері 27 француз кемесін өртеп, тағы бесеуін жаулап алды, содан кейін Брестке жақын жерге шабуыл жасап, тұтқындарды алды. Бірақ дауыл флотты Девондағы Дартмутқа, содан кейін Саутгемптонға жөндеуге мәжбүр етті. 1513 жылдың басында Говард "Мэри Розаны" французға қарсы экспедиция үшін тағы да бас флагманы ретінде таңдады. Ол басқа кемелермен жарысқа қатысты, нәтижесінде флоттағы ең шапшаң және ең икемді кемелердің бірі деп танылды (толық мәліметтер "Желпектер мен токарлық" бөлімінде келтірілген). 11 сәуірде Говардтың күштері Брестке келді, онда француз күштері Брест порты мен оның бекіністерінің қауіпсіздігінде кішкентай жау күштерімен бірікті. Француздар Жерорта теңізінен келген галереялармен күшейтілді, олар бір ағылшын кемесін батырып, екіншісіне ауыр зақым келтірді. Говард Брестке жақын жерге десант түсірді, бірақ қалаға қарсы алға жылжуға қол жеткізе алмады және азық-түлік азайып бара жатқан еді. Жеңіске жету үшін ол 25 сәуірде француз галереяларына қарсы батыл шабуылға кішкентай ескектерден тұратын шағын күшті алды. Говард француз адмиралы Преген де Бидудың кемесіне жетіп, кішкентай топпен оны басып алды. Француздар қарсылық көрсетті және екі кемені байланыстырған кабельдерді кесіп, Говардты оның әскерінен бөліп тастады. Ол галереядағы сарбаздардың ырысымына тап болды, олар оны дереу өлтірді. Адмиралдың қазасы мен азық-түлік тапшылығынан әлсіреген флот Плимутқа қайтып келді. Эдуардтың ағасы Томас Говард жаңа Лорд-адмирал болып тағайындалды және Бретаньға тағы бір шабуылды ұйымдастыру міндеті жүктелді. Флот нашар жел жағдайлары мен кемелерді жеткілікті түрде жабдықтаудағы қиындықтарға байланысты жоспарланған шабуылды жүзеге асыра алмады, ал "Мэри Роза" Саутгемптонда қыстады. Тамыз айында шотландтар Англияға қарсы соғыста Францияға қосылды, бірақ 9 қыркүйекте Флодден шайқасында жеңіліске ұшырады. 1514 жылдың басында "Мэри Роза" кіретін теңіз күштерімен қолдау көрсетілген келесі шабуыл жасалды, бірақ ешқандай айқын қақтығыстар болған жоқ. Француздар мен ағылшындар сол жазда бір-біріне шабуыл жасады, бірақ көп нәтижеге қол жеткізе алмады, екі тарап та шаршады. Күзде соғыс аяқталды және Генрихтің қарындасы Мэридің француз корольі Людовик XII-ге үйленуімен бейбіт келісімге қол қойылды. Бейбітшілік орнағаннан кейін "Мэри Роза" резервке қойылды, "әдеттегі" жағдайда қалды. 1514 жылдың шілдесінде "Питер Помегранат" кемесімен бірге жөндеуге жіберілді. 15...

Екінші француз соғысы

1522 жылы Англия Киелі Рим императоры Карл V-пен жасалған келісімнің нәтижесінде Франциямен тағы да соғысқа қатысты. Жоспар бойынша, Англия солтүстік Францияға екі бағыттан шабуыл жасауға тиіс болды. "Мэри Роза" 1522 жылдың маусымында әскерлерді тасымалдауға қатысты, ал 1 шілдеде Бретонның Морле порты басып алынды. Флот үйіне қайтып келді, ал "Мэри Роза" кемесі қыстау үшін Дартмутқа тоқтады. Соғыс 1525 жылға дейін жалғасты, және шотландтар француз жағына қосылды. 1523 жылы Шарль Брэндон Парижді басып алуға жақын болғанымен, соғыс барысында Францияға немесе Шотландияға ешқандай маңызды пайда әкелмеді. Француз армиясының жеңілісімен және Карл V әскерлерінің 1525 жылғы 24 ақпанда Павия шайқасында Франциск I-ді тұтқындауымен, соғыс ағылшын тарапы үшін ешқандай үлкен жеңіс немесе маңызды нәтижелерсіз аяқталды.

Техникалық қызмет көрсету және "әдеттегі"

"Мэри Роза" кемесі 1522 жылдан 1545 жылға дейін резервте сақталды. 1527 жылы Портсмут қаласында жаңадан қазылған докқа қойылып, қайтадан қапталып, жөндеуден өтті, сондай-ақ оның ұзын қайығы жөнделіп, безендірілді. 1528 жыл мен 1539 жыл аралығында "Мэри Роза" туралы аз ғана мәлімет бар. 1536 жылы Томас Кромвель жазған құжатта "Мэри Роза" және тағы алты кеме оның патшаға қызмет еткен кезінде "жаңадан жасалғаны" айтылған, бірақ ол қай жылдарды меңзеп тұрғаны және "жаңадан жасалған" дегеннің нақты мағынасы белгісіз. 1536 жылдың қаңтарында аноним автор жазған құжатта "Мэри Роза" және басқа кемелер "жаңадан жасалған" делінген. Бұл, патша қазынасына үлкен қаржы ағыны әкелген монастырлардың даулы таратылуымен бірге орын алған болуы мүмкін. Бұл жөндеудің сипаты мен ауқымы белгісіз. Көптеген сарапшылар, соның ішінде "Мэри Розаны" көтеру жобасының жетекшісі Маргарет Рул, бұл клинкер қаптамасынан карвел қаптамасына толық қайта жасауды білдіргенін болжайды. 1536 жылдан кейін ғана кеме суға батқан кездегі түрін және 20 ғасырда қалпына келтірілген түрін алды. Марсден болжамы бойынша, тіпті "Мэри Роза" бастапқыда 15 ғасырдың кемелеріне жақын стильде салынған, яғни төртбұрышты емес, дөңгелек корпусқа және негізгі палубадағы зеңбірек тесіктерінен безенбеген болуы мүмкін.

Үшінші француз соғысы

Генридің күрделі неке жағдайы және монастырларды таратудағы оның билігі Рим папасын және Еуропаның католик басшыларын ашуландырды, бұл Англияның дипломатиялық оқшаулануын күшейтті. 1544 жылы Генрих император Карл V-пен бірлесіп Францияға шабуыл жасасуға келісті, және ағылшын әскерлері қыркүйек айында Булоньді қымбатқа түскен шайқас арқылы басып алды, бірақ Карл өзінің мақсаттарына жеткеннен және жеке бейбітшілікке келісімге келгеннен кейін Англия көп ұзамай қиын жағдайда қалды. 1545 жылдың мамыр айында француздар Сена өзенінің сағасында ағылшын жеріне әскер түсіру мақсатымен үлкен флотты жинады. Француз деректеріне сәйкес, флоттың мөлшері 123-тен 300 кемеге дейін болды, ал шежіреші Эдвард Холлдың мәліметінше, 226 желкенді кеме мен галера болды. Осы үлкен флотқа қоса, Гавр-де-Грацияда (қазіргі Ле-Гавр) 50 000 әскер жиналды. Портсмутте 160 кемеден және 12 000 әскерден тұратын ағылшын күші маусымның басында, француздар теңізге шығуға дайын болғанға дейін дайындықтарын аяқтады, және айдың ортасында тиімсіз алдын ала шабуыл жасалды. Шілде айының басында адмирал Клод д'Аннебольт басқаратын үлкен француз күші Англияға қарай жол тартты және 16 шілдеде 128 кемемен Солент бұғазына қарсылықсыз кірді. Ағылшыздар француздарға қарсы тұру үшін шамамен 80 кемеге ие болды, оның ішінде флагмандық кеме "Мэри Роуз" та болды. Бірақ олардың ауыр галереялары болмағандықтан, Солент сияқты жабық суларда ең жақсы өтетін кемелері болмады, сондықтан ағылшын флоты дереу Портсмут портына қайтырды.

Солент шайқасы

Ағылшын кемелері портта тоқтап, маневр жасай алмады. 1545 жылғы 19 шілдеде француз галереялары қозғалмай қалған ағылшын флотына шабуыл жасап, бастапқыда 13 шағын галереяны немесе "қатар кемелерін" жоюмен қорқытты – желдің болуына тәуелсіз оларға қарсы қимылдай алатын жалғыз кемелер. Жел күшейіп, желкенді кемелер желкенді кемелерге қарсы шабуылға шыға алды. Ең ірі екі кеме – «Генри Грейс-а-Дью» және «Мэри Роуз» – Солент бұғазында француз галереяларына шабуыл жасады. Шабуылдың басында бір нәрсе дұрыс болмады. Француз галереяларымен шайқасқанда «Мэри Роуз» кенеттен оң жаққа қарай иілді (еңкейді) және ашық зеңбірек тесіктерінен су кірді. Экипаж кенеттен пайда болған тепе-теңдіксіздікті түзетуге күші жетпеді және кеме тез батып бара жатқанда жоғарғы палубаға қауіпсіздік үшін ғана тырысты. Кеме еңкейген кезде жабдықтар, оқ-дәрілер, жабдықтар және сақтау контейнерлері ығысып, босап, жалпы хаосты күшейтті. Кемедегі үлкен кірпіш пеш толығымен құлап, 360 литрлік (90 галлондық) мыс қазан төменгі палубаға лақтырылды. Ауыр зеңбіректер босап, қарсы жаққа соғылып, қашуға кедергі келтірді немесе астындағы адамдарды жарақаттады. Қозғалмалы заттардан жарақаттанбаған немесе бірден қаза болмағандар үшін қауіпсіз жерге жетуге уақыт жетпеді, әсіресе басты палубада зеңбіректерді басқарған немесе қоймадан оқ-дәрі мен жабдықтар әкелген адамдар үшін. Палубаларды байланыстыратын жолдар қашқан адамдар үшін тұйыққа тірелуі мүмкін, бұл апаттан табылған көптеген қаңқалардың орналасуынан көрінеді. Кеменің батуын үлкен трагедияға айналдырған нәрсе – кеменің орта бөлігіндегі (белінде) және кормасындағы жоғарғы палубаларды жабатын, кемеге шабуылдаудан қорғайтын тор. Мачталардағы жоғарғы жақта орналасқандардан басқа, төменгі палубадан көтерілуге тырысқан көптеген адамдар тордың астында қалып қойды; олар беткейді және жоғарыдағы әріптестерін көретін болар еді, бірақ бұзып шығуға мүмкіндік болмады және кемемен бірге суға тартылды. Кем дегенде 400 адамнан тұратын экипаждың 35-тен азы ғана құтылды, бұл 90 пайыздан астам қаза тапқандар.

Қазіргі заманғы есептер

Суға бату туралы көптеген мәліметтер сақталған, бірақ жалғыз расталған куәгерлік – аман қалған фламандтық экипаж мүшесінің көрсетмесі. Бұл туралы Киелі Рим императорының елшісі Франсуа ван дер Делфт 24 шілдеде жазған хатында баяндалған. Аталған фламандтың сөзіне қарағанда, кеме бір жағындағы барлық қаруларын оқтап, екінші жағындағы қаруларын қарсылас кемеге бұру үшін айнала бастағанда, күшті жел соғып, кеме қисайды да, ашық қару тесіктері арқылы су жинап алады. 23 шілдеде Уильям Пейджетке жазған хатында бұрынғы Бас адмирал Джон Рассел кеменің "қателіктер мен зор бейхабарлық" салдарынан жоғалғанын мәлімдеді. Суға батқаннан үш жыл өткен соң, Холлдың жылнамасы кеменің суға бату себебін "артық су жиналуымен" түсіндірді, өйткені ол көптеген қару-жарақпен жүктелген, қақпалар ашық қалған, олар төмен болған, ал ірі қарулар бекітілмеген, сондықтан кеме бұрылғанда су кіріп, бірден батып кеткен. Джордж Кэрудің інісі Питер Кэрудің өмірбаянын Джон Хукер 1575 жылдан кейін жазып, суға батудың осы себебін келтіреді, сонымен қатар экипаж арасындағы тәртіпсіздік кінәлі деп қосады. Өмірбаян бойынша, Джордж Кэру кеменің желкендерін көтерген кезде тұрақсыздық белгілерін байқаған. Джорджтың ағасы Гауэн Кэру соғыс кезінде өзінің «Мэттью Гонсон» кемесімен өтіп, жүрекжарының кемесінің жағдайы туралы білу үшін сұраған. Оған жауап ретінде «оның бағындыра алмайтын қарақшылары бар» делінген. Барлық басқа мәліметтерге қайшы, шайқаста болған француз кавалерия офицері Мартин дю Беллей «Мэри Розаны» француз қарулары батырғанын мәлімдеді.

Қазіргі теориялар

Қазіргі тарихшылар арасында кеменің батуына ең көп таралған түсіндірме – кеме бірнеше себептен тұрақсыз болды. Күшті желдің желкендерге түсуі шешуші сәтте, ашық зеңбірек тесіктерінің салдарынан кеме суға толып, тез құлады. Коутс осы гипотезаның бір түрін ұсынды, ол бірнеше онжылдық бойы батпай қызмет еткен, тіпті Бретаньның дауылды теңіздерінде де шайқасқан кеме қалай күтпеген жерден құлап кеткенін түсіндіреді: кеме жылдар бойы қосымша салмақ жинақтаған және соңында теңізге лайықсыз болған. Кеме бір жағына барлық зеңбіректерді атып, бұрылуы Марсденге 19 және 20 ғасырларда табылған зеңбіректерді зерттегеннен кейін күмән тудырды; екі жақтың да зеңбіректері әлі де оқталған күйде болды. Бұл басқа нәрсе дұрыс болмағанын көрсетеді, себебі тәжірибелі экипаж қауіпті бұрылыс жасамас бұрын зеңбірек тесіктерін жабуды ұмытпас еді. Кеменің жақындағы зерттеулері кеме мансабының соңында өзгертілгенін көрсетті және Мэри Роза теңізге лайықты болу үшін тым көп өзгертілген деген пікірді қолдады. Марсденнің айтуынша, қосымша ауыр зеңбіректердің салмағы кеменің суға батуын соншалықты арттырған болар, су сызығы негізгі палубадағы зеңбірек тесіктерінен бір метрден де аз болған. Питер Карудың бағынбаушылық туралы мәлімдемесін Корольдік теңіз күштерінің бұрынғы бас дәрігері Джеймс Уотт қолдады, Портсмуттегі дизентерия эпидемиясы туралы мәліметтерге сүйене отырып, бұл экипаж кемені дұрыс басқаруға қабілетсіз болған. Тарихшы Ричард Баркер экипаж кеменің құлауға айналатын оқиға екенін білгенін, олар оған қарсылық көрсетіп, бұйрықтарды орындаудан бас тартқан деп болжады. Марсден Карудың өмірбаянының кейбір егжей-тегжейлері француз және ағылшын куәгерлері баяндаған оқиғалардың ретімен сәйкес келмейтінін атап өтті. Сондай-ақ, кемеде 700 адам болған, бұл өте көп сан. Оқиғаның сипатталуына уақыттың қашықтығы оны қызықты ету үшін көркемдеуге мүмкіндік берген. Мартин дю Беллэйдің француз галереялары Мэри Розаны батқандығы туралы хабарын теңіз тарихшысы Морис де Броссар «кортизанның әңгімесі» деп сипаттады. Дю Беллэй мен оның екі бауыры король Франциск I-ге жақын болды және дю Беллэй батуды француздың жеңісі ретінде көрсетуден көп пайда көретін еді. Ағылшын деректері, тіпті бұрмаланған болса да, экипаждың нашарлығы нәтижесінде батуды көрсетуден ештеңе ұта алмайды, керісінше, қорқынышты галереяларға жеңіске жетеді. Портсмут университетінің географы Доминик Фонтана дю Беллэйдің бату туралы нұсқасын қолдады, бұл соғыс Коудрей оюында бейнеленгендей және қазіргі соғыс сахнасының қазіргі GIS талдауы. Фонтана флоттың картасын жасап, Мэри Розаның соңғы маневрін есептеді, нәтижесінде галереялар кеменің корпусының төменгі бөлігіне соққы беріп, суға толып тұрақсызданғанын анықтады. Ол кеменің солтүстікке қарай бағытталғанын Спитбанктың жақын жеріндегі жай суға жетуге жасалған сәтсіз әрекет деп түсіндірді. Бұл теорияны Мэри Розамен жұмыс істеген сарапшылардың бірі Александра Хилдред ішінара қолдады, бірақ ол Спитбанкқа жақындығы кеменің құлауына себеп болуы мүмкін, себебі ол құрлыққа тиюден аулақ болу үшін күшті бұрылыс жасауға тырысқан болуы мүмкін деп болжады.

Тәжірибелер

2000 жылы Channel 4 телеарнасының "What Sank the Mary Rose?" бағдарламасы кеменің бату себептерін анықтау үшін кеме моделінің кіші нұсқаларымен және жоғарғы қабаттағы әскерлердің салмағын имитациялап металл салмақтарымен тәжірибелер жүргізуге тырысты. Алғашқы сынақтар көрсеткендей, кеме куәгерлер сипаттағандай бұрылыс жасап, құламайтын еді. Кейінірек жүргізілген сынақтарда, кеме бұрылыс жасаған күні кенеттен соққан желді имитациялау үшін желдеткіш пайдаланылды. Модель бұрылыс жасағанда, жоғарғы бөліктердегі жел оны тыныш жағдайдағыдан көбірек қисайтып, негізгі палубадағы зеңбірек тесіктерін су сызығының астына түсіріп, бірнеше секунд ішінде модельдің батып кетуіне әкеп соқты. Оқиғалардың тізбегі куәгерлердің баяндамаларымен, әсіресе кеменің қаншалықты жылдам батқанымен сәйкес келді.

Тарих кеме апаты ретінде

Кеменің суға батқаннан кейін бірнеше күн өткен соң, мемлекеттік хатшы Уильям Пейджет құтқару жұмыстарын жүргізуге бұйрық берді, ал корольдің жеңістігі Чарльз Брэндон іс жүзіндегі мәселелерді шешуді өз міндетіне алды. Операция шалшық суларда кемелерді көтерудің қалыпты тәртібіне сәйкес жүргізілді: мықты кабельдер батқан кемеге бекітіліп, екі бос кемеге немесе кеме қаңқаларына байланды. Су тасқыны төмендеген кезде арқандар капистанмен тартылды. Толқын көтерілгенде кемелер жоғары көтеріліп, батқан кемені де бірге көтерді. Содан кейін оны таяз суға сүйреп әкеліп, кеме толығымен көтерілгенше осы процедура қайталанды. Қажетті жабдықтардың тізімі 1 тамызға дейін жасалды, оған ірі кабельдер, капистандар, шынжырлар және майлауға арналған 40 фунт салмақтағы май кірді. Құтқару тобының құрамына 30 венециялық теңізші және оларға қызмет ету үшін 60 ағылшын теңізшісімен бірге венециялық кеме жасаушы кірді. Кемелердің екеуі – «Лүбек Иисусы» және «Самсон» – 700 тонналық жүк көтере алатын және «Мэри Роза» кемесімен шамалас болды. Брэндон сәттілікке деген үмітін білдіріп, корольге «Мэри Розаны» көтеруге бірнеше күн ғана уақыт кететінін айтты. Бірақ бұл оптимизм расталмады. Кеме оң жаққа 60 градусқа бұрылып, көп бөлігі теңіз түбіндегі сазға терең сіңіп кеткендіктен, кабельдерді кеме қабығының астынан өткізуге мүмкін болмады және кеме қатты теңіз түбіне тұрақтап қалған жағдайдағыдан гөрі әлдеқайда көп көтеру күші қажет болды. Басты мачтаға кабельдерді бекітуге жасалған әрекет оның сынғанын көрсетті. Жоба тораптарды, бірнеше қару-жарақтарды және басқа да заттарды көтеруде ғана сәтті аяқталды. Кем дегенде 1547 және 1549 жылдары екі құтқару тобы апаттан тағы да қару-жарақтарды шығарғаны үшін сыйлық алды. Бірінші құтқару операциясы сәтсіз аяқталғанына қарамастан, «Мэри Розаны» қайтарып алу мүмкіндігіне сенім 1546 жылға дейін сақталды, сол кезде ол ағылшын соғыс кемелерінің суреттелген тізіміне енген «Энтони Роллы» деп аталды. Кемені толығымен көтеру үміті қашан жойылғаны белгісіз. Бұл Генрих VIII-дің 1547 жылдың қаңтарында қайтыс болғаннан кейін немесе тіпті 1549 жылы соңғы қару-жарақтар көтерілген кезде болған болуы мүмкін. «Мэри Роза» Елизавета I патшайымның тұсында да есте қалды, және оның адмиралдарының бірі Уильям Монсонның (1569–1643) айтуынша, 16 ғасырдың соңында су тасқыны төмендеген кезде апаттың қалдықтары су бетінен көрінетін.

Қиындық

Суға батқаннан кейін, ішінара көмілген кеме Солент ағындарына қарсы тік бұрышта тосқауыл жасады. Кемеде шөгінді мен теңіз балдыры жиналғанда, кеменің екі жағында үлкен су астындағы ойыстар пайда болды. Кеменің сол жағында, жоғары қарай көтерілген бөлігінде терең, бірақ тар ойыс, ал оң жағында, соққы күшінен көмілген, кеңірек, көлбеу ойыс қалыптасты. Ағындармен келген құм мен шөгіндінің абразивті әсері, сондай-ақ саңырауқұлақтар, бактериялар және тередо "кеме құрты" сияқты ағашқа зиян келтіретін шаяндар мен моллюскалардың әрекеті кеменің құрылымын бұзуға көмектесті. Нәтижесінде, ағаш конструкциясы әлсіреп, біртіндеп құлады. Кеменің сол жағындағы ағаш және ондағы заттар су астындағы ойыстарға жиналды, кеменің қалған бөлігіне шөгінді, немесе ағындармен шайылып кетті. Кеменің ашық қалған бөліктері құлағаннан кейін, жатқан жері теңіз түбімен тегістеліп, шөгінді қабаттарымен жабылды, қалған құрылымның көп бөлігін жасырды. 16 ғасырда кеменің үстінен ықшамдалған саз және ұсақталған қабықтардың берік қабаты пайда болып, жатқан жерін тұрақтандырып, Тюдор дәуірінің шөгінділерін қорғады. 18 және 19 ғасырларда жатқан жері жұмсақ шөгінділермен жабылды, бірақ Солент ағындарындағы су деңгейінің және ағыстардың жиі өзгеруі кейде ағаштарды ашып, 1836 жылы кездейсоқ қайта табылуына және 1971 жылы кеменің орнын анықтауға мүмкіндік берді. Кемені көтергеннен кейін, бастапқы құрылымның шамамен 40% сақталғаны анықталды.

19 ғасырда қайтадан ашылған

1836 жылдың ортасында бес балықшыдан тұратын топ Солент түбінен шығып тұрған ағаш бөліктеріне торы ілініп қалды. Олар кедергіні жоюға көмектесу үшін суға түсуші шақырып, 10 маусымда Генри Аббинет шамамен 300 жылдан бері алғаш рет «Мэри Роуз» кемесін көрді. Кейін Джон Дин мен Уильям Эдвардс тағы екі кәсіби суға түсуші ретінде жұмысқа алынды. Жақында ойлап тапқан резеңке костюм мен металл шлемді пайдалана отырып, Дин мен Эдвардс кемені зерттеп, одан заттарды шығара бастады. Олар түрлі ағаш бөліктері мен ағаштан жасалған заттар, соның ішінде бірнеше ұзын садақтар, сондай-ақ бірнеше қола мен темір зеңбіректерді алып шықты, оларды 220 фунт стерлингтен астамға Ordnance кеңесіне сатты. Бастапқыда бұл Диннің (оның інісі Чарльзды да жобаға тартқан), Аббинет пен оларды жалдаған балықшылар арасында дау тудырды. Ақырында мәселе балықшыларға алғашқы құтқарылған зеңбіректерді сатудан түскен пайданың бір бөлігін беру арқылы шешілді, ал Дин Аббинет есебінен құтқару құқығын алды. Кеме жақын арада 1537 жылы жасалған қола зеңбіректердің біріндегі жазулар арқылы «Мэри Роуз» екені анықталды. Кеменің анықталуы құтқару жұмысына қоғамның қызығушылығын арттырып, шығарылған заттарға үлкен сұраныс тудырды. Көптеген заттар сол кезде дұрыс сақталмағандықтан кейіннен бүлініп кетті, бірақ олардың көптегені қаламмен салған эскиздер мен суреттермен тіркелді, олар бүгінге дейін сақталған. Джон Дин 1836 жылы кемедегі жұмысын тоқтатты, бірақ 1840 жылы жаңа, одан да қиратушы әдістермен оралды. Ordnance кеңесінен сатып алынған оқ-дәріге толтырылған бомбаларды пайдалана отырып, ол кеменің кейбір бөліктеріне жол ашты. Қазіргі қазба жұмыстары кезінде бомба сынықтары мен жарылыс кратерлерінің іздері табылды, бірақ Дин Тюдор деңгейлерін қорғаған қатты қабатқа енгеніне ешқандай дәлел жоқ. Дин су сорғысын және негізгі мачтаның төменгі бөлігін тауып алғанын хабарлады, екеуі де кеменің ішінде орналасқан болуы керек. Ұзын садақтар сияқты ағаштан жасалған кішкентай заттарды табу Диннің белгілі бір уақытта Тюдор деңгейлеріне енгенін көрсетеді, бірақ бұл қазба жобасының жетекшісі Маргарет Руллмен күмәндандырды. 1840 жылдың қазан айындағы газеттерде Диннің суға түсу операциялары туралы хабарларда кеме клинкерленгеннен жасалғандығы айтылды, бірақ қақпақ кеменің осы ерекшелікке ие жалғыз бөлігі болғандықтан, басқаша түсіндірме ұсынылды: Дин кеменің көп бөлігін жауып тұрған қатты қабық қабатына енбеген, тек бүгін жоқ болған қақпақтың қалдықтарына ғана кірген. Диннің салған қатал әрекеттеріне қарамастан, «Мэри Роуз» басқа кемелерге қарағанда (мысалы, ) Соленттегі алып салтаулар мен жарылғыш заттардың салдарынан толық жойылмай қалды.

Қазіргі кездегі қайта ашу

1965 жылы Британдық су асты клубының Саутси бөлімшесі Солент бұғазындағы кемелердің қазасын табу жобасы аясында «Мэри Роузды» іздеуді бастады. Жобаға тарихшы, журналист және әуесқой суға түсуші Александр МакКи жетекшілік етті. Корольдік теңіз күштерінің лейтенант-командирі Алан Бакс басқаратын, Лондон археология комитетінің қолдауымен құрылған тағы бір топ та іздеу жұмыстарын жүргізді. Бастапқыда екі команданың кеме қазасын табу туралы пікірлері әртүрлі болды, бірақ кейін күш біріктірді. 1966 жылдың ақпан айында «Мэри Роуз» және басқа да бірнеше кемелердің қазасын көрсеткен 1841 жылғы карта табылды. Картада көрсетілген орналасқан жер МакКи тобы бұрын анықтаған траншеямен (су астындағы ойыс) сәйкес келді. Сонымен, Портсмут портының кіреберісінен оңтүстікке қарай, 11 метр (36 фут) тереңдіктегі су астында кеменің нақты орны анықталды. 1966 жылы нысанға су астына түсу жұмыстары басталды, ал 1967-1968 жылдары Гарольд Эджертон жасаған сонарлық сканерлеу су астындағы бірнеше нысандарды көрсетті. 1970 жылы кеменің бөлігі табылды, ал 1971 жылдың 5 мамырында қысқы дауылдардан кейін ашылған кеменің құрылымдық бөліктері анықталды. Бастапқыда команда үшін басты мәселе – Ұлыбританиядағы кемелердің қазасы заңмен қорғалмаған еді. Суға батқан кемелер, бұрын қозғалмалы мүлік болғандықтан, заң бойынша жылжымалы мүлік ретінде қарастырылып, оны бірінші тапқан адамға берілді. 1894 жылғы Сауда кемелері туралы заңда да кемеден алынған заттарды аукционға сату арқылы құтқару жұмыстарын қаржыландыру керектігі айтылған. Сондықтан, кез келген адам кемені «ұрлап» пайда табуына ешқандай заңдық кедергі болмады. Мәселені шешу үшін «Мэри Роуз» комитеті құрылды, оның мақсаты – «тарихи немесе археологиялық қызығушылық тудыратын «Мэри Роуз» кемесінің қалдықтарын табу, қазу, көтеру және мәңгілікке сақтау». Комитет кеме қазасы болған теңіз төрінің Портсмут билігінен жалға алу арқылы басқа адамдардың кемеге жақындауына кедергі келтірді. Бірақ бұл тек заңдық формалдік болды, сотта оны қолдау мүмкіндігі аз еді. Бұл жобаны кеменің нақты орнын жасырумен қатар, кедергілерден сақтады. 1973 жылдың 5 ақпанындағы Кемелерді қорғау туралы заң қабылданғаннан кейін ғана «Мэри Роуз» ұлттық тарихи мүддеге ие деп жарияланды және коммерциялық құтқару топтарының кез келген әрекетінен толық заңдық қорғауға ие болды. Дегенмен, 1973 жылғы заң қабылданғаннан және кеме қазылғаннан кейін де құтқару заңнамасымен келіспеушіліктер «Мэри Роуз» жобасына қауіп төндіре берді, өйткені табылмалар, киім-кешек және асүй құралдары сияқты «жеке» заттар тәркіленіп, аукционға шығарылуы мүмкін еді.

Жерді зерттеу және қазу

1971 жылы құлау оқиғасынан кейін жоба кең жұртшылыққа мәлім болды және бұқаралық ақпарат құралдарында жиі жарияланды. Бұл жеке тұлғалардан келетін қаржы мен жабдық көлемін арттыруға көмектесті. 1974 жылы комитет құрамына Ұлттық теңіз мұражайы, Корольдік теңіз күштері, BBC және жергілікті ұйымдардың өкілдері енді. 1974 жылы жобаға шаһзада Чарльзтың қамқорлығымен қол жеткізілді, ол құлау орнында суға түсуге қатысты. Бұл одан да көп назар аударды, сондай-ақ қаржыландыру мен көмекті де арттырды. «Мэри Роуз» комитетінің бастапқы мақсаттары енді ресми және нақты бекітілді. Комитет 1974 жылы тіркелген қайырымдылық ұйымы мәртебесін алды, бұл қаражат жинауды жеңілдетті, ал кемені қазу және көтеруге қатысты өтініш Ұлыбритания үкіметімен ресми мақұлданды. 1978 жылы алғашқы қазба жұмыстары кеме құрылысының толық және тұтас орнын ашты, ал корпустың бағыты солтүстікке қарай шамамен тік, 60 градусқа еңкейген және кеменің мұртыға қарай сәл төмен қараған деп анықталды. «Мэри Роуз» сияқты кемелерді салуда қолданылған ағылшын технологиялары туралы ешқандай жазба сақталмағандықтан, кемені қазу оның дизайнын егжей-тегжейлі зерттеуге және сол дәуірдегі кемелерді салу туралы жаңа мәліметтер алуға мүмкіндік береді. Толық қазу кеме құрылысының қалған бөлігін биологиялық бұзылудан және ағыстардың әсерінен қорғаған лай қабаттарын жоюды білдірді; бұл операция бірнеше жылдың ішінде аяқталуы керек болды, әйтпесе қайта орнату мүмкін емес зақымдану қаупі туындады. Сондай-ақ, мүмкін болса, корпустың қалдықтарын қалпына келтіру және сақтау да маңызды деп есептелді. Жоба алғаш рет кеме корпусын көтеру, сақтау және оны қоғамдық көрнеуге дайындаудың практикалық қиындықтарымен бетпе-бет келді. Бұл жаңа, әлдеқайда күрделі және қымбат міндетті орындау үшін жаңа ұйым құру қажет болды. «Мэри Роуз» қоры, көптеген ұйымдардың өкілдерімен шектеулі қайырымдылық қоры, үлкен операцияны және қаржы құюды қамтамасыз етеді. 1979 жылы 1971 жылдан бері қолданылып келген «Роджер Гринвилл» катамаранының орнына жаңа суға түсу кемесі сатып алынды. Таңдау «Васа» кемесінде суға түсу операциялары үшін қолданылған «Слейпнер» құтқару кемесіне түсті. Жоба жылына төрт ай жұмыс істейтін он екі еріктінің тобынан, жылына тоғыз ай шамамен тәулік бойы жұмыс істейтін 50-ден астам адамға дейін өсті. Сонымен қатар, 500-ден астам ерікті суға түсушілер және жағалаудағы базаны және консервациялық жайларды басқаратын 70-ке жуық зертханалық қызметкерлер болды. 1979 жылдан 1982 жылға дейінгі төрт суға түсу маусымында құлау орнында 22 000-нан астам сағат жұмыс істелді, бұл 11,8 адам-жылға тең.

Кемені көтеру

Мэри Розаны көтеру бұрын-соңды кездеспеген күрделі мәселелерді шешуді қажет етті. 1959–61 жылдары швед әскери кемесі «Васаны» көтеру осыған ең жақын мысал болды, бірақ ол салыстырмалы түрде оңай операция болды, себебі корпус толығымен сақталған және теңіз түбінде тік тұрды. Ол негізінен Тюдор Англиясында қолданылған әдістермен көтерілді: кабельдер корпус астына ілінді және кеменің екі жағындағы екі понтонға бекітілді, содан кейін ол біртіндеп көтеріліп, жағалауға сүйреледі. «Мэри Розаның» үштен бір бөлігі ғана сақталған, ал кеме терең сазға батып кеткен. Егер корпус әдеттегідей көтерілсе, оның судан шыққаннан кейін жеткілікті күшке ие болатынына кепілдік берілмейді. Кемені көтерудің көптеген ұсыныстары қабылданбады, соның ішінде кеме жатқан жерге бөгет салу, кемені кішкентай жүзбелі заттармен (мысалы, пинг-понг доптарымен) толтыру немесе тіпті теңіз түбіне тұзды су құйып, мұздатып, оның жүзіп, корпусты бірге алып кетуіне мүмкіндік беру. Ұзақ талқылардан кейін 1980 жылдың ақпанында кеме корпусының ішіндегі барлық заттарды шығарып, болат тіректермен және қаңқалармен нығайту туралы шешім қабылданды. Содан кейін оны су бетіне көтеріп, су бетінде жүзетін тік аяқтармен, корпус астынан өтетін нейлондық белдеулерге жалғап, тіреуге ауыстыру жоспарланды. Сондай-ақ, кеме 1982 жылғы суға түсу маусымы аяқталар алдында қайта қалпына келтіріледі деп шешілді. Егер кеме ұзақ уақыт жабық қалса, биологиялық шіру мен толқындардың әсерінен қалпына келмейтін зақымдану қаупі туады. Операцияның соңғы жылында жобаға тікелей қатысқандардың бәріне қазба жұмыстары мен көтерудің ауқымдылығы үлкен әсер етті. 1981 жылдың мамырында Александр Макки ағаштарды көтеру үшін таңдалған әдіске алаңдаушылық білдірді және Маргарет Рулдың қазба жетекшісі лауазымына ашық күмән келтірді. Макки өзінің «Мэри Розаны» және Соленттегі басқа кемелерді іздеуді бастаған және суға түсу операцияларында белсенді қатысқан адам ретінде жобадағы орталық рөлі ескерілмегенін сезінді. Оның көптеген қолдаушылары болды, олардың барлығы кеме көтеру кезінде зақымданса, жобаның ұятқа қалдыратын сәтсіздікке ұшырау қаупі бар екенін көрсетті. Осы алаңдаушылықты жою үшін кеме корпусын су астындағы темір тіреудің үстіне қою ұсынылды. Бұл ағаш құрылымын судан көтеріп, тиісті қолдаусыз зақымдану қаупін болдырмайды. Нейлондық белдеулерді пайдалану туралы идея да қабылданбады, оның орнына корпусқа 170 нүктеде тесіктер бұрғыланып, көтергіш қаңқаға қосылған сымдарды бекіту үшін темір бұрандалар өткізілді. 1982 жылдың көктемінде үш маусымдық су асты археологиялық жұмыстардан кейін кемені көтеруге дайындық басталды. Операция көп ұзамай қиындықтарға тап болды: бастапқыда арнайы жасалған көтергіш жабдықтармен мәселелер туды, ал маусым айының соңында корпус көтеру әдісін өзгертуге тура келді. Қаңқа корпустың үстіне дұрыс бекітілгеннен кейін, кемені теңіз түбінен көтеру үшін төрт тіреуге тіреліп, жоғары көтерілді. «Тог Мор» баржасының үлкен краны қаңқа мен корпусты су астындағы арнайы дайындалған, су толған қаптармен төселген тіреуге жылжытты. 1982 жылдың 11 қазанында таңертеңгілікте тіреу, корпус және көтергіш қаңқаның барлық бөліктерін соңғы көтеру басталды. Оны команда, Принц Чарльз және жағалаудағы көрермендер бақылады. Сағат 9:03-те «Мэри Розаның» алғашқы ағаш бөліктері су бетіне шықты. Суға толып кеткен ағаштарды тығыздау үшін корпус астындағы қораптардың екінші тобына ауа құйылды. Соңында, барлық конструкция баржаға салынып, жағалауға жеткізілді. Операция екі рет сәтсіздікке ұшырауға жақын болғанымен, ақырында сәтті аяқталды; алдымен көтергіш қаңқаның бір тірегі бүгіліп, алынып тасталуы керек болды, ал кейіннен қаңқаның бір бұрышы «есте қаларлық сықырлаумен» бір метрден астам жылжып, корпустың бір бөлігін басып қалуға жақын болды.

Археология

Теңіз археологиясы тарихындағы ең амбициялы және қымбат жобалардың бірі ретінде «Мэри Роуз» жобасы Ұлыбританияда осы салада жаңа белестер ашты. 1973 жылы жаңа «Қасіреттерді қорғау туралы заңға» сәйкес қорғауға алынған алғашқы кемелердің бірі болғандықтан, ол бірнеше жаңа прецеденттер жасады. Бұл британдық жеке қаржыландырылатын жобаның заманауи ғылыми стандарттарды толыққанды қолдануына және қызметін қаржыландыру үшін табылған заттардың бір бөлігін аукционға шығару қажеттілігі болмауына мүмкіндік берді. Алдыңғы жобалар көбінесе табылған заттардың толық емес қалпына келтірілуімен ғана қанағаттанса, «Мэри Роузға» қатысты табылған барлық заттар қалпына келтіріліп, тіркелді. Кеменің көтерілуі Ұлыбританиядағы алғашқы тарихи кеме апаты мұражайын құруға мүмкіндік берді, ол мемлекеттік аккредиттеу мен қаржыландыру алды. «Мэри Роуз» апатының орнын қазу су асты қазбаларында құрлықтағыдай дәлдікке қол жеткізуге болатынын дәлелдеді. 1970 жылдары «Мэри Роуз» теңіз археологиясының ең соңғы әдістерімен мұқият зерттелді, қазба жұмыстары жүргізілді және тіркелді. Су асты ортасында жұмыс істеу құрлықтағы археология принциптерінің әрқашан да қолданылмайтынын білдірді. Қазылымды табу кезінде механикалық экскаваторлар, әуе көпірлері және сорғыш агрегаттар қолданылды, бірақ оны шын мәнінде ашу басталғаннан кейін, одан да нәзік техникалар қолданылды. «Мэри Роуз» кемесінен табылған көптеген заттар пішіні мен сызбасы бойынша жақсы сақталған, бірақ олардың көпшілігі өте нәзік болғандықтан, оларды мұқият ұстау қажет болды. Әр түрлі өлшемдегі артефактілерді жұмсақ материалмен, мысалы, ескі пластикалық балмұздақ контейнерлерімен қамтамасыз етті, ал кейбір «кремді ірімшіктей жұмсақ» жебелерді арнайы пенопласт контейнерлерге әкелуге тура келді. Саз, құм және топырақты орнынан немесе бетіне сорғылайтын әуе көпірлері де қолданылып келеді, бірақ олар орнына зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, одан да үлкен дәлдікпен қолданылды. Орнында жиналған көптеген шөгінді қабаттары табылған артефактілерді мерзімдеу үшін пайдаланылуы мүмкін және оларды дұрыс тіркеу қажет болды. Артефактілердегі әртүрлі типтегі аккрециялар мен химиялық заттардың қалдықтары көп бұрын бұзылып, жоғалған заттар туралы маңызды ақпарат берді және оларға ерекше күтім қажет болды. 1970 және 1980 жылдары кеменің қазуы мен көтерілуі суға түсу операцияларын тоқтатты, бірақ заманауи мұражайлық жабдықтар мен кеменің алдыңғы бөлігінің бір бөлігі теңіз түбінде қалды. Он мыңдаған артефактілерді өңдеуге міндеттелген консерваторлардың үлкен жауапкершілігі, сондай-ақ табылған заттар мен кемені сақтау, сақтау және көрсетудің жоғары құны суға секіруге қаражат болмауына себеп болды. 2002 жылы Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі екі жаңа авианосец салу жоспарларын жариялады. Жаңа кемелердің үлкен өлшемдеріне байланысты Портсмуттан шығу жолын тексеру қажет болды, олар кез келген толқын күйінде жүзе алатынына көз жеткізу үшін. Су асты каналының жоспарланған бағыты «Мэри Роуз» апаты орнына жақын болды, сондықтан осы орынды зерттеу және қазу үшін қаржы бөлінді. Жоспарланған авианосецтер Портсмут шығанағын өзгертуді қажет етпейтіндей қысқартылған болса да, қазба жұмыстары ағаштарды ашып, 2005 жылы аяқталды. Ең маңызды табылғандардың бірі – кеменің бастапқы пішіні туралы толыққанды мәліметтер беретін он метрлік (32 фут) тұғыр, кеменің алдыңғы жалғасы болды.

Табылды

26 000-нан астам артефакт пен ағаш бөліктері, шамамен жарты экипаж мүшесінің қалдықтарымен бірге көтерілді. Кейбір экипаж мүшелерінің сыртқы келбеті қайта жаңартылды. Экипаж мүшелерінің қаңқаларын талдау көптеген адамның нашар тамақтанудан зардап шеккенін, сондай-ақ рахит, цинга және басқа да қоректік заттардың жетіспеушілігінен туындаған аурулары бар екенін көрсетті. Экипаж мүшелері ауыр жүк көтеру мен теңіз өмірінен туындаған буынға түсетін күштің салдарынан артритке шалдыққан және сүйектері сыныпты. Кеме өздігінен жүзіп, толыққанды қоғам ретінде жұмыс істеуге арналғандықтан, ол тұрғындарына ұзақ уақыт бойы жеткілікті тамақ пен сусын беруге арналған азық-түлікпен жабдықталған. "Мэри Роуз" кемесінде сақтауға пайдаланылған шарап шелектері 1560 жылдарға жататын сауда кемесінің құлауынан табылған шелектермен салыстырылды және олардың сапасы жақсы, берік және сенімді екені анықталды. Бұл Тюдор флотының жабдықталуына жоғары басымдық берілгенін көрсетеді, ал олардың талаптары сол кездегі шелек жасау стандартын жоғары деңгейге көтерді. Теңіздегі шағын қоғам ретінде "Мэри Роуз" кемесінің құлауынан экипаж мүшелеріне тиесілі жеке заттар табылды. Оларға киім-кешек, ойын-сауық, рухани және демалысқа арналған түрлі заттар, сондай-ақ күнделікті тазалық, балық аулау және тігін сияқты қарапайым істерге қатысты заттар кірді. Мысалы, шебер ағаш шеберінің сандығында ертедегі нарды ойынының жиынтығы, кітап, үш табақ, күн сағаты және кружка болды, бұл оның салыстырмалы түрде бай екенін көрсетеді. "Мэри Роуз" кемесінен табылған көптеген зеңбіректер мен басқа да қару-жарақтар 16 ғасырдың қару-жарақ технологиясы туралы құнды физикалық мәліметтер берді. Сақталған зеңбірек қалқандарының көп бөлігі "Мэри Роуз" кемесіне тиесілі, ал төрт кішкентай қорытпа темірден жасалған оқ-дәрінің бөліктері осы қарудың жалғыз белгілі мысалдары болып табылады. "Мэри Роуз" кемесінің құлауынан жануарлардың қалдықтары табылды. Оларға егеуқұйрық, бақа және ит қаңқалары кірді. Ит, ағылшын Toy Terrier (Black & Tan) тұқымы, он сегіз айдан екі жасқа дейін болған, кеменің ағаш шеберінің кабинасына кіретін есіктің жанынан табылған және ол кеменің зиянкестерін аулау үшін әкелінген деп болжанады. Тоғыз шарап шелегі ірі қара малдың сүйектерін қамтыды, бұл олардың кесілген еттен жасалған және кеме рационы ретінде сақталғанын көрсетеді. Сондай-ақ, себеттерде сақталған шошқа мен балық сүйектері де табылған. Шауам 16 ғасырда музыкалық аренадан жоғалып кетті, ал "Мэри Роуз" кемесінен табылған аспап – қазірге дейін сақталған жалғыз мысал. Оның көшірмесі жасалып, ойнатылды. Бұл аспаптар бірге "өте тиімді бас партиясын" құрады, ол "бай және толық дыбыс шығарып, кемеде билеуге өте қолайлы музыканы қамтамасыз ететін" еді. 16 ғасырдан қалған бірнеше скрипка тәрізді аспаптар бар, бірақ олардың ешқайсысы "Мэри Роуз" кемесінен табылған аспаптар сияқты емес. Екі скрипканың да көшірмелері жасалды, бірақ олардың дизайны шауамға қарағанда аз белгілі, өйткені мойны мен ішектері жоқ еді.

Навигациялық құралдар

Кеменің мұртындағы шағын кабинаның қалдықтарында және кеме құлау орнының маңындағы бірнеше жерде Еуропадағы ең ерте дабылған навигациялық құралдар жиынтығы табылды: компастар, циркульдер, карта жасауға арналған таяқ, протракторлар, тереңдік өлшеу сымдары, толқын есептегіштері және жылдамдық өлшегіш, яғни логрил. Бұл заттардың бірнешеуі осылай ерте, нақты мерзімге ие болумен қатар, олардың қолданылуы туралы жазбаша мәліметтерге дейін сона шақта пайда болғандықтан ерекше. Протракторлар карталардағы бағыттарды өлшеу үшін қолданылған болуы мүмкін, бірақ 16 ғасырдың бірінші жартысында ағылшын теңізшілері теңіз карталарын қолданғаны белгісіз, компастар 1560 жылдарға дейін ағылшын кемелерінде көрсетілмеген, ал логрил туралы алғашқы жазба 1574 жылға қарайды.

Шаштараз-хирургтің кабинасы

Кеме қақпасының астындағы басты палубада орналасқан кабина шаштараз-хирургқа тиесілі болған деп есептеледі. Ол экипаждың денсаулығы мен әл-ауқатын қадағалап, кемедегі медициналық сарапшы қызметін атқарған білікті маман болды. Осы табылған заттардың ең маңыздысы сақталған ағаш сандықта табылды, онда шаштараз-хирургтің медициналық практикасына қатысты 60-тан астам зат болды: хирургиялық құралдардың толық жиынтығының ағаш тұтқалары және бірнеше қырқыш пышақтар (дегенмен, болаттан жасалған пышақтарының ешқайсысы сақталмады), жараларды тазалау және гонореяны емдеуге арналған мыс шприц, тіпті қабілетсіз науқастарды тамақтандыруға арналған шебер жасалған бөтелке. Кабинаның маңынан құлақ тазалағыштар, шаш шашуға арналған инеліктер мен тарақтар да табылды. Осы құралдар мен дәрі-дәрмектердің кең ассортиментінің арқасында шаштараз-хирург, бір немесе бірнеше көмекшілерімен бірге, сүйек сынықтарын қосып емдеуге, ампутация жасауға және басқа да жедел жарақаттарды емдеуге, түрлі ауруларды жоюға және экипаж мүшелеріне минималды жеке гигиена талаптарын қамтамасыз етуге мүмкіндік алды.

Қақпақ

Алғашқы ғылыми расталған тышқан аулаушылардың бірі – "Мэри Роуз" кемесінде өмір сүрген терьер мен виппет тұқымдас иттің буданы. Зерттеушілер Хэтч деп атаған бұл итті 1981 жылы кемедегі су асты қазба жұмыстары кезінде тапты. Хэтчтің басты міндеті – кемедегі тышқандарды жою болды. "Мэри Роуз" және оның ішіндегі заттарды сақтау жобаның басынан-ақ маңызды бөлігі болды. Көптеген артефакттар, әсіресе сазға көмілгендер сақталғанмен, су астында ұзақ уақыт болуы салдарынан, олардың көпшілігі қалпына келтіргеннен кейін ауаға ұшырағанда зақымдануға бейім болды. Археологтар мен консерваторлар артефакттардың нашарлауына жол бермеу үшін бастапқыда бірлесіп жұмыс істеуге тиіс болды. Қалпына келтірілген заттар белсенді сақтауға дейін, кез келген дереу нашарлауды болдырмайтын "пассивті" сақтауға орналастырылды. Пассивті сақтау нысанының материалына байланысты және айтарлықтай өзгеріп отыруы мүмкін. Ең көп таралған материал – ағаштан жасалған кішкентай заттар ылғалды сақтау үшін полиэтилен қаптарға оралды. Үлкен ағаштар мен орау қиын басқа да заттар жабылмаған су резервуарларында сақталды. Ағашты бұзатын саңырауқұлақтар мен микроорганизмдердің өсуі әртүрлі әдістермен бақыланды, соның ішінде төмен температурада сақтау, химиялық заттар және ірі нысандар үшін ағашты бұзатын организмдерді жейтін, бірақ ағаштың өзін емес, жалпы көлдік құтырлар. Басқа да органикалық материалдар, мысалы, былғары, тері және маталар да оларды ылғалды ұстап, ұқсас тәсілмен өңделді. Сүйек пен піл сүйегі тұздың кристалдануынан зақымданудың алдын алу үшін тұздалды, сондай-ақ шыны, керамика және тас та. Темір, мыс және мыс қорытпаларынан жасалған заттар тотығудың және бетке енген хлоридтермен реакцияға түсудің алдын алу үшін натрий сесквикарбонатының ерітіндісінде ылғалды сақталды. Қорғасын мен қалайы қорытпалары атмосферада тұрақты және әдетте арнайы өңдеуді қажет етпейді. Күміс пен алтын пассивті сақтауды қажет етпейтін жалғыз материалдар болды. "Мэри Роуз" кемесінің корпусын сақтау жобаның ең күрделі және қымбат жұмысы болды. 2002 жылы Мұра лотерея қорынан 4,8 миллион фунт стерлинг және Портсмут қалалық және Гэмпшир округі кеңестерінен ақшалай қолдау қажет болды. Пассивті сақтау кезінде кеме құрылымын толығымен герметизациялау мүмкін болмағандықтан, оның орнына оны үнемі сүзгіленген, қайта өңделген сумен шашыратылып, кептіруден сақтау үшін температурасы 1°C ұсталды. Бірнеше ғасыр бойы су астында болған су батқан ағашты тиісті сақтаусыз кептіру айтарлықтай қысқаруға (20–50%) әкеледі және ағаш клеткалық құрылымынан су буланып кеткенде ауыр деформация мен жарықтарға соқтырады. Полиэтиленгликоль (PEG) бұрын археологиялық ағаштарды сақтау үшін қолданылған, ал 1980 жылдары Васа кемесін сақтау үшін пайдаланылды. Он жылға жуық уақыт бойы ағаштардағы сынақтардан кейін, 1994 жылы "Мэри Роуз" корпусын үш кезеңді белсенді сақтау бағдарламасы басталды. Бірінші кезең 1994 жылдан 2003 жылға дейін созылды, осы кезеңде ағаш клеткалық құрылымындағы суды ауыстыру үшін ағашқа төмен молекулалық салмақты PEG шашыратылды. 2003 жылдан 2010 жылға дейін сыртқы қабаттардың механикалық қасиеттерін нығайту үшін жоғары молекулалық салмақты PEG қолданылды. Үшінші кезең 2016 жылы аяқталған бақыланатын ауа кептіруден тұрды. Зерттеушілер кемедегі ағаштан темірді жою үшін магниттік нанобөлшектерді пайдалануды жоспарлап отыр, бұл зиянды күкірт қышқылының өндірісін азайтуға көмектеседі. Қаза табылған орын заңмен қорғалған. "1973 жылғы кемелерді қорғау туралы заңға" (1973 жылғы 33-бап) сәйкес, осы орынға кез келген араласу лицензияны талап етеді. Historic England бұл орынды "тарихи, археологиялық немесе көркемдік маңызы бар" деп тізімдеген.

Көрсетілім

"Мэри Роза" суретін көтеріп алғаннан кейін, оны тұрақты түрде қайда қоюға болады деген пікірталас басталды. Портси аралының шығыс жағындағы Истни жері алғашқы балама ретінде қарастырылды, бірақ тұрақтап қою мәселелері мен бастапқыда салынған кемежайдан алыс болғандықтан қабылданбады. 1981 жылдың шілдесінде кемені Портсмут тарихи кемежайында, Горацио Нельсонның әйгілі флагманы HMS Victory-нің қасына орналастыру ұсынылды. Теңізді сақтау қоғамы деп аталатын топ тіпті Генрих VIII-нің батып кетуіне куә болған Саутси қамалын соңғы бейіт ретінде ұсынды, сонымен қатар кемежай орналасқан жерге күмәнмен қарады. Бір кезде округ кеңесінің өкілі, егер кемежай орны уақытша шешімнен асып кетсе, уәделенген қаражатты қайтарып алатынын мәлімдеді. Жобаның құны артқан сайын, Кеңес палатасында және жергілікті газет "The News"-та ақшаны тиімдірек жұмсауға бола ма деген пікірталас болды. Автор Дэвид Чайлдс 1980-жылдардың басында "пікірталас өте қызу болғанын" жазса да, "Мэри Розаның Портсмут пен Англияның теңіз тарихындағы зор символдық маңызы болғандықтан, жобаға ешқандай қауіп төнген жоқ. 1980-жылдардың ортасынан бастап "Мэри Роза" кемесі консервациядан өткізілген кезде құрғақ докта сақталып келді. Кеме корпусы көпшілікке көрсетілгенімен, кемені алдымен сумен, кейін полиэтиленгликоль (PEG) ерітіндісімен қанықтырып ұстау қажеттілігі 2013 жылға дейін келушілерді корпус пен арасына шыны қоршау қойды. 2007 жылға қарай, арнайы салынған кеме залына жеті миллионнан астам адам келді, себебі ол 1983 жылдың 4 қазанында алғаш рет ашылғаннан кейін, сәтті көтерілгеннен кейін бір жылға жетпейтін уақыт өткен соң ашылды. No.5 қайық үйі деп аталатын құрылыста бөлек "Мэри Роза" мұражайы орналасқан және 1984 жылдың 9 шілдесінде көпшілікке ашылды. Онда кеменің тарихын түсіндіретін көрмелер мен бронзадан жасалған толық зеңбіректерден бастап тұрмыстық заттарға дейінгі сақталған артефакттар бар. 2009 жылдың қыркүйегінде уақытша "Мэри Роза" көрме залы жабылып, 2013 жылдың 31 мамырында ашылған жаңа 35 миллион фунт стерлингтік мұражай ғимаратын салуға мүмкіндік берді. Жаңа "Мэри Роза" мұражайын Wilkinson Eyre және Perkins+Will архитекторлары жобалап, Warings құрылыс фирмасы салған. Мұражай құрғақ доктағы кеме үстіне салынғандықтан, құрылыс қиын болды, ол ескерткіштер тізіміне енген. Мұражай салынып жатқан кезде кеме корпусын сақтау жабық "желдеткіште" жалғасты. 2013 жылдың сәуір айында полиэтиленгликоль шашырауы тоқтатылып, бақыланатын ауамен кептіру процесі басталды. 2016 жылы "желдеткіш" алынып тасталды және 1545 жылдан бері алғаш рет кеме құрғақ күйде көрінді. Бұл жаңа мұражайда кемеден табылған көптеген артефакттар сақталған корпуспен бірге көрсетілген. 2018 жылдың соңына қарай жаңа мұражайға 1,8 миллионнан астам адам келді, ал 2019 жылы 189 702 келуші тіркелді.