Кіріспе

Жағаға шығып қалған немесе батып кеткен кеменің физикалық қалдықтары – кеме апатының қалдықтары.

Кеме апаты – құрлыққа жағаға шығып қалған немесе су қоймасының түбіне батып кеткен кеменің қираған бөліктері. Кеме апаты қасақана немесе қасақана емес болуы мүмкін. 1999 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, әлемде шамамен үш миллион кеме апаты болған. Бұл туралы су асты археологиясы тарихына маманданған ғылыми жазушы және автор Анжела Крум мәлімдеді (бұл бағаны ЮНЕСКО және басқа да ұйымдар жылдам қолдады). Егер кеменің экипажы қаза тапқан немесе кемені тастап кеткен болса, ал кеме батпай, теңізде қалса, онда олар "көшпенді кемелер" деп аталады.

Түрлері

Тарихи кеме апаттары теңіз археологтарын қызықтырады, өйткені олар тарихи ақпаратты сақтайды: мысалы, «Мэри Роза» кемесінің апатын зерттеу 16 ғасырдағы теңізшілік, соғыс және тұрмыс туралы мәліметтерді ашты. Теңіздегі шайқастан туындаған әскери кеме апаттары тарихи оқиға туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді табу үшін зерттеледі; олар болған шайқас туралы көп нәрсені ашады. Еуропалық отарлау кезеңінен қалған, шалқары алыс жерлерде суға батып, азаған куәгерлер қалдырған қазына кемелері, мысалы «Батавия» сияқты, кездеседі. Кейбір заманауи кеме апаттары, мысалы, «Prestige» немесе «Erika» мұнай танкерлері, ең алдымен қоршаған ортаға зиян келтіру мүмкіндігімен қызықтырады. Басқа заманауи кеме апаттары рифтердің өсуін жеделдету үшін батырылады, мысалы, «Ocean Freeze». Көптеген заманауи және тарихи кеме апаттары, мысалы, су астындағы кемелерге суға түсетін демалыс дайверлеріне қызықты, өйткені оларды зерттеу қызықты, көптеген теңіз жануарларына кеңінен орта жасайды және қызықты тарихы бар. Әйгілі кеме апаттарына «Титаник», «MV Doña Paz», «HMHS Britannic», «Endurance» немесе «Costa Concordia» жатады. Сондай-ақ, теңізде жоғалып кетпеген, бірақ тастап кетілген немесе батып кеткен мыңдаған кеме апаттары бар. Бұл тастап кетілген немесе құлдыраған кемелер көбінесе балық аулау кемелері сияқты кішкентай болады. Олар кеме қатынасына қауіп төндіруі мүмкін және порт басшылығы оларды алып тастауы мүмкін.

Себептер

Жаман жобалау, дұрыс сақталмаған жүк, навигация және басқа да адам жасаған қателер (басқа кемемен, жағалаумен, мұздықпен сияқты) соқтығысуға алып келуі мүмкін. Ауа райының нашарлауы, өрт және басқа да себептер кездейсоқ түрде кеменің батуына себеп болуы мүмкін. Кемені қасақана батыру себептері: жасанды риф жасау мақсатында; соғыс, қақпастық, бүлік немесе саботаж салдарынан жойылу; кемені нысана ретінде пайдалану; немесе кеме қатынасына кедері келтіретін нәрсені жою. Кеме сондай-ақ толқын қорғағыш құрылыс ретінде де пайдаланылуы мүмкін.

Құрылыс материалдары

Ағаш бөліктері тез шіриді. Көп жағдайда кемелердің бір ғасырдан кейін қалған ағаш бөліктері, кеме батқаннан кейін көп ұзамай балшыққа немесе құмға көмілгендері болады. Мэри Роуз – осының бір мысалы. Болат пен темір, олардың қалыңдығына байланысты, ондаған жылдар бойы кеме құрылымын сақтап қалуы мүмкін. Коррозия пайда болатын кезде, кейде толқындар мен ауа райының әсерінен, құрылым құлай бастайды. Оқ-дәрілер, бу қазандары немесе суасты кемесінің қысым ыдысы сияқты қалың темірден жасалған заттар коррозияға қарамастан су астында жақсы сақталады. Пропеллерлер, конденсаторлар, иындар және люктер көбінесе жез және фосфорлы қола сияқты темір емес металдардан жасалған, олар тез тотықпайды.

Тұщы су және тұздылығы аз су

Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер сияқты кейбір тұщы сулы көлдердегі кеме апаттары аздап зақымданып, бүгінгі күнге дейін сақталып қалған. Кейбір теңіз аймақтарында, ең әсіресе Ботния және Фин шығанақтарында, тұздылығы өте төмен, сондықтан ғасырлар бойы жатқан кемелер жақсы жағдайда сақталған. Дегенмен, тұщы суда кездесетін бактериялар кемедегі ағаштарды теңіз суына қарағанда жылдам шірітеді, егер олар оттегіден айырылмаса. 1812 жылғы соғыс кезінде 1813 жылдың 8 тамызында өткен қатты дауылда батып кеткеннен бері «Гамильтон» және «Сквордж» есімді екі кеме апаты Онтарио көлінің түбінде жатыр. Олар «өте жақсы» жағдайда сақталған.

Теңіз суы

Кемелер әдетте теңіз суында тез тозып сіңіп, бұзылады. Мұның бірнеше себебі бар:
Темір негізіндегі металдар теңіз суындағы еріген тұздың болуынан өте жылдам коррозияға ұшырайды; натрий мен хлорид иондары металлдың тотығу процесін химиялық тұрғыдан жеделдетеді, ал темір металдарының жағдайында – тотыққа айналады. Мұндай жағдайлар терең суға батқан кемелерде жиі кездеседі, мысалы, RMS Титаник (1912 жылы), (1915 жылы), және неміс соғыс кемесі Бисмарк (1941 жылы). Дегенмен, кейбір ерекшеліктері де бар; RMS Empress of Ireland (1914 жылы суға батқан) Сент-Лоуренс өзенінің тұзды су бөлігінде жатыр, бірақ әлі де таңқаларлық жағдайда сақталған. Теңіз суында қорғалмаған ағаштар кеме құрттары және кішкентай ағаш тесетін теңіз жануарларынан тез бұзылады. Кариб теңізі сияқты жоғары тұздылық деңгейі бар суларда кездесетін кеме құрттары теңіз суына батқан ағаш құрылымдарды тесіп, ағаштан жасалған кеменің қабырғасын толығымен жоюға қабілді.

Тереңдік, су тасқыны және ауа райы

Теңіз түбінде кемелердің құлау орындары ауа райы мен толқындардың, сондай-ақ таяп судың тудырған ағындардың әсерінен бірте-бірте бұзылады. Сонымен қатар, қоррозияны күшейтетін, оттегіге толы су кеме құрылысының темір материалдарының беріктігін азайтады. Ең терең жатқан құлау орындары су қозғалысына нашар ұшырауы және судағы оттегі деңгейінің төмен болуы себепті жақсы сақталады.

Температура

Өте суық (мысалы, мұздық суларымен толы көлде, Арктика суларында, Ұлы көлдерде сияқты) органикалық кеме материалдарының бұзылуын баяулатады. Суық суларда шіру, коррозия және теңіз тіршілігінің жабысуы тоқтатылады немесе көбінесе кездеспейді.

Ерекше құтқарылған жерлер

2011 жылы Кельттік теңізінің батыс жағасынан батып кеткен кемеден ең құнды жүк табылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі осы кеменің суға батуы шамамен 5 километр тереңдікте қазынаға алып келді. АҚШ федералды соты және АҚШ-тың 11-ші апелляциялық сотының төрешілер алқасы «Нуэстра Сеньора де лас Мерседес» кемесінің мазмұнына қатысты Испанияның талабын қолдады; Испания 2012 жылдың ақпан айында қазынаны өзіне қаратуға алды. Кемеден табылған аз ғана монеталар мен заттар Гибралтарда сақталды, себебі олар кемеде болған ішкі жарылысқа сәйкес келетін белгілерді көрсетті, соның арқасында кеме апатының «Нуэстра Сеньора де лас Мерседес» кемесіне тиесілі екендігі расталды. Олар 2013 жылға дейін Испанияға қайтарылмады, содан кейін сот Odyssey Marine компаниясына жоғалған бөлшектерді қайтаруға бұйрық берді. 1902 жылдың 17 мамырында грек археологы Валерий Стайс Антикитера аралының жағалауынан уақытты өлшеу және аспан денелерінің қозғалысын болжауға арналған ең маңызды құралдардың бірін тапты. «Антикитера механизмі» деп аталатын бұл құрылғы, қазіргі кезде аналогты компьютер деп аталатын құрылғының алғашқы үлгісі болуы мүмкін, ал оның технологиясы басқа жазбалардан жүздеген, тіпті мыңдаған жылдар бұрын пайда болған.