Кіріспе
Лорд-Хоу аралы теңіз саябағы Австралияның және әлемнің ең оңтүстік маржан атолдарының экожүйесі орналасқан жер. Аралдың ұзындығы 10 км, ені 2 км және ол желден қорғалған жағында үлкен лагуналық риф жүйесінен, ал жағалауында 28 кішкентай аралдан тұрады.
Теңіз паркін құру
Теңіз паркі 1997 жылғы Теңіз парктері туралы заңға сәйкес 1999 жылдың 26 ақпанында жарияланды, ал парктің маңызды табиғи және мәдени құндылықтарын қорғау мақсатында аймақтарға бөлу жоспары 2004 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енді. Теңіз паркі мәртебесі теңіз биоәртүрлілігін балық аулау және халық санының артуынан туындаған қысымнан қорғауға көмектеседі. Аймақтарға бөлу жоспарын жасау үшін ғылыми, әлеуметтік, мәдени және экономикалық ақпарат жинақталды. 2002 жылдың маусым айында аймақтарға бөлу жоспарының жобасы әзірленді, онда аймақтарға бөлудің бірнеше нұсқасы, сондай-ақ халықтан алынған пікірлер, Лорд-Хоу аралының теңіз паркі консультативтік комитетінің ұсынымдары және қатысты ақпаратты зерделеу нәтижелері қамтылды. Бұл аймақтарға бөлу схемасы Лорд-Хоу аралының жағалау суларын әртүрлі пайдалануларға бөліп, теңізді қорғауға қатысты қауіптерді азайтуға мүмкіндік берді. Лорд-Хоу аралының климаты мұхит ағындары мен теңіздің қоңыр температурасымен жұмсатылады. Лорд-Хоу аралы коралл рифтерінің қалыптасуының ең оңтүстік шегінде орналасқан және тропикалық және қоңыржай ашық мұхиттық көміртек ортасын қабылдайды. Австралияның тектоникалық тақтасының жылдамдығымен (жылына 5–6 см) солтүстікке жылжуына байланысты, уақыт өте келе Лорд-Хоу аралы рифтер қалыптасатын теңіздерге қарай жылдамдап келеді. Теңіз паркіндегі жергілікті маңызы бар ақ түсті шөгінді тау жынысы – калькаренаит, аралдың орталық және солтүстік бөліктерін құрайды және бірнеше жерде теңіз деңгейінен төменге дейін жетеді. Жағажайдағы және жақын сулардағы калькаренаиттер соңғы интергляциалды кезеңде (130 000–70 000 жыл бұрын, плейстоцен) теңіз деңгейі қазіргі деңгейден шамамен 2–3 метр жоғары болғанын көрсетеді. Осы кезеңде рифтердің болуына көп айғақ жоқ, себебі олар қазіргі рифтермен салыстырылатын жерлерде орналасқан болуы мүмкін немесе теңіз деңгейі төмендегеннен кейін көп жағдайда жойылған. Лорд-Хоу аралының жел соғатын батыс жағалауындағы риф толқын энергиясын сіңіріп, дауылдық толқындардың аралдың төменгі орталық бөлігін эрозиялауына кедері келтіретін жартас ретінде әрекет етеді. Қорғалған лагунада құм, лагуналық кораллдар, қиыршық тас жамылғылары, балдырлар және жапсырма рифтер басым болатын әртүрлі рифтік орталар бар.
Экология
Лорд Хоу аралы мен оның суларының жоғары қорғау маңызы 1982 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылуы арқылы мойындалды. Теңіз паркінің қорғау құндылықтарына тропикалық және қоңыржай рифтерде кездесетін флора мен фаунаның бірегей комбинациясы жатады.
Фауна
Теңіз фаунасы географиялық орналасуы және оңтүстікке қарай ағатын Австралияның Шығыс ағысының (EAC) әсеріне байланысты субтропикалық және қоңыржай түрлерден тұрады. Осының салдарынан Лорд-Хоу аралын қоршаған суларда бай және бірегей биологиялық әртүрлілік байқалады. Аралдың батыс жағында кең таралған тосқауыл мұражайы кең қорғалған лагунаны және құмды жағажайды қорғайды, ал шығыс жағындағы жағажайлардың жанында жартасты рифтер орналасқан. Лорд-Хоу аралдарының тобы 400-ден астам түрі тіркелген жағалау балық фаунасының әртүрлілігін қолдайды. Теңіз жағалауындағы балық түрлерінің 10% эндемикалық, яғни олар тек Лорд-Хоу аралында ғана кездеседі, ал 110 эхинодермалардың 8% да эндемикалық болып табылады. Аралда көптеген теңіз құстары қоныстанады және ұялайды, бірақ олар балық және кальмар үйірлерімен қоректенеді. Бұл әртүрлілік тропикалық түрлердің қоңыржай түрлермен араласуын және теңіз ортасының кең диапазонын көрсетеді.
Адамның әсері, экологиялық мәселелер мен қауіптер
Әлемдік теңіз биоәртүрлілігі шамадан артық пайдалану және ластану сияқты адамның зиянды әрекеттерінен қорқауға түсуде, бұл түрлердің тіршілік ортасын жылдам өзгертіп, түрлердің жоғалуына алып келеді. Өсімдіктердің екі түрі, тоғыз құс, бір жартар және төрт омыртқасыз жануар түрі жергілікті түрде жойылып кетті. Оқшау аралдар кішкентай ареалдары мен эндемикалық таксондардың жоғары деңгейіне байланысты аса жоғары қауіп-қатерге тап болып отыр. Адамның тудырған шағын бұзылыстарының өзі түрлердің жоғалуына әкелуі мүмкін. Лорд-Хоу аралы теңіз паркіне қатысты маңызды қауіп-қатерлі процестерге антропогендік климаттың өзгеруі және теңіз ортасындағы антропогендік қоқыстарға іліну немесе оларды жұту жатады. Антропогендік климаттың өзгеруі 1995 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының (NSW) қауіп төнген түрлерді сақтау (TSC) заңы бойынша маңызды қауіп-қатерлі процесс ретінде тіркелген, ал парниктік газдардың антропогендік шығарылымдарынан туындаған климаттық ортаның жоғалуы Қоршаған ортаны қорғау және биоәртүрлілікті сақтау (EPBC) заңында қарастырылған. Климаттың өзгеруі теңіз бетінің температурасын өзгертуі мүмкін, бұл теңіз құстарының көбеюіне елеулі салдарлар тигізеді. Уақыт өте келе адамдардың қысымы айтарлықтай артты. Келушілер саны да, тұруға болатын орындардың саны да күрт өсті. 1988 жылдан 2000 жылға дейін Лорд-Хоу аралының халқы 13%-ға өсті, үйлердің саны 55%-ға, ал келушілер саны шамамен 100%-ға артты.
Теңіз жағалауы аймағы
Лорд-Хоу аралының 37 шақырымдық жағалауы немесе жағажай аймағы бар, оның тек сегіз шақырымына ғана қол жеткізу оңай. Осы сегіз шақырымдық бөлік ең көп зардап шекті, себебі орманның көп бөлігі жағалауға дейін кесілген, күшті бағытталған желдерге қарсы қорғаныс жойылды, соның салдарынан орманның ішкі бөлігіне әсер етті.
Лагуна
Лагунаның ұзындығы алты шақырым, ені 1,5 шақырым. Лагунада Лорд-Хоу аралының ең үлкен коралл рифтері жүйесі орналасқан, ол әлемдік мұра құндылығы деп бағаланған. Теңіз ортасына төнген негізгі қауіптер – жер асты суларынан лагунаға көтерілетін су сапасының нашарлауы, судың мөлдірлігіне әсер ететін тұмандылықтың өзгеруі, якорьдің салған зақымдары (лагунаның ішінде де, сыртында да), әсіресе, тік беткейде мекендейтін, өсуі баяу болатын балық түрлерінің артық аулануы, сондай-ақ су температурасының күрт өзгеруі коралл ағаруына және басқа теңіз түрлерінің өлуіне себеп болуы мүмкін.
Басқару нәтижелері
Адамның теңіз биоәртүрлілігіне тигізетін әсерін азайту мақсатында теңіз парктері биоәртүрлілікті сақтау және балық аулаудың шектен тыс болуын басқару құралы ретінде кеңінен қолданылуда. Басқа аймақтарда теңіз қорықтары сияқты қорғалатын аумақтар түрлердің тығыздығының, биоәртүрліліктің, түрлердің өсу қарқынының, биомассаның және көбею көрсеткіштерінің артуымен байланысты. Лорд-Хоу аралының теңіз паркі үшін де осыған ұқсас жағдай орын алады. Теңіз парктерін жобалаудың басты факторы – түрлердің мекен ету ортасы болып табылады: егер бірнеше мекен ету ортасы кластары қорғалса, онда олардың ішіндегі түрлер де қорғалады, осылайша теңіз биоәртүрлілігі тиімді түрде сақталады және, мүмкін, артады. Лорд-Хоу аралындағы теңіз паркінің мақсаты осы. 2010 жылы, аймақтық бөлу жүзеге асырылғаннан кейін алты жыл өткен соң жүргізілген зерттеуде балықтардың орташа саны, тығыздығы және биомассасы балық аулауға рұқсат етілген мекендеу ортасын қорғау аймақтарына қарағанда қасиетті аймақтарда жоғары екені анықталды. Қасиетті аймақтарда қатты мүйізді маржандардың орташа жабылу деңгейі де жоғары болды. Қасиетті аймақтар маңызды түрлер мен биомассаны қорғауда сәтті болып табылды, бірақ ұзақ мерзімді деректер жинағы және қасиетті аймақтардағы су асты макробалғырлардың өсуіне қатысты қосымша зерттеулер қажет. Теңіз паркі іске асырылғаннан кейін жүргізілген басқа зерттеулердің шолуы бірқатар жетістіктер мен жағымсыз нәтижелерді көрсетті. Бұл зерттеуде Галапагос акуласының (Carcharhinus galapagensis) саны қасиетті аймақтарда артқаны, ал эндемик қос баслы балықтың (Coris bulbifrons), көк балықтың (Girella cyanea) және дақты қанатты балықтың (Prionurus maculatus) саны да қасиетті аймақтарда артқаны анықталды. Жағымсыз нәтижелерге, 2006-2010 жылдар арасында мекендеу ортасын өзгертетін теңіз кірпісінің (Centrostaphanus rodgersii) саны үш есеге артқаны және екінші ең көп кездесетін теңіз кірпісінің (Heliocidaris tuberculata) тығыздығы екі есеге артқаны жатады. Теңіз кірпісінің саны артық болса, маңызды балдырларды шамадан тыс жаю арқылы риф жүйелеріне елеулі әсер тигізуі мүмкін. Басқа жағымсыз факторларға мекендеу ортасын қорғау аймақтарындағы көк балықтардың санының айтарлықтай төмендеуі жатады. Теңіз паркі іске асырылғаннан кейін жетістіктер мен сәтсіздіктер бола беретін болса да, теңіз экожүйесінде тепе-теңдік орнағанша жетістіктер сәтсіздіктерден басым болады, бұл іске асыру күнінен бастап 20 жылға дейін созылуы мүмкін.
Species habitat is typically used as the major component of designing marine parks: if a number of habitat classes are protected, so are the species within them, hence effectively protecting and hopefully in turn increasing marine biodiversity. This is the goal of the marine park at Lord Howe Island. A study conducted in 2010, six years after the implementation of zoning showed the mean number of fish species, density and biomass of fishes is typically higher in sanctuary zones than in habitat protection zones where fishing is allowed. The mean cover of hard corals was also higher in sanctuary zones. Sanctuary zones have been found successful in protecting key species and biomass, though longer term datasets and further research into increasing subtidal macro algal communities in sanctuary zones is required. A review of other research following the implementation of the Marine Park has outlined a number of successes and negative outcomes. This research found the Galapagos shark, Carcharhinus galapagensis increased in number in sanctuary zones, while there was an increase in abundance of the endemic double header wrasse, Coris bulbifrons, bluefish, Girella cyanea and the spotted sawtail, Prionurus maculates, in sanctuary zones. Negative outcomes have shown populations of the habitat modifying urchin, Centrostaphanus rodgersii, increased threefold between 2006 2010 and densities of the second most abundant urchin, Heliocidaris tuberculata, has doubled. If sea urchins become overpopulated, they can have major impacts on reef systems through overgrazing of important algae. Other negatives include a large and significant decline in population of bluefish within habitat protection zones. While there will continue to be both success and failures following the implementation of the marine park, the successes will continue to outweigh the failures until such time that equilibrium within the marine ecosystem is reached, this can take up to 20 years from the date of implementation.