Изоритмия: Ерте ортағасырлық музыкадағы ритмдік қайталау өнері

Кіріспе

Исоритм (грекше "бірдей ырғақ" деген мағынада) – туындының кем дегенде бір дауыстық партиясында талеа деп аталатын қайталанатын ырғақтық үлгіні қолданатын музыкалық техника. Талеа әдетте талеамен бірдей немесе әртүрлі ұзындықтағы бір немесе бірнеше мелодиялық үлгілерге немесе колорларға қолданылады.

Тарих және дамуы

Исоритмдер алғаш рет 13 ғасырдың француз мотеттерінде кездеседі, мысалы Монпелье кодексінде. 14 ғасырдың теоретиктері талеа және түс сөздерін қолданды, соңғысы қайталау және безендіруге қатысты әртүрлі мағыналарда қолданылды. "Исоритм" термині 1904 жылға дейін музыкатанушы Фридрих Людвиг (1872–1930) 13 ғасыр полифониясындағы тәжірибені сипаттау үшін қолданған жоқ. Кейін Людвиг оны 14 ғасырдың Гийом де Машо музыкасына да қолданды. Соңынан Генрих Бесселер және басқа музыкатанушылар оның ауқымын 14-ші және 15-ші ғасырлардың басындағы композицияларды құрылымдық тұрғыдан ұйымдастырушы элемент ретінде кеңейтті. Исоритмдерге негізделген ең ерте туындылардың кейбіреулері – «Роман де Фаувель» жарық қолжазбасындағы әртүрлі авторлардың 14 ғасырдың басындағы мотеттері. Исоритмикалық мотеттердің сол дәуірдегі ең маңызды екі композиторы – Филипп де Витри (1291–1361) және Гийом де Машо (шамамен 1300–1377). Машоның «De souspirant / Tous corps qui de bien amer / Suspiro» атты екінші мотеті 14 ғасырдағы изоритмді қолданудың үлгісі болып табылады. Исоритм – орта ғасырлық полифонияның соңғы кезеңінде қолданылған ырғақтық режимнің логикалық жалғасы. Модальдық ырғақты шектеулерден бас тартып, изоритм 14 ғасыр француз полифониясының маңызды ұйымдастырушы принципіне айналды, бастапқы бөлімнің талеасын бүкіл композицияға кеңейту арқылы, сәйкес түстің өзгеруімен байланысты. "[Талеаның] ойын-сауық күрделілігі, мензурациямен үйлесіп, жартысына дейін азаюға қабілеттілігі – 14 ғасырдан бастап мотеттердің типтік, тіпті анықтамалық ерекшелігіне айналды". Оң жақтағы құрылымдық схемада 14 ғасырдың соңындағы мотеттің изоритмикалық тенор дауысы көрсетілген, «Sub arturo plebs / Fons citharizantium / In omnem terram» Иоганнес Аланус (шамамен 14 ғасырдың соңы), үш есе изоритмикалық азайту. Мотеттің cantus firmus түпнұсқалық әннен бір октава жоғары; тенорға арналған ноталар қызыл түспен белгіленген. 2-ші тақта: мензуралық нотацияда жазылған изоритмикалық тенор. 1–3 сандары мен жақшалар үш ритмикалық түрдегі бірдей тізбекті (талеа) көрсетеді. Бастағы үш мензура белгісі азайту үлгісін анықтайды, тиісінше tempus perfectum cum prolatio maior, tempus perfectum cum prolatio minor және tempus imperfectum cum prolatio minor. (Қолжазбада бұл белгілер жолдың соңында, қайталау белгісімен бірге кездеседі.) 3–5 тақталар: қазіргі заманғы нотацияға қысқартылған транскрипция. Әр жол тенордың мелодиясын (түсін) толық қайталайды, оның ішінде әрқайсысында үш талеа бар, нәтижесінде тоғыз бөлімді құрылым пайда болады. (Әрбір түстің ішінде әр талеаның алғашқы бірнеше нотасы ғана көрсетілген.) Жоғарыдағы жолдағы үш мензура белгісі уақыт өлшемдерінің өзгеруіне сәйкес келеді: , , .
Келесі онжылдықтарда және 15 ғасырда жоғарғы дауыстар изоритмикалық ұйымға көбірек қатысты. Көптеген композициялар барлық дауыстарда изоритмикалық болды, бұл практика панисоритм деп аталды. Мұндай композицияларда түс пен талеаның ұзындығы көбінесе тең емес, бұл мелодияның әртүрлі ырғақты үлгілерде қайталануына әкеледі. Мысалы, егер "түс" тоғыз, ал "талеа" бес нотадан тұрса, екі схема қайтадан сәйкес келгенше "түс" бес рет қайталау керек. Мысалдарды Джон Данстабл, Йоханнес Цикония және Гийом Дю Файдың мотеттерінен және массалық бөлімдерінен табуға болады. «Олд Холл» қолжазбасында (оның атын ол табылған ағылшын қаласынан алған) табылған, тек Пикард деп белгілі композитордың 15 ғасырлық мессасы панисоритмикалық техниканың жоғары деңгейдегі күрделілігін көрсетеді. Төменгі бөліктері қайталанатын түске және композицияны біріктіретін талеаға ие. Жоғарғы бөліктерінде композицияның әр негізгі бөліміне арналған төрт талеа бар. Музыканың үсті мен астындағы ырғақтық қатынас музыканың дамуына байланысты өзгереді. Төменгі бөлігіндегі әрбір төрттен бір нота жоғарғы бөлігіндегі 41/2 төрттен бір нотаға тең, бұл 4:9 тең емес қатынасты құрайды, бұл бөліктердің синхрондылығын жоғалтуға әкеледі. Төменгі бөлік бір-біріне сәйкес келетін пифагоралық пропорцияларға сәйкес (12:9:8:6) бірте-бірте жиырылады. Талдау тұрғысынан алғанда, изоритм басқа мәдениеттердегі музыкалық тәжірибені түсіну үшін құнды болып шықты; мысалы, кейбір Солтүстік Америка үнділерінің пейот мәдениетінің әндері және Үндістан мен Африка музыкасы.

Isorhythms first appear in French motets of the 13th century, such as in the Montpellier Codex. Although 14th century theorists used the words talea and color—the latter in a variety of senses related to repetition and embellishment—the term "isorhythm" was not coined until 1904 by musicologist Friedrich Ludwig (1872–1930), initially to describe the practice in 13th century polyphony. Ludwig later extended its use to the 14th century music of Guillaume de Machaut. Subsequently, Heinrich Besseler and other musicologists expanded its scope further as an organizing structural element in 14th and early 15th century compositions—in particular, motets. Some of the earliest works organized around isorhythms are early 14th century motets by various composers in an illuminated manuscript of the Roman de Fauvel. Two of the era's most important composers of isorhythmic motets are Phillipe de Vitry (1291–1361) and Guillaume de Machaut (c. 1300–1377). Machaut's second motet, De souspirant / Tous corps qui de bien amer / Suspiro, is an example of typical 14th century use of isorhythm. Isorhythm is a logical outgrowth of the rhythmic modes that governed most late medieval polyphony. Discarding modal rhythmic limitations, isorhythm became a significant organizing principle of much of 14th century French polyphony by extending the talea of an initial section to the entire composition in conjunction with variation of a corresponding color. "The playful complexity of [taleae] that mixes mensuration and undergoes diminution by half—became a typical, even a defining feature of motets in the 14th century and beyond". The structural diagram at right shows the isorhythmic tenor voice of a late 14th century motet, Sub arturo plebs / Fons citharizantium / In omnem terram by Johannes Alanus (c. late 14th century), featuring threefold isorhythmic diminution. Staff 1: preexisting Gregorian cantus firmus melody, from the first antiphon for the first nocturn of the commons for Apostles, In omnem terram exivit sonus eorum ('their voice has gone out into all the world'). The cantus firmus of the motet is a perfect fifth higher than the original chant; notes used for the tenor marked in red. Staff 2: isorhythmic tenor as notated in mensural notation. Numbers 1–3 and brackets indicate three rhythmically identical sequences (taleae). The three mensuration signs in the beginning define the pattern of diminution, indicating tempus perfectum cum prolatio maior, tempus perfectum cum prolatio minor and tempus imperfectum cum prolatio minor, respectively. (In the manuscript these signs are in fact found at the end of the line, together with a repetition sign.) Staves 3–5: abbreviated transcription into modern notation. Each line represents one full repetition of the tenor's melody (color), including the three taleae in each, resulting in a nine part structure. (Within each color, only the first few notes of each talea are rendered here.) The three mensuration signs in the line above correspond to the change in time signatures: , ,
During the decades following and into the 15th century, upper voices became increasingly involved in isorhythmic organization. Many compositions became isorhythmic in all voices, a practice known as panisorhythm. In such compositions, the length of the color and talea are often unequal, causing the repetition of the melody in differing rhythmic patterns. As an example, if the "color" includes nine notes and the "talea" five, the "color" would have to be repeated five times before the two schemes again realign. Examples can be found in motets and Mass movements by John Dunstable, Johannes Ciconia and Guillaume Du Fay. A 15th century mass by a composer known only as Pycard found in the Old Hall manuscript (named for the English town in which it was eventually discovered), demonstrates the high sophistication and complexity of panisorhythmic techniques. The lower parts have a recurring color and talea that unite the composition. The upper parts have four different talea, one for each major section of the composition. The rhythmic relationship between upper and lower parts changes as the music progresses. Each quarter note in the lower part equals 41/2 quarter notes in the upper parts, creating an uneven ratio of 4:9 that causes the parts to lose synchronization. The lower part then steadily contracts in a series of Pythagorean proportions (12:9:8:6) until the parts come back into alignment. As an analytical concept, isorhythm has proven valuable for understanding musical practices in other cultures; for example, the peyote culture songs of certain North American Indian groups and the music of India and Africa.