Кіріспе
Эвелин Уоның 1928 жылғы "Көктем мен құлдырау" романы – ағылшын жазушысы Эвелин Уоның 1928 жылы алғаш рет жарық көрген туындысы. Бұл Уоның алғашқы жарияланған романы болды; алғашқы әрекеті, "Татхтағы ғибадатхана" деп аталған, Уо қолжазба түрінде болғанда жойылған. "Көктем мен құлдырау" романының негізінде Уоның Лансинг колледжіндегі оқу жылдары, Оксфордтың Гертфорд колледжіндегі студенттік өмірі және Солтүстік Уэльстегі Арнольд Хаус мектебіндегі мұғалімдік тәжірибесі жатыр. Бұл 1920 жылдардағы британдық қоғамның әртүрлі ерекшеліктерін паш ету үшін автордың ерекше қара юморды қолданатын әлеуметтік сатира. Романның атауы Эдвард Гиббонның "Рим империясының құлдырауы мен түсуінің тарихы" еңбегінің қысқартылған нұсқасы болып табылады. Атау сонымен қатар неміс философы Освальд Шпенглердің 1918–1922 жылдардағы "Батыстың құлдырауы" атты еңбегіне сілтеме жасайды, ол 1926 жылы ағылшыл тілінде алғаш рет жарық көрді және ұлттар мен мәдениеттердің өркендеуіне олардың құлдырауының сөзсіз ілесіп келетінін дәлелдеді. Уо өзінің алғашқы романын жазғанда Гиббон мен Шпенглердің екеуін де оқыған. Уоның сатирасы 1920 жылдардың соңында басым болған көптеген нәрселерге ашық қарсы тұрады, ал "мәдени шатасу, моральдық бағдарсыздық және әлеуметтік дүрбелең романың дамуын қамтамасыз етеді және оның юморын күшейтеді". Бұл "адамгершілік принципінің жасырын күші [Уо романдарының] ішінде маңызды кернеуді қамтамасыз етеді, бірақ оларға басымдық тартпайды". Уо өзінің алғашқы басылымға жазған түсіндірмесінде: "Ең бастысы, бұл көңіл көтеру үшін жазылғанын есте сақтаңыз" деді. Романның 1962 жылғы бірыңғай басылымында Уо бірінші басылымда жойылғанын қалаған бірнеше сөз бен тіркестерді қалпына келтірді. Роман "құрмет пен махаббатпен" Гарольд Актонға арналған.
Decline and Fall is a novel by the English author Evelyn Waugh, first published in 1928. It was Waugh's first published novel; an earlier attempt, titled The Temple at Thatch, was destroyed by Waugh while still in manuscript form. Decline and Fall is based, in part, on Waugh's schooldays at Lancing College, undergraduate years at Hertford College, Oxford, and his experience as a teacher at Arnold House in north Wales. It is a social satire that employs the author's characteristic black humour in lampooning various features of British society in the 1920s. The novel's title is a contraction of Edward Gibbon's The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. The title alludes also to the German philosopher Oswald Spengler's The Decline of the West (1918–1922), which first appeared in an English translation in 1926 and which argued, among other things, that the rise of nations and cultures is inevitably followed by their eclipse. Waugh read both Gibbon and Spengler while writing his first novel. Waugh's satire is unambiguously hostile to much that was in vogue in the late 1920s, and "themes of cultural confusion, moral disorientation and social bedlam both drive the novel forward and fuel its humour". This "undertow of moral seriousness provides a crucial tension within [Waugh's novels], but it does not dominate them". Waugh himself stated in his author's note to the first edition "Please bear in mind throughout that IT IS MEANT TO BE FUNNY". In the text of the 1962 Uniform Edition of the novel Waugh restored a number of words and phrases which he had been asked to suppress for the first edition. The novel was dedicated to Harold Acton, "in homage and affection".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Кішіпейіл және қарапайым теология студенті Пол Пеннифедер Боллинджер клубының мас анекдоттарының құрбаны болады, содан кейін ол Скоун колледжінің аумағы арқылы шымылдықсыз жүгіргені үшін Оксфордтан шығарылады. Осылайша мұрасының шарттарын орындамағандықтан, ол доктор Фаган басқаратын Уэльстегі Лланабба деп аталатын жасырын жеке мектепте оқытушылық жұмыс істеуге мәжбүр болады. Пауыл көп ұзамай басқа қожайындарының барлығы өмірде сәтсіздікке ұшырағанын біледі. Өзінің бір шәкірті, Марго Бесте Четвинде деген бай жесір әйелдің анасына тартылып, ол демалыс кезінде оның ұлына мұғалім ретінде жалдауға қуанады. Оның елдегі сарайында өмір сүріп, ол оның сүйіктілері мен есірткі пайдалануын біледі, бірақ оның бизнесі Латын Америкасында жоғары класты жезөкшелер желісін жүргізетінін түсінбейді. Алайда ол оған үйленгісі келеді. Алдымен ол Марсельге ұшып кетеді, онда Бразилияға баратын қыздарды полиция ұстап тұр, оларға пара керек. Пауылдың сол жердегі іс-әрекетіне оның колледждегі досы Поттс көлеңкелі болып келеді, ол қазір Ұлттар Лигасында адам саудасын тергеумен айналысады. Лондонға оралғанда, ол үйлену тойының ертеңіне тұтқындалады және қалыңдығының ар-намысын қорғау үшін құлдырауды қабылдап, жезөкшелікпен айналысқаны үшін жеті жылға бас бостандығынан айырады. Түрмеде ол Лланаббаның бірнеше бұрынғы қызметкерлерімен кездеседі, ол жабылып қалды. Жеті жыл күте алмай, Марго үкімет министріне үйленеді, ол Пауылды түрмеден жеке клиникаға жедел операцияға апаруға жағдай жасайды. Клиниканы доктор Фаган басқарады, ол Пауылдың анестезиядан қайтыс болғанын растап, оны Грекияға баратын кемеге отырғызады. Тоқтатылған теологиялық оқуын қайта бастауды шешкен Пол үлкен мүйізді өсіріп, өзінің атымен Сконға өтініш жасайды, ол өлген қылмыскердің алыс туысы екенін айтады. Роман басталғандай аяқталады, Пол бөлмесінде отырып, Боллинджер клубының алыстағы айқайларын тыңдайды.
Сыни қабылдау
1928 жылы «Гардиан» газеті кітапты «ұлы қызық» деп бағалап, авторының көңілділік және мінездеме жасау сезімі керемет екенін, сондай-ақ өткір әрі әсерлі әңгімелер жазу қабілетімен қатар, суреттерінің де оқиға рухына сай келетінін айтқан. Газет романның сыртқы жағынан әңгімелеуін П. Г. Вудхаусқа ұқсатқан. Арнольд Беннетт оны «тегеурілмейтін және өте қатыгез сатира» деп атаса, жазушы Джон Мортимер оны Уоның «ең жетілген романы – аяусыз комедиялық сюжеті» деп сипаттаған. Уоның өмірбаянын жазған журналист Кристофер Сайкс: «Decline and Fall жарық көргенде мен емханада жатқанмын. Том Дриберг келіп, бір данасын әкелді. Ол сүйікті бөлімдерін оқып бере бастады, бірақ біз екеуміз күлістен оны аяғына дейін оқи алмадық» деп еске алды. 2009 жылы «Desert Island Discs» бағдарламасында британдық актер және комедияшы Дэвид Митчелл «Decline and Fall» кітабын шөл аралына алып кететін кітап ретінде таңдап, оны «мен оқыған ең күлкілі кітаптардың бірі» және «мен өзім жазғым келердей роман» деп атады.
Басқа медиада
Роман 1969 жылғы "Құс сақтаушының құлдырауы" фильміне бейімделді, онда Робин Филлипс басты рөлде ойнады, сондай-ақ 2008 жылы BBC Radio 4 Джереми Фронттың режиссерлігімен Аристар МакГоуэн Пеннифедер, Джим Бродбент Граймс, Эндрю Сакс Прендергаст, Эдвард Хардвик доктор Фаган, Джонатан Кид Филбрик, Джоанна Дэвид Марго Бесте Четвинде, Эмма Филдинг Флосси және Ричард Пирс Питер рөлінде ойнады. 2017 жылы BBC Джек Уайтхолл Пол Пеннифедер, Дэвид Сучет доктор Фаган, Ева Лонгория Марго Бесте Четвинде, Дуглас Ходж капитан Граймс және Винсент Франклин мырза Прендергаст рөлінде ойнаған үш бөлімді теледрамалық түсірілімін жасады. Бұл кітаптың алғашқы телевизиялық бейімделуі болды және көбінесе жағымды пікірлер алды. "Evening Standard" газетінің журналисі Алястер Маккей оны "керемет құрылымдалған және өте дұрыс" деп сипаттады. Эллен Э. Джонс шоудағы "көптеген ұнамды актерлік жұмыстарды", әсіресе Ходждың "араққа құмар, бұзылған" капитан Граймс рөлін атап өтті, сондай-ақ: "Оған бірден жеке сериясын жасау керек".