Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз химигі (1850–1936)
French chemist (1850–1936)
Генри Луи Ле Шателье (ɑ̃ʁi lwi lə ʃɑtəlje; 8 қазан 1850 – 17 қыркүйек 1936) – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы француз химигі. Ол Ле Шателье принципін жасады, оны химиктер мен химиялық инженерлер химиялық тепе-теңдіктегі жүйеге жағдайдың өзгеруінің әсерін болжау үшін пайдаланады.
Henry Louis Le Chatelier (ɑ̃ʁi lwi lə ʃɑtəlje; 8 October 1850 – 17 September 1936) was a French chemist of the late 19th and early 20th centuries. He devised Le Chatelier's principle, used by chemists and chemical engineers to predict the effect a changing condition has on a system in chemical equilibrium.
Ерте өмір
Ле Шателье 1850 жылы 8 қазанда Парижде дүниеге келді. Ол француз материалдар инженері Луи Ле Шателье мен Луиза Дюранның ұлы болды. Оның әкесі француз алюминий өнеркәсібінің қалыптасуына, темір және болат өнеркәсібінде Мартин-Сименс процестерін енгізуге және теміржол көлігінің дамуына зор үлес қосып, ықпалды тұлға болды. Ле Шателье әкесінің болашаққа қатысты әсері зор болды. Генри Луидің Мария есімді бір сіңлісі және Луи (1853–1928), Альфред (1855–1929), Джордж (1857–1935) және Андре (1861–1929) есімді төрт ағасы болды. Анасы балаларын қатаң тәртіппен тәрбиеледі, Генри Луи былай деп еске алады: «Мен өте қатаң тәртіпке үйрендім: уақытында ояну, міндеттеріңе және сабақтарыңа дайындалу, табақтағы тағамды толығымен жеу және т.б. Мен өмір бойы тәртіпке және заңға құрметпен қарадым. Тәртіп – өркениеттің ең жоғары формаларының бірі». Бала кезінде Ле Шателье Париждегі Роллен колледжіне қатысты. 19 жасында, арнайы инженерлік білімді бір жыл ғана алғаннан кейін, ол 1869 жылғы 25 қазанда Эколь Политехникке түсіп, әкесінің жолын жалғады. Политехниканың барлық студенттері сияқты, 1870 жылғы қыркүйекте Ле Шателье екінші лейтенант болып тағайындалды және кейін Парижді қоршауға қатысты. Техникалық білімін сәтті аяқтағаннан кейін, 1871 жылы Париждегі Эколь де Минге түсті. Ле Шателье отбасының досы және Политехниканың төрт студентінің әпкесі Женевьева Николасқа үйленді. Олардың жеті баласы болды – төрт қыз және үш ұл, олардың бесеуі ғылыми салаға қадамын басты; екеуі Ле Шателье қайтыс болғанға дейін дүние салды.
Le Chatelier was born on 8 October 1850 in Paris and was the son of French materials engineer Louis Le Chatelier and Louise Durand. His father was an influential figure who played important roles in the birth of the French aluminium industry, the introduction of the Martin Siemens processes into the iron and steel industries, and the rise of railway transportation. Le Chatelier's father profoundly influenced his son's future. Henry Louis had one sister, Marie, and four brothers, Louis (1853–1928), Alfred (1855–1929), George (1857–1935), and André (1861–1929). His mother raised the children by regimen, described by Henry Louis: "I was accustomed to a very strict discipline: it was necessary to wake up on time, to prepare for your duties and lessons, to eat everything on your plate, etc. All my life I maintained respect for order and law. Order is one of the most perfect forms of civilization." As a child, Le Chatelier attended the Collège Rollin in Paris. At the age of 19, after only one year of instruction in specialized engineering, he followed in his father's footsteps by enrolling in the École Polytechnique on 25 October 1869. Like all the pupils of the Polytechnique, in September 1870, Le Chatelier was named second lieutenant and later took part in the Siege of Paris. After brilliant successes in his technical schooling, he entered the École des Mines in Paris in 1871. Le Chatelier married Geneviève Nicolas, a friend of the family and sister of four fellow students of the Polytechnique. They had seven children, four girls and three boys, five of whom entered scientific fields; two died preceding Le Chatelier's death.
Ғылыми жұмыс
Химияда Ле Шателье химиялық тепе-теңдік принципі, Ле Шателье принципі және тұздардың идеалдық ерітіндідегі ерігіштігінің өзгеруі туралы жұмыстарымен танымал. Ол 1884-1914 жылдар аралығында осы тақырыптар бойынша отыздан кем емес мақала жариялады. Оның химиялық тепе-теңдік туралы нәтижелері 1884 жылы Париждегі Ғылым академиясында таныстырылды. Ле Шателье металлургия саласында кең көлемде зерттеулер жүргізді және La revue de métallurgie (Metallurgy Review) техникалық газетінің негізін қалаушылардың бірі болды. Ле Шателье еңбектерінің бір бөлігі өнеркәсіпке арналған. Мысалы, ол цемент компаниясының, Société des chaux et ciments Pavin de Lafarge (қазіргі Lafarge Cement) инженер-консультанты болды. Оның 1887 жылғы докторлық диссертациясы мортирлер тақырыбына арналды: Recherches expérimentales sur la constitution des mortiers hydrauliques (Гидравликалық мортирлердің құрамы бойынша тәжірибелік зерттеу). Ле Шателье газетінде жарияланған бір мақаласында оттегі мен ацетиленнің тең пропорциядағы қоспасының жануы 3000 градустан жоғары температурада жалын тудыратыны туралы кеңес бергендіктен, 1899 жылы Шарль Пикард (1872-1957) осы құбылысты зерттеуді бастады, бірақ көмірдің жиналуына байланысты сәтсіз аяқталды. 1901 жылы ол Эдмон Фушемен кеңесіп, бірлесіп өте тұрақты жалынды алды, соның нәтижесінде оксиацетилен өнеркәсібі құрылды. 1902 жылы Фуше француз патенті №325,403 бойынша газбен дәнекерлеу құралын ойлап тапты, ал 1910 жылы Пикард инелі клапанды жасады. Ле Шателье 1901 жылы металл темірдің қатысуымен азот пен сутекті 200 атм қысымда және 600°C температурада тікелей біріктіруге тырысты. Ауа компрессоры газ қоспасын болаттан жасалған Бертело бомбасына итермеледі, онда платина спиралі оларды және азайтылған темір катализаторын қыздырды. Нәтижесінде көмекшісі ауыр жарақат алған қатты жарылыс болды. Ле Шателье жарылысқа қолданылған аппаратта ауаның болуы себеп болғанын анықтады. Осылайша, Фриц Хаберге Тенар, Сент-Клэр Девилль және тіпті Бертело сияқты бірнеше көрнекті француз химиктерінің сәтсіздігінен кейін табысқа жету мүмкіндігі туды. Бес жылдан кейін Хабер мен Карл Бош аммиакты коммерциялық масштабта өндіруде табысқа қол жеткізді. Өмірінің соңында Ле Шателье былай деп жазды: "Мен аммиак синтезін ашу мүмкіндігінен қағылып қалдым. Бұл менің ғылыми мансабымдағы ең ірі қателік болды".
In chemistry, Le Chatelier is best known for his work on his principle of chemical equilibrium, Le Chatelier's principle, and on varying solubility of salts in an ideal solution. He published no fewer than thirty papers on these topics between 1884 and 1914. His results on chemical equilibrium were presented in 1884 at the Académie des sciences in Paris. Le Chatelier also carried out extensive research on metallurgy and was one of the founders of the technical newspaper La revue de métallurgie (Metallurgy Review). Part of Le Chatelier's work was devoted to industry. For example, he was a consulting engineer for a cement company, the Société des chaux et ciments Pavin de Lafarge, today known as Lafarge Cement. His 1887 doctoral thesis was dedicated to the subject of mortars: Recherches expérimentales sur la constitution des mortiers hydrauliques (Experimental Research on the Composition of Hydraulic Mortars). On the advice of a paper of Le Chatelier that the combustion of a mixture of oxygen and acetylene in equal parts rendered a flame of more than 3000 celsius, in 1899 Charles Picard (1872 1957) started to investigate this phenomenon but failed because of soot deposits. In 1901 the latter consulted with Edmond Fouché and together they obtain a perfectly stable flame and the oxyacetylene industry was born. In 1902 Fouché invented a gas welder tool with French patent number 325,403 and in 1910 Picard developed the needle valve. Le Chatelier in 1901 attempted the direct combination of the two gases nitrogen and hydrogen at a pressure of 200 atm and 600 °C in the presence of metallic iron. An air compressor forced the mixture of gases into a steel Berthelot bomb, where a platinum spiral heated them and the reduced iron catalyst. A terrific explosion occurred which nearly killed an assistant. Le Chatelier found that the explosion was due to the presence of air in the apparatus used. And thus it was left for Fritz Haber to succeed where several noted French chemists, including Thenard, Sainte Claire Deville and even Berthelot had failed. Less than five years later, Haber and Carl Bosch were successful in producing ammonia on a commercial scale. Near the end of his life, Le Chatelier wrote, "I let the discovery of the ammonia synthesis slip through my hands. It was the greatest blunder of my scientific career”.
Саясат
Ол кезде ғалымдар мен инженерлердің өнеркәсіпке қатысты ғылыми көзқарасы қалыпты жағдай еді. "La revue de métallurgie" журналының бірінші санында Ле Шателье Фредерик Винслоу Тейлордың ғылыми басқару теориясын талқылап, осы тақырыптағы өз пікірін баяндайтын мақала жариялады. 1928 жылы ол Тейлорлық теория туралы кітап шығарды. Ле Шателье саяси тұрғыдан консервативті болды. 1934 жылы ол француздық 40 сағаттық жұмыс аптасы заңы туралы пікірін Брюссельде шығатын "Revue économique internationale" журналында жариялады. Дегенмен, парламентке қарсы белгілі бір көзқарастарына қарамастан, ол экстремистік немесе радикалдық қозғалыстардан қашық болды. Оның інісі Альфред Ле Шателье, бұрынғы әскери қызметкер, 1897 жылы Версальге жақын Глатиньи (Ле Чесней) ауылдық аймағында "Atelier de Glatigny" шеберханасын ашты. Бұл шеберханада құмтас керамикасы, жоғары сапалы фарфор және шыныдан жасалған бұйымдар өндірілді. 1901 жылы сыншы Анри Казалис (сондай-ақ Жан Лахор деген атпен де белгілі) шеберхананы Франциядағы Арт-нуво стиліндегі керамиканың ең үздік өндірушілерінің бірі деп атады. Генри Луи Ле Шателье Альфредтің шеберханасына қолдау көрсеткен сияқты, фарфордың құрамын және кварц қоспаларының реакцияларын зерттеуде көмектесті, сондай-ақ пештердегі температураны өлшеу үшін термоэлектрлік пирометрді құрастырды.
It was then typical for scientists and engineers to have a very scientific vision of industry. In the first issue of La revue de métallurgie, Le Chatelier published an article describing his convictions on the subject, discussing the scientific management theory of Frederick Winslow Taylor. In 1928, he published a book on Taylorism. Le Chatelier was politically conservative. In 1934, he published an opinion on the French forty hour work week law in the Brussels publication Revue économique internationale. However, in spite of certain anti parliamentarian convictions, he kept away from any extremist or radical movements. His brother Alfred Le Chatelier, a former soldier, opened the Atelier de Glatigny in the rural area of Glatigny (Le Chesnay), near Versailles, in 1897. The workshop made sandstone ceramics, high quality porcelain and glassware. In 1901, the critic Henri Cazalis (alias Jean Lahor), listed the workshop as one of the best producers in France of Art Nouveau ceramics. Henry Louis Le Chatelier seems to have encouraged Alfred's workshop and assisted with experiments in the composition of porcelain and the reactions of quartz inclusions, and also designed a thermoelectric pyrometer to measure temperature in the kilns.
Құрметтер мен марапаттар
1887 жылы Ле Шателье "Құрметті легионның" "рыцары" (рыцары) атағын алды, 1908 жылы "офицер" (офицер) болды, 1919 жылы "командор" (командор) болды, ал 1927 жылғы мамыр айында "үлкен офицер" (үлкен офицер) атағымен марапатталды. Ол 1907 жылы Ғылым академиясына қабылданды. 1911 жылы Британдық темір және болат институтының Бессемер алтын медалімен марапатталды, 1913 жылы Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі ретінде қабылданды және 1916 жылы олардың Дэви медалімен марапатталды.
Le Chatelier named "chevalier" (knight) of the Légion d'honneur in 1887, became "officier" (officer) in 1908, "commandeur" (Knight Commander) in 1919, and was finally awarded the title of "grand officier" (Knight Grand Officer) in May 1927. He was admitted to the Academie des Sciences in 1907. He was awarded the Bessemer Gold Medal of the British Iron and Steel Institute in 1911, admitted as a Foreign Member of the Royal Society in 1913 and awarded their Davy Medal in 1916.