Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үңгірлерде кездесетін минералды түтікшелер – үңгір құрылымдарының бір түрі.
Mineral tube formation found in caves
a type of cave formation
Сода түтігі (немесе қарапайым түтік) – ішкі қуысқа ие, минералды цилиндрлі түтікше нысанындағы спелеотем. Олар түтікшелі сталактиттер деп те аталады. Сода түтікшелері тау жыныстарындағы жарықтар арқылы су ақырындап сіңіп өтетін жерлерде, мысалы, үңгірлердің шатырында өседі. Үңгірдегі сода түтікшелері жылына бірнеше миллиметрден артық өспейді, ал жылдық өсім орташа есеппен оннан бір миллиметрді құрайды. Егер сода түтікшесінің төменгі жағы бітелсе немесе су қуыс түтіктің сыртқы бетімен ағып бастаса, ол сталактитке айналуы мүмкін. Сода түтікшелері үңгірден тыс ортада, бетон беттерінде кальтемит түрінде де пайда болады, олар тау жынысында пайда болғандарға қарағанда едәуір жылдам өседі.
A soda straw (or simply straw) is a speleothem in the form of a hollow mineral cylindrical tube. They are also known as tubular stalactites. Soda straws grow in places where water leaches slowly through cracks in rock, such as on the roofs of caves. Soda straws in caves rarely grow more than a few millimetres per year and may average one tenth of a millimetre per year. A soda straw can turn into a stalactite if the hole at the bottom is blocked, or if the water begins flowing on the outside surface of the hollow tube. Soda straws can also form outside the cave environment on exposed concrete surfaces as a type of calthemite, growing significantly faster than those formed on rock.
Құрылу
Бұл түтіктер судағы кальций карбонаты немесе кальций сульфаты еріген кезде ерітіндіден шығып, шөгінді түзеді. Сода түтікшелерінде әрбір тамшы ұшында тоқтағанда, оның жиегінде минерал сақинасы қалыптасады. Содан кейін тамшы төмен түсіп, жаңа тамшы оның орнын басады. Әрбір келесі тамшы төмен түсер алдында аздап минерал жинап, біртіндеп түтік құрылады. Су тамшылары үңгір еденіне тиген жерде сталагмиттер немесе ағын тастар пайда болуы мүмкін. Сода түтікшелері – бұл көктайғақтардың ең нәзік түрлерінің бірі. Геликтиттер сияқты, олар да ең аз соққыға төзбейді, оңай сынып немесе ұшып кетеді. Осы себепті, сода түтікшелерін қолға тигізіп көруге болатын көрме үңгірлерінде немесе кіруі шектеусіз басқа да жерлерде сирек кездеседі. 1974 жылы жақында ашылған және қатаң бақыланатын трафикпен қамтамасыз етілген Оңтүстік Аризонадағы Картхнер үңгірлерінде сода түтікшелері жақсы сақталған.
These tubes form when calcium carbonate or calcium sulfate dissolved in the water comes out of solution and is deposited. In soda straws, as each drop hovers at the tip, it deposits a ring of mineral at its edge. It then falls and a new drop takes its place. Each successive drop of water deposits a little more mineral before falling, and eventually a tube is built up. Stalagmites or flowstone may form where the water drops hit the cave floor. Soda straws are some of the most fragile of speleothems. Like helictites, they can be easily crushed or broken by the slightest touch. Because of this, soda straws are rarely seen within arm's reach in show caves or others with unrestricted access. Kartchner Caverns in southern Arizona has well preserved soda straws because of its recent discovery in 1974 and highly regulated traffic.
Үңгір ортасынан тыс жерлерде
Сондай-ақ, адам жасаған құрылыстардың астында сабандар пайда болады және табиғи үңгір ортасына қарағанда әлдеқайда жылдам өседі. Бұл формалар табиғи ортада өсетін спелеотемдерге қарама-қарсы кальтемиттер деп жіктеледі. Кальтемиттік сабанның сыртқы диаметрі ұзындығы өскен сайын өзгеріп отыруы мүмкін. Диаметрдің өзгеруі бірнеше күн немесе апталарға созылуы мүмкін және бұл уақыт өте келе тамшының жылдамдығының өзгеруіне байланысты. Баяу тамшылаған кальтемиттік сабанның диаметрі, жылдам тамшылаған сабанға қарағанда сәл үлкен болады. Атап айтқанда, табиғи үңгірдегі (спелеотем) сабанның өсу қарқыны өте баяу болғандықтан, тамшы жылдамдығының өзгеруі орташаланып, сабанның сыртқы диаметрі салыстырмалы түрде тұрақты болып қалуы мүмкін.
Straws can also form beneath man made structures and grow significantly faster than in the natural cave environment. These forms are classified as calthemites as opposed to the speleothems growing in natural environments. A calthemite straw can vary in outside diameter as it grows in length. Changes in diameter can take a matter of days or weeks and are due to changes in drip rate over time. Slow dripping calthemite straws tend to be slightly larger in diameter than fast dripping straws. As a comparison, because of the much "slower growth rate of speleothem (cave) straws, there is more chance that fluctuation in drip rate may be averaged out and the straw external diameter remains reasonably constant."