Мартин Фаркуар Туппер: Ағылшын ақыны және жазушысы

Кіріспе

Ағылшын ақыны және романист (1810–1889)

Мартин Фаркхар Таппер (17 шілде 1810 – 29 қараша 1889) – ағылшын ақыны және романист. Ол өз заманындағы ағылшын тіліндегі ең көп оқылатын авторлардың бірі болды, оның «Нақыл сөздер философиясы» атты поэзия жинағы бірнеше онжылдық бойы Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада бестселлер болып табылды. Таппер Викториялық Британияда салыстырмалы түрде ерте жасында үлкен жетістікке жетті, 1842 жылы «Нақыл сөздер философиясы» поэзия жинағының екінші сериясын жариялады. Бұл туындының даңқы кейін АҚШ пен Канадаға тарады және ондаған жылдар бойы танымал болды. Автор осы жетістігін әртүрлі форматтағы басылымдармен және туған елі мен Солтүстік Америкадағы гастрольдермен пайдаланды. Королева Викторияның сүйікті ақындарының бірі ретінде ол Ұлыбританияның лауреат ақыны лауазымына бір кезде нақты үміткер болды. Алайда, «Нақыл сөздер философиясы» ақырында модадан шығып, оның бұрынғы беделі поэзия мен авторын сатира мен пародияның танымал нысанына айналдырды. Оның өнімділігіне және өзін-өзі насихаттаудағы тыңғырықсыз күш-жігеріне қарамастан, Таппердің басқа еңбектері «Нақыл сөздер философиясының» бестселлер мәртебесіне жақын болмады, тіпті ақынның өмірінің соңында ол ұмытқа кетті. Дегенмен, «Нақыл сөздер философиясы» стилі (Таппер оны поэзия емес, «ритмика» деп атады) еркін өлеңмен тәжірибе жасаған Уолт Уитманға әсер етті. Кейінгі ұрпақтар оны өз заманының артефактісі деп санайтын Таппердің еңбектері көбінесе ұмытылып, 2002 жылға дейін бір ғасырдан астам уақыт бойы жарық көрмеді.

Ерте өмір

Мартин Фаркхар Тэппер 1810 жылғы 17 шілдеде Лондонның Девоншир-плейс, 20 мекенжайында дүниеге келді. Ол Гернсидің ескі әулетінен шыққан, беделді дәрігер доктор Мартин Тэппердің және оның әйелі Эллин Девис Маристің ұлы болды. Эллин Девис Маристің әкесі – пейзаж суретшісі Роберт Маррис (1749–1827), ал шешесі – Артур Девистің немересі. Мартин Ф. Тэппер алғашқы білімін Игл Хаус мектебінде және Чартерхаус мектебінде алды, кейін Оксфордтағы Крайст-Черч колледжіне түсіп, 1832 жылы бакалавр дәрежесін алды. Университетте ол болашақ саясаткерлер Джеймс Браун Рамсей, Джеймс Брюс, Генри Пелхам Клинтон, Чарльз Каннинг, Джордж Корнуолл Льюис және Уильям Эварт Гладстон, сондай-ақ әдебиетшілер Фрэнсис Гастингс Дойл, Генри Лидделл және Роберт Скотт сияқты көптеген көрнекті адамдармен бірге оқыды. Ол өмірінің соңына дейін Гладстонмен жақын достық қарым-қатынасын сақтады. Жастығынан бастап Тэппер ауыр діл тигендіктен, шіркеуге немесе саясатқа қадам басуға мүмкіндік болмады. Магистр дәрежесін алғаннан кейін, Тэппер Линкольн Иннінде оқыды және 1835 жылы адвокаттыққа қабылданды, бірақ ешқашан адвокат ретінде жұмыс істемеді. Сол жылдың 26 қарашасында Тэппер Санкт-Панкрас шіркеуінде өзінің туысы Изабелла Девиске, Артур Уильям Девистің қызына үйленді. Ол бұрын, жеті жыл бұрын университетке түсер алдында оған ұсыныс жасаған еді. Тэппер Регент паркіне жақын Парк Виллидж Истте үй сатып алды, ал жұбайлар әкесінің қаржылық қолдауымен қамтылды. Осы жерде тұрғанда, Тэппер Хэмпстед жолындағы (қазір бұзылған) Сент Джеймс шіркеуіне барып, ондағы пастор Генри Степбингпен танысты. «Афинеум» әдеби журналының авторы және бұрынғы редакторы Степбингтің Тэппердің жазбаларын қолдауы, ақырында «Нақыл сөздер философиясы» атты еңбегінің жарық көруіне әкелді.

Алғашқы еңбектері

Оксфордта оқып жүргенде Тэппердің әдеби жолы басталды; оның алғашқы маңызды жарияланымдарының бірі – 75 қысқа өлеңнен тұратын «Сакра Поэзис» (1832) жинағы болды. Сол жылы ол «Клостерден дауыс» атты ұзақ өлең жазды, бірақ ол 1835 жылы ғана анонимді түрде жарық көрді. 1838 жылдың жазында Тэппер Сэмюэл Тейлор Колридждің «Христабель» поэмасының жалғасын жазып, оны «Джеральдин» деп атады және сол жылдың екінші жартысында оны «Джеральдин, Колридждің «Христабель» поэмасына жалғасы: басқа өлеңдермен бірге» жинағында жариялады. «Джеральдин» поэмасы сыншылар тарапынан теріс пікірлерге ұшырады, бірақ замандас жазбаларында Тэппер бұл сынаудың басты себебін Колридж поэмасының ерте нұсқасына жазылған жалғас екендігімен түсіндірді: «Колридж алғаш рет «Христабельді» жариялағанда, сыншылар оны жақтырмады. Колридж өте жақсартылған және кеңейтілген нұсқасын қалдырды, мен оны жалғасын жазғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң ғана көрдім: менің «Джеральдинім» бастапқыда жарық көрген «Христабельге» қосымша ретінде жазылған». Ал жинақтағы басқа өлеңдерге көбірек жылылықпен қабылданды.

Нақыл сөз философиясы

Тэппердің ең табысты туындысы 1828 жылы, Оксфордқа қабылдануға дейін жазылған. Осы кезде ол Изабеллаға құда болғандықтан, «Соломонның мақалдары» үлгісінде «неке институты туралы» ойларын жазуға шешім қабылдады. Изабелла оларды Хью М’Нилге көрсетті, ол жариялауды ұсынды, бірақ Тэппер сол кезде одан бас тартты. 1837 жылы Генри Степбингтің ынталандыруымен Тэппер бұл жазбаларды қайта қарастырып, оларды кітапқа дамытып, үйінде және жұмыс орнында, Линкольн қосқандағы кеңсесінде, келесі 10 апта бойы жұмыс істеді. Туынды мораль («Кенжелдік», «Мақтан»), дін («Дұға», «Діннің жолы») және адамның жағдайының басқа да аспектілері («Махаббат», «Қуаныш») туралы еркін өлеңмен жазылған медитациялардан тұрады. Тэппер бұл туындыларды поэзия деп атаған жоқ, оның орнына өзінің «ритмика» деген сипаттамасын қалаған. Степбинг Тэпперді баспагер Джозеф Рикербиге жолдады, ол туындыны пайданы бөлісу негізінде жариялауға келісті. Алғашқы ресми нұсқасы 1838 жылдың 24 қаңтарында «Нақыл сөздер философиясы: Мартин Фаркуар Тэппердің, эсквайр, М.А. жазылған ойлар мен аргументтер кітабы» деген атпен жарық көрді және құны 7 шиллинг болды. Ол Ұлыбританияда орташа сәттілікке жетті, екінші басылымға тапсырыс берілді, оған Тэппер қосымша материалдар қосты және ол 6 шиллингке сатылды. Үшінші басылым жарық көрді, бірақ жақсы сатылмады, сатылмаған даналар Америкаға жіберілді, онда олар жағымсыз қабылданды. «Америкалықтар оны түсінуге қиналды, «Нақыл сөздер философиясын» оқыған аздаған сыншылардың бірі, ықпалды редактор Н.П. Уиллис кітаптың формасына осыншалық таңырды, оның 17 ғасырда жазылғанын болжады». Үшінші басылымға қызығушылық болмауына қарамастан, 1841 жылы Тэппер Джон Хьюздің ұсынысымен «Нақыл сөздер философиясының» екінші сериясын жазуға кірісті, оны екі жыл бұрын Виндзорда кездейсоқ кездестірген еді. Бұл сериялар жаңа басылымда «Эйнсворт журналында» жарияланды, ал Уильям Харрисон Эйнсворт Хьюздің досы болды. Тэппер отбасымен бірге уақытша Брайтонға көшті, онда ол журналға алғашқы мақалаларын, сондай-ақ бірнеше эсселер жазды. Алайда, «ай сайын бөліп жариялауды күтуге тым асығыс және шыдамсыздық танытқандықтан», Тэппер өзінің жаңа «ритмикасын» жинақтап, Джон Хатчард арқылы «Нақыл сөздер философиясының» екінші сериясын 5 қазан күні 1842 жылы толығымен жариялады. Екінші серия бірінші серияның бесінші басылымымен бірге сатылды және бірден танымал болды. Екеуі жақын арада «Нақыл сөздер философиясы» деген атаумен бір жинаққа біріктірілді, ал бұл нұсқа келесі онжылдықтарда үлкен сәттілікке жетті. 1850 жылдары туынды неміс, швед, дания, армян тілдеріне және Джордж Метивиердің француз тіліне аударылды. 1866 жылға қарай Ұлыбританияда 40 басылыммен 200 000-нан астам дана сатылды. Тэппер 1867 және 1869 жылдары үшінші және төртінші серияларын жазды, оларды Эдвард Моксон өзінің «Моксонның танымал ақындары» сериясында жариялады (бұған дейін Байрон, Вордсворт, Колридж, Китс және Милтон сияқты көрнекті ақындар кірген еді). Алайда, сол кезде Тэппер сәннен шығып, соңғы сериялары жақсы сатылмады. Моксонның қаржылық жағдайы нашар болды, ал Тэппердің жаңа туындылары оның жағдайын өзгерте алмады, баспахана жақын арада сатып алынды. Автордың өмірі бойында Англияда 250 000-нан 500 000 данаға дейін, ал АҚШ-та 50 басылыммен 1,5 миллионнан астам дана сатылған деп есептеледі. Халықаралық авторлық құқық заңдарының болмауына байланысты АҚШ нарығында пираттық көшірмелер басым болды, нәтижесінде Тэппер туындының Америкадағы орасан зор сатылымынан көп пайда таппады. Алайда, ол Солтүстік Америкадағы атағын 1851 және 1876-1877 жылдары АҚШ және Канадаға жасаған екі турнесі арқылы пайдаланды.

Tupper's most successful work had its genesis in 1828, shortly before his Oxford matriculation. At this time he was engaged to Isabella, and he decided to write his "notions on the holy estate of matrimony" for her, "in the manner of Solomon's proverbs". Isabella showed them to Hugh M'Neile, who suggested seeking publication, but Tupper chose not to do so at the time. In 1837, on the encouragement of Henry Stebbing, Tupper began to revise these writings and expand them into a book, working on them at home and in his workplace, Lincoln's Inn, over the subsequent 10 weeks. The work takes the form of free verse meditations on morality ("OfHumility", "OfPride"), religion ("OfPrayer", "TheTrain of Religion"), and other aspects of the human condition ("OfLove", "OfJoy"). Tupper did not refer to the pieces as poetry, preferring his own description of "rhythmics". Stebbing referred Tupper to the publisher Joseph Rickerby, who agreed to publish the work on a profit sharing basis, and this first official version appeared on 24 January 1838 entitled Proverbial Philosophy: A Book of Thoughts and Arguments, originally treated, by Martin Farquhar Tupper, Esq., M. A. at a price of 7s. It met with moderate success in Britain; a second edition was commissioned, to which Tupper added more material, and sold for 6s. A third edition emerged, but this failed to sell well; the unsold copies were sent to America, where it was received poorly. "Americans scarcely knew what to make of it at all; one of the few stateside reviewers to read Proverbial Philosophy, the powerful editor N. P. Willis, was so perplexed by the form of the book that he guessed it to have been written in the seventeenth century." Despite the lack of interest in the third edition, in 1841 Tupper was spurred to write a second series of Proverbial Philosophy at the suggestion of John Hughes, who he had met in a chance encounter in Windsor two years previously. This series was to be serialised in the new publication Ainsworth's Magazine, William Harrison Ainsworth being a friend of Hughes. Tupper and his family temporarily moved to Brighton where he produced some initial pieces for the magazine, as well as some essays. However, being "too quick and too impatient to wait for piecemeal publication month by month", Tupper collated his new "rhythmics" and had the second series of Proverbial Philosophy published as a whole, on 5 October 1842 by John Hatchard. The second series was sold alongside the fifth edition of the first series, and proved to be immediately popular. The two were soon combined into one collection, still entitled Proverbial Philosophy, and this iteration became an enormous success over the subsequent decades:

In the 1850s the work was translated into several languages, including German, Swedish, Danish, Armenian, and a French version by George Métivier. By 1866 it had sold over 200,000 copies in the United Kingdom, through forty editions. Tupper did go on to write a third and fourth series in 1867 and 1869 respectively, published by Edward Moxon in his Moxon's Popular Poets series (which had previously included luminaries such as Byron, Wordsworth, Coleridge, Keats and Milton). However, by this time Tupper had fallen out of fashion, and these latter series did not sell well. Moxon had already been in bad financial straits, and Tupper's new works did not change his fortunes; the publisher was shortly taken over. Over the course of the author's lifetime it is estimated that between one quarter and half a million copies were sold in England, and over 1.5 million in the United States, across 50 editions. Due to the lack of international copyright laws, the US market was dominated by pirated copies; consequently, Tupper made almost no money from the work's enormous American sales. However, he did manage to capitalise on his fame in North America by undertaking two tours of the US and Canada, in 1851 and 1876 1877.

Лауреат ақынға үміткер

Уильям Вордсворт 1850 жылы қайтыс болғаннан кейін, Тэппер қазір бос орын алған Ақын лауреаты лауазымын Уильям Гладстон және Джеймс Гарбет сияқты ықпалды достары мен таныстарына иеленуге дайын екенін айта бастады, олар одан әрі қолдау жинады. Ол өзінің қабілетін көрсету үшін Роберт Пил мен Кембридж герцогының қазасы, сондай-ақ Ұлы көрме сияқты қоғамдық оқиғаларға арнап өлеңдер жазуын жалғастырды, үшіншісі үшін ол 60-тан астам тілде Көрме гимнін жариялады (музыкасын Самуэль Себастьян Уэсли сазға қосты). Оның кандидатурасы Атлантиканың екі жағында да халықтың қолдауын алғаны белгілі болды. Дегенмен, соңында Альфред, Лорд Теннисон таңдалды, бұл ішінара Принц Альберттің «In Memoriam A. H. H.» өлеңіне деген құрметінен болды.

Орта жастары

1851 жылы Тэппер сегіз баланың әкесі болды және он жыл бұрын үлкен отбасымен Суррейдегі Альбери қаласындағы кең Албери үйіне көшіп келді. Алайда, 1850 жылдардың ортасына қарай оның қаржылық жағдайы қиын бола бастады. Әйелі Изабелла ауырып қалды, ол Глэдстоунға (сол кезде Қаржы министрі) кеңсе немесе мемлекеттік зейнетақы сұрап хат жазды, бірақ нәтиже болмады. Оның үлкен ұлы Мартин Чарльз Селвин (1841 жылы туған) 1864 жылы сатып алу арқылы британ армиясының ең жас капитаны атанды, бірақ оның көптеген маскүнемдік және құмар ойындарынан туған қарыздарын төлеу және 1868 жылы Рио-де-Жанейроға көшірілгенге дейін Сент-Джонс Вудтағы психиатриялық клиникада болу шығындарын қаржыландыру оның міндеті болды. Бұл қаржылық қиындықтар нашар инвестициялармен күшейді. Тэппер өлеңдерін жазуды жалғастырып, «Нақыл сөздер философиясы» кітабының жаңа басылымдарын, соның ішінде суреттері бар нұсқасын шығарды, бірақ ол қосымша табыс табу үшін 1867 жылдан бастап Албери үйін жалға беруге мәжбүр болды. Тэппер бұрыннан-ақ Виктория патшайымының сүйікті ақыны болған еді, ал 1857 жылдың маусымында, Виктория, ханшайым және Фредерик ханзадасының никелеріне арнап сонеттер жазғаннан кейін, оған «Баккингем сарайына шақырылып, патшайым мен ханзада Альберт қабылдауына, сондай-ақ жас жұбайларға «Нақыл сөздер философиясы» кітабының арнайы даналарын өз қолымен табыс ету» құрметі көрсетілді. Бұл қабылдаудың жағдайы өте ерекше болды, өйткені Тэпперге шіркеу қызметінен кейін сенбі күні патша отбасымен кездесуге бұйырылды – «Георг III доктор Джонсонды шақырғаннан бері патша отбасы ешқашан жеке тұлғаны осылай қабылдаған емес». Тэппердің туындылары отбасыға бұрыннан мәлім болған, оларды ханшайымның балалар тәрбиешісі және олардың сурет салу шебері Эдвард Генри Корбольд (сонымен қатар Тэппердің досы) жоғары бағалаған, және ол бұрын балалар үшін ата-аналарына көрсету үшін шығармалар жазған болатын. Тэппер журналдар мен өзінің туындыларын жариялап, өлеңдерін жазуды жалғастырды, бірақ олардың ешқайсысы «Нақыл сөздер философиясы» кітабының танымалдылығына жете алмады. 1860 жылдардың ортасына қарай ол және оның туындылары өзгеріп келе жатқан талғамдардың құрбаны болған викториялық жаңа буын тарапынан үздіксіз сатираланды (қараңыз).

By 1851 Tupper had fathered eight children, and had moved his large family into the spacious Albury House in Albury, Surrey approximately ten years previously. However, his financial position became precarious by the mid 1850s. His wife Isabella had fallen ill, and he wrote to Gladstone (then Chancellor of the Exchequer) to request an office or public pension, to no avail. His eldest son, Martin Charles Selwyn (born 1841), was made the youngest Captain in the British Army by purchase in 1864, but it fell upon his father to settle his many drinking and gambling debts, and fund a spell in an asylum in St John's Wood, until he was relocated to Rio de Janeiro in 1868. These financial strains were compounded by a series of poor investments. Tupper managed to stay afloat by continuing to publish poetry, and bringing out new editions of Proverbial Philosophy, including an illustrated version, but he was compelled to let out Albury House from 1867 to generate additional income. Tupper was already a favourite poet of Queen Victoria, and in June 1857, having written sonnets for each of the engaged couple Victoria, Princess Royal and Prince Frederick, was granted the honour of being "summoned to Buckingham Palace, to be received by the Queen herself and Prince Albert, and to present special copies of 'Proverbial Philosophy' with his own hands to the young betrothed." The circumstances of this audience were highly unusual, as Tupper was instructed to meet the Royal Family on a Sunday after church – "the Royal Family had never entertained a private individual in this way since George III had summoned Dr Johnson." Tupper's work was already well known to the family, having been appreciated by the children's governess and their drawing master Edward Henry Corbould (who also happened to be Tupper's friend), and he had written pieces for the children to perform for their parents previously. Tupper continued to write poetry for periodicals and publications of his own work, but none of these came close to the popularity of Proverbial Philosophy. By the mid 1860s he and his work were being persistently satirised by a new generation of Victorians, the victims of changing tastes (see ).

Британдық және екінші американдық турнелер

Жаңа материалдарды сатирикалық тұрғыдан немесе назарсыз қалдыруға тырысудың орнына, өзінің туындыларын оқып үйренуге көшкен Туппер 1873 жылдың сәуір айында Оңтүстік-Батыс Англияда гастрольдік сапарға шықты. Бұл шаралар белгілі бір дәрежеде танымал болды, бірақ "көптеген әйелдерден құралған" "жақсы көрермендер тобынан" өзге, "Мартин Туппер сияқты керемет тұлғаның шын мәнінде бар екеніне көз жеткізу үшін келгендер де көп болды". Оның ең танымал туындылары – "Преподобная философия" ("Proverbial Philosophy") кітабынан "Махаббат" ("Love") және "Неке" ("Marriage"), сондай-ақ "Ешқашан басылма" ("Never Give Up") және "Барлығы жақсылыққа" ("All's for the Best") өлеңдері болды. Осы жылы ол Шотландияға да сапар шекті, онда оны жылы күтіп алды. Шотландиядағы жетістігінен кейін Туппер екінші американдық турнеге шығуға шешім қабылдады; ауруға байланысты кешіккенімен, 1876 жылдың қазан айында Нью-Йоркке жетіп, "Преподобная философия" ("Proverbial Philosophy") жанкүйері болған Томас Де Витт Талмадждың қонағы болды. Ұлыбританиядағыдай, бұл турде де оның туындыларын көпшілік алдында оқумен айналысты; оның американдық танымалдылығы да төмендегенімен, туған жеріндегідей емес еді, және ол Талмадж шіркеуінің бес-алты мыңдық қауымына "Өлімсіздік" ("Immortality") туындысын оқып берді – бұл оның ең көп көрермен жиналған шарасы болды. Алайда, Туппер көбінесе тек оқуларының өзімен үлкен көрермендерді тарта алмады; ол Филадельфиядағы бір шарада бірнеше мың адамға, ал Нью-Йорк штаты мен Канададағы түрлі шараларда жүздей адамға ғана оқуларын ұсынды. Оның алғашқы американдық турнесінің үлкен табысынан кейін, бұл турне "сол сәуленің әлсіз көлеңкесіне" айналды. Дегенмен, ол табысты болды, және оның беделі соншалық болды, ол президент Хейздің қабылдауына және Ақ үйге шақырылды.

Кейінгі өмір және өлім

1877 жылы 16 сәуірде Америкаға екінші сапарынан оралған кезде Тэппер өз елінде ұмытқа кетті. Оның шығармаларының толық жинағын басып шығару әрекеттері сәтсіз аяқталды; ол жүгінген 26 баспагердің ешқайсысы оны жариялауға келіспеді. Ұдайы қаржы тапшылығына тап болғандықтан, 1880 жылы ол Альбери Хаус үйін ұзақ жылдар бойы тұрған жерінен Нортумберленд герцогына кепілге беруге мәжбүр болды. Ол отбасымен бірге Үстіңгі Норвудтағы шағын жалдамалы үйге көшті. Тэппер 1881 жылы «Нақыл сөздер философиясы» еңбегін қайта басып шығаруға соңғы рет тырысты, ол үлкен суреттелген кварто болып шықты, бірақ сатылған жоқ. Ол мақалалар мен пьесалар жазуын жалғастырды, 1882 жылы «Драмалық туындылар» атты жинағы жарық көрді, сондай-ақ ол кейде лекциялар оқыды және шығармаларын оқып көрсетті. Осы шарада бала кезінен таныс болған Глэдстонмен 1888 жылғы Анттар заңына себеп болған жағдайларға қатысты пікір келіспеушілік туды, сондай-ақ Глэдстон авторды қаржылық жағынан қолдауын тоқтатуына байланысты аралары суытылды. 1885 жылдың соңында Тэппер өзінің өмірбаянын жаза бастады, ол 1886 жылдың мамырында «Менің авторлық өмірім» деген атпен жарық көрді. Оның әйелі Изабелла 1885 жылдың желтоқсанында салдарынан қайтыс болды, сондықтан ол оның естелігін кітапта бейнеледі. Кітап жылы пікірлерге ие болды, бірақ автор жарияланғаннан кейін түзетулер мен толықтырулар жасағанына қарамастан, екінші басылымы шыққан жоқ. Тэппердің соңғы жарық көрген еңбегі «Юбилей!» атты кітапшасы болды, онда Виктория патшайымның алтын мерейтойына арналған жаңа өлеңдерімен қатар, оның тәж киюіне 50 жыл толуына орай жазған туындылары да енді. 1886 жылдың қарашасында Тэппер бірнеше күнге ауырып, оқу мен жазу қабілетін жоғалтты. Ол қалған үш жылы бойы осал күйде болды, оның күтімін балалары күтті, және сол кезеңде Альбери Хаус Нортумберленд герцогымен сатылып кеткенін ешқашан білмеді. Ақырында ол 1889 жылдың 29 қарашасында қайтыс болды және әйелі мен ұлы Мартин Чарльз Селвинмен бірге Альбери шіркеуінің зиратына жерленді, оның қабірінде «Ол өлгенімен, сөйлей береді» деген сөздер жазылған еді.

By the time of his return from his second American tour on 16 April 1877, Tupper had fallen into obscurity in his home country. His attempts to publish a complete collection of his works failed; each of the 26 publishers he approached had declined. Continually short of money, in 1880 was obliged to mortgage his longtime home of Albury House to the Duke of Northumberland. He and his family moved to a small rental property in Upper Norwood. Tupper made a final attempt at a new printing of Proverbial Philosophy in 1881, a large illustrated quarto, but this failed to sell. He continued to write articles and plays, managing to publish Dramatic Pieces in 1882, and he also delivered occasional lectures and readings. Around this time he and Gladstone, friends since childhood, fell out over Gladstone's views on the circumstances that led to the Oaths Act 1888, and his refusal to continue to support the author financially. In late 1885 Tupper started to write an autobiography, which was published in May 1886 under the title My Life as an Author. His wife Isabella had died during its composition, in December 1885, from apoplexy, and he included a tribute to her in the work. It received fairly warm reviews, but never ran to a second edition, despite the author working on improvements and corrections after publication. Tupper's last published work was the booklet "Jubilate! ", which contained new poems for the Golden Jubilee of Queen Victoria as well as the work he had written in honour of her coronation fifty years earlier. In November 1886 Tupper suffered an illness of several days which robbed him of the ability to read and write. He remained in a fragile state for his remaining three years, being cared for by his children, never learning that during that period Albury House had been foreclosed by the Duke of Northumberland. Eventually he died, on 29 November 1889, and was buried in Albury churchyard in the same grave as his wife and son Martin Charles Selwyn, with an epitaph reading "He being dead yet speaketh".

Отарлаушылық

Британ империясының әскери күштерінің жағдайына қатысты алаңдаушылықтың күшейген кезінде Түппер еріктілер жасағын құруда маңызды рөл атқарды. Бұл қозғалыс армияны нығайтып, оның кәсіби деңгейге жеткеніне көмектесті; ол өзі 1859 жылы "Блэкхит мылтықшыларының" хатшысы болды. Ол Крым соғысындағы одақтас әскерлерді қолдау үшін және 1857 жылғы Үндістан көтерілісіне кінәлілерді қатаң жазалауға шақыратын, ынталы өлеңдер жазды. Оның "Глоб" газетінде жарияланған жырлары генерал Гордонға көмек көрсетудегі кешігуге деген халықтың наразылығын бейнеледі және Гордон отбасының алғысын алды.

Мұра

Тэппер ағылшын әдебиеті пантеонындағы өз орнына ешқандай күмән келтірмеді. Мёрфи (1937) атап көрсеткендей, оның автобиографиясының соңғы жолдары Овидийдің "Метаморфозалар" эпилогынан цитата келтіріп, осыған деген сенімділігін көрсетеді:

Кейінгі жылдары философияның мақал-мәтелдері

Екі онжылдыққа жуық үлкен табысқа қол жеткізгеннен кейін, 1850-ші жылдардың соңында Ұлыбританияда талғам мен әлеуметтік көзқарастардың өзгеруіне байланысты «Нақыл сөздер философиясы» ықпалын жоғалта бастады. Бұның бірінші белгісі 1858 жылы «National Review» журналында жарияланған «Шарлатандық поэзия: Мартин Фаркуар Тэппер» атты мақала болды. Мақалада: «Біз оның халыққа танымал болуын одан айыруға біздің күшіміз жетпейтінін жақсы түсінеміз», – делінген. Содан кейін оның поэзиясы ұзақ сыналып: «[Біз] мырза Тэппердің өлеңдік философиясын беткейлік және мақтанғақ сөздер деп санайтын шағын, бірақ құрметті топқа жатамыз». Көп жылдар бойы танымал болғанымен, осы еңбектің одан әрі ұзақ өмір сүруіне ең үлкен кедеріс – «Нақыл сөздер философиясы» стилі мен көзқарасының ажырамас байланыста болуы және тек Виктория дәуірінің басында өмір сүргендерге ғана қызығушылық тудыруы еді. Тэппердің өмірбаянын жазған Хадсон (1949) былай дейді: ««Нақыл сөздер философиясының» табысы ең алдымен Виктория дәуірінің басындағы моральдық және діни қозғалыстан туындады, ол патшалықтың соңына қарай біртіндеп күшін жоғалтты. Туппердің кітабының үлкен жетістікке жетуіне өнерді моральмен байланыстыруға тиіс деген сенім көмектесті». Дингли (2004) келіседі: «Ол оқырмандарының қалыптасқан нанымдарын даналық ретінде ұсынды, олар оны дана адам ретінде құрметтеді. Бірақ 1860-шы жылдары ғылыми прогресс пен әлеуметтік өзгерістердің қысымымен осы нанымдар күнге батып, Тэппердің мәртебесі төмендеді және ол өткеннің ұмытылған нұсқасы, оның қатты мақтаған прогрестің құрбаны болып көрінді». Коллинз (2002) осы еңбек өзінің табысының құрбаны болғанын айтады: «Бұрын туған күніне Тэппердің кітабын сыйлық ретінде алған балалар оның бұл кісісінен жалықты». Өз заманының адамдарына ғана сөйлейтін өнер туындысы ретінде бұл еңбек қызығушылықтың қайта жандануын ешқашан көрген емес: «Ол Виктория дәуіріне тән әлеуметтік құндылықтар мен түсіндірмелерге дәстүр мен салауаттылықтың салмағын қосты». «Нақыл сөздер философиясы» еңбегін жас кезінде жариялаған, ұзақ өмір сүрген және көптеген шығармалар жазған автор жаңа буынның сатирасы мен өзгеріп жатқан талғамдардың оңай нысаны болды: «Тэппердің бейнесі барлық жерде кездесетін еді. Оның жомарттығы мен кең таралғандығы оған қарсы жұмыс істеді. 1870-ші жылдары әр аптада «Панч», «Фигаро» және «Комик» сияқты юморлық журналдардағы ақылды жастардан жаңа шабуылдар келе бастады». Хадсон (1949) 1864 жылдан бастап мысалдар келтіреді:

Having enjoyed huge success for almost two decades, by the end of the 1850s Proverbial Philosophy started to fall out of favour in Britain as tastes and social attitudes changed. The first sign of this was an article by the influential National Review in its 1858 article "Charlatan Poetry: Martin Farquhar Tupper". Acknowledging that the poet's popularity was "one of the most unquestionable facts of the day We are quite aware that it would be utterly beyond our strength to displace him from his stronghold in public favour", the article proceeds with a lengthy criticism of his poetry: "[we] belong to that small but respectable minority who regard Mr. Tupper's versicular philosophy as superficial and conceited twaddle". Although it remained popular for many years, the ultimate challenge to the work's further longevity was that Proverbial Philosophy presents a style and viewpoint that are inextricably linked and of interest only to those who lived during the early to mid Victorian period. In his biography of Tupper, Hudson (1949) contends that "the success of 'Proverbial Philosophy' sprang primarily from the moral and religious movement of early Victorian days which gradually lost its impetus as the reign proceeded. It was the belief that art must be linked with morality that furthered the astonishing advance of Tupper's book". Dingley (2004) agrees: "He presented as vatic wisdom the established convictions of his readership, which responded by venerating him as a sage. But as those convictions themselves began to crumble in the 1860s, under the pressure of scientific advance and social change, so Tupper’s status declined and he came to seem an embarrassing survival from a superseded past, a victim of the progress he had so earnestly celebrated." Collins (2002) adds that the work was a victim of its own success: "The children who had once received gift book editions of Tupper for their birthdays were heartily sick of the man." As a piece of art that spoke only to people of its own time, the work has never experienced a revival of interest: "It put the weight of tradition and common sense behind social values and interpretations which were in reality peculiar to Victorianism." Given that Proverbial Philosophy was published by the author when he was a young man, who went on to live a long life and write prolifically, he was an easy target for satire from new generations and changing tastes – "Tupper's visage was everywhere His very generosity and omnipresence worked against him. By the 1870s, each week began to bring fresh pummelings by clever young men in humor magazines like Punch, Figaro and The Comic." Hudson (1949) quotes examples dating from 1864:

Сатира толық ойналғаннан кейін Тэппердің еңбегі ұмытылды. 2002 жылдың мәліметтері бойынша, оның ешбір еңбегі 1881 жылы жарық көрген «Нақыл сөздер философиясының» соңғы басылымынан бері жарық көрген жоқ, бірақ қазір оның цифрлық көшірмелерін және факсимилелерін табуға болады.

Уолт Уитменге әсері

Танымал американдық ақын Уолт Уитман "Бруклин Игл" газетінің редакторы (1846–1848) болып жұмыс істегенде Тэппердің жақтаушысы болды. Мысалы, 1847 жылғы "Ықтималдықтар: Иманға көмек" атты рецензиясында ол оның еңбегін "ұлы және қадірлі мақсатқа ие! Авторы – сол заманның сирек кездесетін тұлғаларының бірі. Ол ойларды жыртып салады, біз бұл кітапты тыңғырымды түрпіге тіреп өңдегіміз келеді, бірақ оған толық әділдік жасау үшін көп беттер қажет болар еді". Замандас оқырмандар "Нақыл сөздер философиясы" мен Уитманның жазбалары арасындағы ұқсастықтарды байқады (бұл әрдайым жағымды салыстыру болмады), және бұл еңбек Уитманның "Шөп жапырақтары" стиліне әсер еткен болуы мүмкін, бірақ екеуінің арасында көптеген идеологиялық айырмашылықтар болды. Куломб (1996) Уитманның да солай екенін айтады.

Бірақ, кейінірек Уитман Тэпперден алшақтады; ол кезде Тэппердің беделі төмендеп, Уитман Жаңа әлем үшін ерекше өнер стилін жасауға ұмтылып жатты: "Тэппердің АҚШ-ты Англияның әдеби қосымшасы деп есептегенімен келіспеуі, оның ерекше американдық поэзия құруға деген құштарлығын көрсетеді". Дегенмен, Ұлыбританияның ықпалы сақталды, өйткені Снодграсс (2008) Уитманның кейінгі туындыларындағы, мысалы, "Бесіктен мәңгілікке дейін тербеліс" стилі "Теннисон сияқты ақындардың музыкалық еңбектеріне қарағанда Мартин Тэппер сияқты уағызшы-жазушылардың ықпалынан аз болды" деп атап көрсетті.

Басқа әдебиеттерде

В. С. Гилберт "Баб балладаларында" Тэпперге сілтеме жасайды. "Фердинанд және Эльвира, немесе Жұмсақ пиеман" (1866) поэмасында Гилберт екі ғашықтың "қағаз крекерлерге" (19 ғасырдағы бақыт печеньесінің бір түрі) кімнің нақыл сөздерін салғанын анықтауға тырысқанын суреттейді. Гилберт осыған қарай келесі жолдарды құрастырып, ақырында "Нақыл сөздер" кітабынан Тэппердің өзінің стилін пародиялайды:

Тэппердің даңқы соншалық, 1933 жылғы Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде "Тэпперлік" деген жазба бар: "Мартин Ф. Тэппердің «Нақыл сөздер» кітабына қатысты, оған тән немесе оның стиліндегі", немесе "Тэппердің жақтасы". Сондықтан Tupperish (с. - Тэпперге тән), Tupperism (Тэппершілдік), Tupperize (Тэпперлендіру) сөздері қолданылады. Бұл жазба 1858 жылға дейінгі сілтемелерді куәландырады.

Марапаттар мен мойындау

1845 жылғы 10 сәуірде Тэппер «Нақыл сөздер философиясы» және басқа да бірнеше еңбектердің авторы болғаны және «әдеби тұлға ретінде, сондай-ақ археология саласындағы жетістіктері үшін» Патшалық қоғамның мүшесі болып сайланды. Археологияға оның ең маңызды үлесі – 1839-1847 жылдар аралығында Farley Green, Surrey-дегі Farley Heath-те жүргізген қазба жұмыстары, ал 1848 жылы ұйымдастырылған жоба ретінде рим-кельт ғибадатханасымен қатар көптеген «монеталар, брошкалар және басқа да металл заттарды» ашты. Дегенмен, Тэппердің тапқандарын түсіндіруінің дұрыстығы күмәнді болды. Ол Пруссия королінен «Нақыл сөздер философиясына» деген құрметінің белгісі ретінде 1844 жылғы ғылым және әдебиет саласындағы алтын медальді алды.