Кіріспе

Ортағасырлық скандинавия романдарындағы кейіпкер Амлет (; латынша Amlethus) – ортағасырлық скандинавия жырларындағы кейіпкер, Уильям Шекспирдің "Гамлет, Дания ханзадасы" трагедиясының батыры, Гамлет ханзаданың тікелей шабыт көзі. Амлет жырларының негізгі авторы – Саксо Грамматик, ол өзінің "Gesta Danorum" еңбегінің үшінші және төртінші кітаптарында осы жырға арналған бөлімдерді жазған, бұл еңбек 13 ғасырдың басында аяқталған. Саксоның нұсқасы латын және халық тілдеріндегі жинақтармен толықтырылған. Барлық нұсқаларда ханзада Амлет (Амблота) – ютар тайпасының королі Хорвендиллдің (Орвенделдің) ұлы. Көптеген адамдар бұл оқиғаның түпнұсқасы көне исланд поэмасынан алынған деп санайды, бірақ мұндай поэма табылған жоқ. "Ambales saga" немесе "Amloda saga" деп аталатын исланд нұсқалары Саксодан әлдеқайда кейінірек жазылған. Амлеттің аты Саксодан бұрынғы көне исланд патшалық тізімдерінде кездеспейді. Тек 15 ғасырға жататын Стокгольмдегі "Сагнкроньике" еңбегінде ғана кейбір көне элементтер болуы мүмкін.

Атауы

Ежелгі исланд тіліндегі Amlóði түрі Снорри Стурлусонның «Эдда» прозасында екі рет тіркелген. «Skaldskaparmal» бөлімінде Amlóða mólu («Amlóði’s Quern Stone») тіркесі теңізді білдіретін кенинг, ол жартастарды құмға айналдырады. 10 ғасырдың скальді – ақыны Снейбьёрнның өлеңінде аңыз кейіпкері Амлодидің есімі líðmeldr («ал гүлі») сөзімен тығыз байланысты, бұл «теңіздің қол диірменін» басқарған тоғыз сиырқыздың «Амлодидің ал ұнын бұрын ұнтақтағандығына» алып келеді. Ұн ұнтақтау және сыра қайнату, оның ілесінде алып жүретін алтын, адамдарды ұстауға қолданылатын тор және тоғыз әйел толқындарымен байланыстыру Амелетті құдай Эгир мен оның әйелі Ранмен теңестіреді. 12 ғасырдың соңындағы Amlethus, Amblothæ ескі норвег тіліндегі есімнің латынша жазылуы болуы мүмкін. Есімнің этимологиясы белгісіз, бірақ түрлі ұсыныстар бар. Исландиялық Amlóði ерте заманғы исланд романдарында немесе халық ертегілеріндегі кейіпкерге сілтеме жасай отырып, ақымақ немесе қарапайым адамды білдіретін термин ретінде қолданылған. Бір ұсыныс есімді «ақылсыз» немесе «алдамшы» деп түсіндіріп, оны ескі норвег тіліндегі ama («күшін жою, мазалау, ренжіту») және óðr («қызғаншақтық, ашу») сөздерінен (сондай-ақ, Один теонимінен) құрастыруға негізделген. Ирландия және Шотландиядағы amhlair сөзі, қазіргі замандағы тілде жай, ақымақ адамды білдіреді, ол патшаны көңіл көтеріп, бірақ оған жұмбақтар мен әзіл-қалжыңдар арқылы сырттай кеңес берген сарай әзілкешінің немесе ақымақтың ежелгі атауынан жеткен. Жақындағы бір ұсынысқа сәйкес, ол Эдда кенингінде Amlóði-ді мифологиялық диірмен – Gróttiмен байланыстырып, оны Togail Bruidne Dá Derga-да куәландырылған көне ирландиялық Admlithi («үлкен ұнтақтау») есімінен шығарады. Amleth-тің Amhladh (әр түрлі Amhlaidh, Amhlaigh, Amhlaide) ирландиялық есімімен ұқсастығына назар аударылды, ол өзі Олафтың гаэль тіліндегі бейімделуі. 1937 жылға дейінгі даулы ұсыныс бойынша, Вестерменден ыроғының 8 ғасырлық ескі фриз руналық жазуындағы æmluþ тіркесі «Амлетке» сілтеме ретінде түсіндірілді. Қазіргі руналық зерттеулер бұл тұжырымды қолдамайды.

Скандинавиялық аңыз

Скандинавия аңызы көбінесе шамамен 10 ғасырдағы көне норвег (Ескі исланд) өлеңіне дейін жетеді деп есептеледі. Дәлелдер Дания патшалары туралы мәліметтер жинақталған "Риенс жылнамалары", "Слезвикенс жылнамалары" және бірнеше руна жазуларында да табылады. Дегенмен, олардың ешқайсысы Саксо Грамматикстен бұрын жазылмаған. Марижан Осборнның сөзіне қарағанда, 15 ғасырдағы Стокгольмдегі "Сагнкроньике" ескі әңгімелерден алынған бірнеше элементтерді қамтиды. Эрик В. Гордонның (1927) "Гестаны" 12 ғасырғы Лейре патшаларының шежіресінің бейімделуі ретінде дұрыс түсіндірмегенінен көптеген жаңылыстар туды. Алайда, бұл тұжырым қазіргі тарихнамамен қолдау таппайды. Даниялық "Гестаға" сәйкес, Данияның аңызға толы королі Рорик Сленгеборре Оруендел мен Фенгті Ютландияны билеушілер етіп тағайындап, жақсы қызметі үшін сыйлық ретінде Оруенделге қызын берді. Оруендел мен оның қызынан Амблота есімді ұл дүниеге келді. Фенг, қызғаныштан, Оруенделді өлтіріп, оның әйеліне қол жеткізді. Өміріне қауіп төніп тұрғанын сезген Амблота ақылдан безгендей болып көрінуге тырысты. Фенг Амблотаны екі қызметшімен бірге Британия патшасына жіберді, олар патшаға Амблотаны өлтіру туралы бұйрық жазылған хабарламаны жеткізуі керек еді. Қызметшілер ұйықтағанда Амблота (вероятно руналық) жазуды ойып алып, қызметшілерді өлтіруді және патшаның қызына үйленуді жазды. Британия патшасы хабарламадағыдай істеді. Бір жыл өткен соң Фенг Амблотаның есімін атай отырып ішімдік ішті, бірақ Амблота пайда болып оны өлтірді, Фенгтің адамдарын шатырда өртеп жіберді және Ютландияның билеушісі атанды. Содан кейін ол Фенгтің өлімі үшін кек алу үшін, Шотландия патшайымына үйленгісі келген Британия патшасын өлтіру үшін Британияға қайтып келді. Амблота Ютландияға қайтып келгенде шайқаста қаза тапты. "Сагнкроньикеге" сәйкес, Амледті оның қарындасының күйеуі, Норвегия королі (Шекспирдің Фортинбрасы) Эресуннда теңіз шайқасында, көршілес аймақтарды бағындыруға тырысқанда өлтірді. Алайда, оның өлімі үшін оның жесірі ханышасы Ингафред Норвегия королін және оның көптеген серіктерін өлтірді.

Исландиялық нұсқалар

Исландияда қазіргі заманның басындағы Амбале сагасы романтикалық әңгіме (ең ерте қолжазба 17 ғасырға жатады). Тормодус Торфеус 1702 жылы жазғандай, ол жастығында "Амлод туралы әңгімені қарт әйелдер Исландияда жиі айтқанын естіген". Брем туралы халық ертегісі 1707 жылы жазылып алынды. Амбале сагасында романтикалық қосымшалардан өзге, кейбір белгілер осы әңгіменің ертерек нұсқасына сілтеме жасайды. Сондай-ақ, ортағасырлық Хрольфс сагасы да салыстыруға болады, онда ағайынды Хельги (Беовульфте Халга деп аталған) және Хроар (Хроðгар) батырдың орнына келеді (Саксо Грамматикустың жетінші кітабындағы Харальд пен Хальфдан туралы әңгімеге сәйкес); Хельги мен Хроар, Харальд пен Хальфдан сияқты, әкесінің өліміне кінәлі болған жеңгелерін сарайда өртеп жазалайды. Харальд пен Хальфдан әкесі қайтыс болғаннан кейін, қуыс еменде иттердің есімдерімен өсіріліп, кейіннен ақылсыздыққа салған. Басқа ағалардың ұлдарына да ит есімдері қойылған, бұл осыған ұқсас мотивті көрсетеді. Томас Спрей исланд сагаларының көптегені Хамлет оқиғасымен ұқсас құрылымдалғанын көрсетті.

XVI ғасырдағы қабылдау

Скандинавиядан тыс жерлерде Амлет немесе Гамлет туралы әңгіме Франсуа де Беллефоресттің француздық «Трагикалық тарихтар» (Париж, Chez Jean Hupeau, 1572, Fueil 149) еңбегінде, бесінші томның бесінші хикаясы ретінде танымал болды. Ағылшын тіліндегі нұсқасы «Гамблет тарихы» 1608 жылы жарық көрді. 1589 жылға дейін ағылшын тіліндегі сахналық нұсқасы, дәстүрлі түрде «Ур-Гамлет» деп белгілі болды. Пьеса қазірде жоғалып кеткен, бірақ бірнеше басқа көздерде еске алынады, алғашқысы Томас Нашидің 1589 жылғы Роберт Гриннің «Менафон» пьесасына жазған алғы сөзі. Уильям Шекспир өзінің «Гамлет» пьесасын 1599 және 1602 жылдар аралығында жазды. «Ур-Гамлет» оның негізгі көзі деп есептеледі; оның нұсқасы Саксодан сюжеттің жалпы жоспарынан басқа ештеңе алмайды. Шекспирдің Гамлеті кейіпкері прототипінен түбірінен өзгеше. Амлеттің есінен жаңылуы, әрине, толығымен жалған еді; ол бір жыл бұрын кек алуды жоспарлап, оны әрқашан қасақана және аяусыз орындады. Оның тұспалдағы сөйлеуі Гамлеттің сөздерімен сыртқы ұқсастықтан басқа айырмашылығы жоқ. Дегенмен, ол жауларының ниеттерін ашып табуда оған ұқсайды.

Қазіргі заманғы бейімделулері

Генри Трейс Саксодан Амлет туралы әңгімені 1966 жылғы "Жасыл адам" романына бейімдеді. Аңыз 1994 жылы Габриэль Аксельдің "Ютландияның князі" (сонымен қатар "Royal Deceit" деп те аталады) фильмінің негізі болды, онда Габриэль Бёрн Фенге, Хелен Миррен Герут және Кристиан Бейл Амлед рөлінде ойнады. Амлет оқиғасы 1994 жылғы Disney-дің "Арыстан патша" фильміне де негіз болды. Шекспирдің пьесасымен байланыстырылған аңыз Алан Гордонның "Ақымақтардың гильдиясы" сериясының бесінші романы – "Антик Диспозиция" (2004) романының негізін құрайды. Амлеттің оқиғасы 2022 жылы америкалық режиссер Роберт Эггерс түсірген "The Northman" фильміне де бейімделді, ол исланд жазушысы Сьонмен бірлесіп сценарийдің авторы болды, ал Александр Скарсгард Амлет рөлінде ойнады.