Кіріспе
Исландия сагасы Njáls saga ( ), Njála ( ), немесе Brennu Njáls saga ( ) (Бұл "Күйген Ньяль туралы әңгіме" немесе "Ньяль Өртеушінің сағасы" деп аударылуы мүмкін) – XIII ғасырдағы исландия сагасы. Сага Исландияның еркін мемлекет кезеңіндегі қандық дұшпандықтар процесін көрсетеді, қадір-қасиет талаптарының ең кішкентай ренжіске қалай алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Кейіпкердің ерлігіне күмән келтіретін сөздер ерекше көзге түседі және бұл, тым шектеулі ерлік идеалдарын сынаған автордың көзқарасын көрсетеді. Оқиғада заңгер және дана Ньяль және Гуннар Хамундарсон, қаһарлы жауынгер бейнеленеді. Гуннардың әйелі, Hallgerðr langbrók, бірнеше онжылдықтар бойы көптеген адамдардың өліміне әкелетін дұшпандықты бастайды, соның ішінде танымал "Күйген Ньяльдың" өліміне де себепкер болады. Шығарма авторсыз, бірақ авторлыққа қатысты көптеген болжамдар бар. Сагада сипатталған маңызды оқиғалар тарихи деректерге негіделген болуы мүмкін, бірақ автор материалды ауызша дәстүрге сүйене отырып, өзінің көркемдік қажеттіліктеріне қарай өңдеген. Ньяль сагасы – исландиялықтар сагаларының ең ұзын және ең дамыған нұсқасы. Ол сага дәстүрінің шыңы деп есептеледі.
Njáls saga ( ), also Njála ( ), or Brennu Njáls saga ( ) (Which can be translated as The Story of Burnt Njáll, or The Saga of Njáll the Burner), is a thirteenth century Icelandic saga that describes events between 960 and 1020. The saga deals with a process of blood feuds in the Icelandic Commonwealth, showing how the requirements of honor could lead to minor slights spiralling into destructive and prolonged bloodshed. Insults where a character's manhood is called into question are especially prominent and may reflect an author critical of an overly restrictive ideal of masculinity. a lawyer and a sage, and Gunnar Hámundarson, a formidable warrior. Gunnar's wife, Hallgerðr langbrók, instigates a feud that leads to the death of many characters over several decades including the killing by fire of the eponymous "Burnt Njáll". The work is anonymous, although there has been extensive speculation on the author's identity. The major events described in the saga are probably historical but the material was shaped by the author, drawing on oral tradition, according to his artistic needs. Njáls saga is the longest and most highly developed of the sagas of Icelanders. It is often considered the peak of the saga tradition.
Авторлығы мен дереккөздері
Ньяльс сагасы, басқа исландтық сагалар сияқты, авторсыз. Дегенмен, сағаның авторлығы туралы бірнеше гипотеза бар. Ең ерте идея, 17 ғасырдың басында куәландырылған, бұл шығарманы Сæмундр Фроди жазғандығы. Басқа ұсынылған авторлардың ішінде Сæмундрдың ұлдары, Йон Лофтссон, Снорри Стурлусон, Эйнарр Гилссон, Брандр Йонссон және Торвардр Тьораринссон бар. Саға 1270-1290 жылдар аралығында жазылған деп саналады. Автор, мүмкін, қолданған жазба көздерінің арасында Лаксдейла сагасы, Эйрбюгга сагасы және Льосветнинга сагасы, сондай-ақ жоғалған сагалар – Брьянс сагасы және Гаукс сагасы Трандилссонар кіреді. Алайда, автор сағадағы материалдың көп бөлігін ауызша дәстүрден алған болуы мүмкін, оны өзінің көркемдік мақсаты үшін өңдеген. Сағаның тарихилығы туралы пікірлер кең ауқымды, толығымен ойдан шығарылғаннан бастап дерлік сөзбен сәйкес келетін шындыққа дейін, және олардың арасындағы сан алуан түсініктер бар. Ньялл мен Гуннардың нақты тарихи тұлғалар болғаны және олардың қазасы басқа көздерде де еске алынатыны анық. Габриэль Турвилл Петре былай деді: "Автордың мақсаты тарихи еңбек жазу емес, керісінше, эпостық прозада тарихи тақырыпты пайдалану еді".
Тақырыптар
Нжальс сагасы 50 жылға созылған қандық дұшмандықтың шешілуі арқылы отбасылық абыройды қорғау үшін кек алудың салдарына тоқталады. Сага тіпті лайықты адамдардың да дау-жанжалдарға бола қалай құлайтынын көрсетеді және Исландия одағының күйреуіне әкелген шиеленістерді аңғартады. Әркімнің абыройына тигізген әрбір қорлау кек алумен жауапталуға тиіс еді: кейде бұл қазіргі оқырмандарға ұсақ көрінетін кемсітулерді де қамтыды. Магнус Магнуссон: «Қазір осы адамдардың абыройларына қаншалықты осал болғандарын оқығанда қысығым келеді, оларды қорлау туралы күдікпен кек алуға итермелеу өте оңай болды», – дейді. Сагада кейіпкердің ерлігіне қатысты қорлаулар ерекше көзге түседі. Мысалы, Ньяльдің сақалының болмауы қарсыластары оның ерлігін күмәндандыру үшін қайта-қайта айтылады және қолданылады. Тағы бір мысал, Флосидің жібек киімді сыйлықты қорлау деп санауы және қиын жеңіске жеткен келісімнің бұзылуы. Арманн Якобссон «ерлігіне күмән келтірілмейтін адамды табу қиын» деп мәлімдейді және Нжальс сагасы еркектік идеалы ерлерге қысым көрсетіп, қоғамға зиян келтіретіндей шектеулі болуы мүмкін екенін көрсету арқылы әйелдерге деген жеккөрушілікке негізделген қоғам идеясын сынап бағалайды. Нжальс сагасында алдын ала хабарлар, пайғамбарлық армандар және табиғаттан тыс көрегендік маңызды орын алады. Алайда тағдырдың, әсіресе фатализмнің рөлі ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Халлдор Лакснесс саганың негізінен скандинавиялық мәңкілікке сенуге тән фатализм туралы еңбек екенін айтады. Оның пікірінше, оқиғалардың барысы Хрутрдің немере қызындағы ұрылардың көзін көрген сәттен бастап, Уэльстегі оңтүстік-шығыста Ньяльдың өртелуі үшін кек алу аяқталғанға дейін алдын ала белгіленген. Осылайша Лакснесс Нжальс сагасы XIII ғасырдағы Исландияда христиан дініне қайшы келетін «күшті ескі діннің рухы» бар екенін куәландырады деп сенді. Магнус Магнуссон «оқиға тағдырдың күшті ағысымен жүзеге асырылады» деп жазды және Ньяль «тағдырды өзгерту үшін қаһарлы күрес жүргізеді», бірақ ол «мәңкілікке сенуші емес» екенін де қосты.
Хрутур мен Халлгердур
Бірінші бөлім Хрутур Херьолфссон мен Уннурдың құдаласуынан бастап, ажырысуларының ұятты салдарына дейінгі кезеңді қамтиды. Бізге Хрутурдың Норвегиядағы ерліктері көрсетіледі, ол сотта да, шайқаста да абыройға ие болады, бірақ ол Норвегия королевасы анасы Гуннильдурдың сүйіктісі болғандықтан, кейінгі некесін бұзады. Ол Исландияда әйелі бар екенін жоққа шығарғанда, ол оны қарғып, некесін толыққанды жасаудан айырады. Уннур одан ажырасқаннан кейін, Хрутур Уннурдың әкесі Мордурды жекпе-жеке шайқасқа шақырып, қалың малын өзінде қалдырады. Мордур қарсы тұрады, өйткені ол Хрутурдың беделін біледі және жекпе-жектен жеңіледі. Осының салдарынан Хрутур қалың малын өзіне қалдырады. Бұл исланд заңдарына сәйкес болғанымен, әділдікке қайшы келеді. Бірінші тарауда Хрутур өзінің әдемі немере қызы туралы: «Отбасыға қарақшылардың көзі қалай келді екен, мен білмеймін» дейді. Сага енді осы немере қызы Халгердурдың алғашқы екі некесін баяндайды. Екі күйеуі де Халгердурдың сүйіспеншілікпен қараған, қатыгез асырап алған әкесі Тьостольфурдың қолынан балтамен өлтіріледі. Халгердур бірінші өлімге себепкер болады, бірақ екіншісіне емес, алайда ол оның күйеуімен болған даудан туындайды. Отбасылық байланысқа қарамастан, Хрутур Тьостольфурды өлтіру арқылы өш алады.
Гуннар мен Ньялл
Енді Гуннар Хамундарсон мен Ньяль Торгерсон енгізіледі. Гуннар – ерекше дене күшімен, ал Ньяль – ерекше даналығымен көзге түсетін адам. Олар жақын достар. Гуннар Уннурдың Хрутурға қарсы қалыңдық талабын қайта көтеруге мәжбүр болғанда, Ньяль оған осыны істеуге мүмкіндік береді. Гуннар шеберлікпен Хрутурдың үйінде заңдық процесті бастайды. Ол сот ісінде Хрутурдың күмәнді әрекеттерін қайталайды, ал бұрын зорлық-зомбылықпен жеңіске жеткен Хрутур енді зорлық-зомбылықпен жеңіледі. Өзін қорланғанмен, ол Гуннармен болашақта байланыс жасауға мүмкіндік болатынын сезеді. Бұл Гуннар Скандинавияға сапардан құрметпен оралғанда орын алады. Ол Альтингке – жылдық жиналысқа – салтанатты түрде келеді және Холлгердурмен танысады. Олар бір-біріне әсер етеді және Хрутурдың Холлгердурдің мінезі туралы ескертулеріне, сондай-ақ Ньяльдың алаңдауларына қарамастан, көп ұзамай никелеседі. Хрутур мен Ньяль дұрыс екенін Холлгердур Ньяльдың әйелі Бергторамен жанжалдасқанда көрсетеді. Холлгердур бірнеше күмәнді адамдарды Ньяльдың үйінің мүшелерін өлтіруге сүліктейді, ал белсенді Бергтора кек алуды ұйымдастырады. Әр өлтіруден кейін олардың күйеулері құрбанның мәртебесіне қарай қаржылық өтемақы төлейді. Бесінші құрбан – Ньяль ұлдарының тәрбиешісі Тордур. Гуннардың туысы және Холлгердурдің күйеу баласы Трайнн Сигфюссон өлтірушілерге бірге барады. Қырқыс аяқталғанда және келісімге келгенде, Трайнннің сол өлтіруге қатысқандығы кейіннен жанжалға себеп болады.
Гуннардың қақтығыстары
Ол қазір өзінің құлының бірін, Мелькольфурды, Откелл есімді қатал мінезді адамның үйін тонауға жібереді. Гуннар дереу өтемақы төлеуге тырысады, бірақ оның жомарт ұсыныстары қабылданбайды. Оған қарсы сот процесі басталады, ол Ньяллдың көмегімен жеңіске жетеді және зор құрметке ие болады. Бірақ ол Холгердурды тонау туралы сөйлегенде, Гуннар оны шапалақтайды. Одан кейін Откелл Гуннарды қазақстандық жарақаттайды. Жарақатқа қорлау ілеседі, және Гуннар өш алуға мәжбүр болады. Ағасы Колскеггурдың кешіккен көмегімен ол Откеллді және оның серіктерін өлтіреді. Ньяллдың ықпалымен жаңа келісім жасалады, және Гуннардың беделі артады. Ньялл оған бұл оның қанды жолының бастауы екенін ескертеді. Содан кейін Гуннар Старкадур деген адамнан жылқыға күреске шақырылады. Күрес барысында қарсыластары алдап, Гуннар жаңа жанжалдың ортасында қалады. Ньялл араға түсуге тырысады, бірақ Торгейр Старкадссон одан бас тартады. Екі бауырымен бірге сапарға шыққан Гуннар Старкадур мен оның одақтастарынан шабуылға ұшырайды. Шайқаста он төрт шабуылшы және Гуннардың інісі Хьёртюр қаза табады. Осының бәріне Уннурдың ұлы Мёрдур Вальгардоссон қатысты. Мёрдур Гуннарды қызғанады және жек көреді, және өз мақсаттарына жету үшін басқаларды пайдаланады. Ол Ньяллдың Гуннар бір отбасынан екі адамды өлтірсе және содан кейін келісімді бұзса, өлшеді деп болжағанын біледі. Ол Гуннарға келісімге наразы адамдардан шабуыл ұйымдастырады. Гуннар тағы да жеңіске жетеді, бірақ ол сол отбасының екінші мүшесін өлтіреді. Соңында Гуннар мен Колскеггур үш жылға Исландияны тастап кетуге міндетті. Шеттеуге дайындық жүргізіледі. Бірақ Гуннар үйінен шығып бара жатқанда, ол үйіне қарайды, және үйінің сұлулығына тәнті болып, Исландияны тастамауға шешім қабылдайды, осылайша заңнан тыс болады. Ол бұрынғысынша өмір сүреді, бірақ оның жаулары, Мёрдурдың ішінде, кек алуға тырысады. Ол үйінде өзін қорғайды, шатырдың ішегі кесілгенше. Холлгердур оған қайыс тігу үшін шашын беруден бас тартады; бұл оған шапалақ бергені үшін кек алу. Гуннардың жаулары Мёрдурдың оны үйде өртеп жіберу ұсынысына қарсы шығады, бірақ ақырында Гуннарға жету үшін шатырды бұзуға мәжбүр болады. Ньяллдың ұлы Скарфедин келісімге қол жеткізуден бұрын Хогни Гуннарссонға өш алу ісінде көмектеседі.
Кари мен Ньяллдың ұлдары
Скандинавия билеушілері Исландияның екі жорығын құрметтейді: Þráinn Sigfússon және Njáll-дың екі кіші ұлы. Екеуі де артық құрметпен, сондай-ақ серіктерімен оралады. Þráinn зұлым Hrappur-ды, Njáll-дың ұлдарын және олардың әпкесімен үйленген асыл Кári Sölmundarson-ды әкеліп қайтарады. Бірақ Njáll-дың ұлдары да наразылық білдіріп, Норвегияның де-факто билеушісі, Jarl Hákon, Hrappur-ды іздеу кезінде оларға қалай қарағандығы үшін Þráinn-ды кінәлайды. Njáll олардың осы мәселені көтеруде ақымақтық жасағанын айтса да, оны құрмет мәселесі ретінде қарастыру үшін жариялауға кеңес береді. Þráinn келісімге бармайды, ал оның қызметкерлері, соның ішінде Hallgerður, соңғы рет көрінгенде оларды қорлайды. Сагадағы ең қаһарлы шайқас осыдан кейін басталады. Njáll-дың ұлдары, Kári-мен бірге, Þráinn мен оның ізбасарларына шабуыл жасауға дайындалады. Олардың арасында өзен үстінен мұзды көпір салынған. Skarphéðinn ағаларын озастырып, өзеннен секіріп өтеді де, Þráinn-нің басынан мұз үстімен сырғанап өтеді, оның бас сүйегін жарып жібереді. Шабуылдаушылар араларында төрт адамды, оның ішінде Hrappur-ды өлтіреді. Þráinn-нің інісі Ketill, Njáll-дың қызына үйленген, олар ортақ келісімге келеді. Қан төгілуді тоқтату үшін Njáll, Þráinn-нің ұлы Höskuldur-ды өгей ұлы ретінде қабылдайды. Höskuldur Njáll-дың үйінде өседі, оны жақсы көреді және оның ықыласына бөленеді. Ол жетілген кезде, Njáll оған лайықты әйел, Hildigunnur-ды табуға тырысады. Бірақ ол бас тартады, Höskuldur әмірші болса ғана оған тұрмысқа шығатынын айтады. Njáll Alþingi-де Бесінші сотты құрып, Höskuldur-ды әміршілікке жеткізеді, содан кейін Höskuldur мен Hildigunnur үйленеді. Осы тұста сагада 999 жылы Исландияның христиан дініне өтуі туралы айтылады.
Höskuldur және Flosi, жанған
Мёрдур Валгардсон қазір Хёскульдурды өте табысты басшы деп санайды, ал өзінің билігі төмендеп бара жатыр. Ол Ньяллдың ұлдарын Хёскульдурға қарсы қояды; саганың трагедиясы – олар оның ықпалына соншалықты бой ұсынады ki, Мёрдур мен Каримен бірге оны егістігінде жұмыс істеп жатқанда өлтіреді. Бір кейіпкердің айтуынша, "Хёскульдур түк себепсіз өлтірілді; барлық адам оның өліміне қайғырады; бірақ оның асырап алған әкесі Ньяллтан артық ешкім азаспайды". Хёскульдурдың әйелінің інісі Флоси, өлтірушілерден кек алады және күшті басшылардан көмек сұрайды. Ол Хильдигуннурдың қысымымен (өзінің дұрыс шешім қабылдамауына қарамастан) тек қан кек алуға келіседі. Ньяллдың ұлдары Алтингке барып, көмек сұрап жалбарынады. Скарфедин мүлдем бейкүнәлікке бой алдырып, оларға көмектесе алатын көптеген адамды қорлайды. Біраз заңдық тартыстан кейін, төрешілер таңдалады, олардың ішінде Снорри Годи де бар, ол Хёскульдур үшін әдеттегі өтемақыдан үш есе көп сома ұсынады. Бұл сома тым жоғары, төрешілер мен Алтингтегі көптеген адамдар үлес қосса ғана төленеді. Үлкен сома жиналады, ал Ньялл әсем плащты сыйға береді. Флоси унисекс киімді ұсынғаны үшін қорланғанын айтады (Скарфединнің айтқан сөзі де жағдайды ушықтырады) және келісім бұзылады, ал бұл мәселеде Ньяллтың үнсіздігі түсіндірілмейді. Барлығы Алтингтен шығып, алдын ала болжамдар мен пайғамбарлықтардың арасында соңғы шайқасқа дайындалады. Жүздей адам Ньяллдың үйіне, Бергторшвольге келеді, онда оларды шамамен отыз адам қорғайды. Флосидің жеңісіне кез келген баға төленуі мүмкін. Бірақ Ньялл ұлдарына үйдің ішінде қорғануды ұсынады, олар мұның бекер екенін түсінгенмен, әкесінің соңынан сөзсіз өлімге барады.
Танымал мәдениет
Нжальс сагасы әртүрлі медиада халық мәдениетіне әсер етті. Сага сюжетіне негізделген көптеген қазіргі заманғы романдар бар. Мысалы, Фридрик Асмундсон Брекканның «Ulveungernes broder/Saga af Bróður Ylfing» (1924/1929) және «Drottningarkyn» (1947) романдары, Дороти Джеймс Робертстің «Fire in the Ice» (1961), Генри Трейстің «The Burning of Njal» (1964), Тим Севериннің «Viking Trilogy» (2005), Þórunn Erlu Valdimarsdóttirдің қылмыстық романы «Kalt er annars blóð» (2007), Роберт Янссонның «Kári's Saga: A Novel of Viking Iceland» (2008), Янни Ли Симнердің «Thief Eyes» (2011) және Бьярни Хардарсонның «Mörður» (2014) романдары осы санатқа жатады. 1905 жылы жарық көрген және Генри Джастис Фордтың көркем суреттерімен безендірілген «Қызыл романс кітабы» атты батырлық әңгімелер мен аңыздар жинағында сагаға негізделген үш оқиға бар: «Холгерданың күйеулерін өлтіру», «Гуннардың өлімі» және «Ньялдың өртелуі». Роберт Э. Говардтың «The Grey God Passes, or The Twilight of the Grey Gods» (1962) атты әңгімесі де сагадан шабыттанды. Нжальс сагасына сүйенген поэзиялық туындылар да бар. Олардың ішінде Томас Грейдің «The Fatal Sisters» (1768), Ричард Хоульдің «The Tomb of Gunnar» (1789), Йонас Холлгримссонның «Gunnarshólmi» (1838), Сигурд Брейдфьёрдтің «Rímur af Gunnari á Hlíðarenda» (1860), Гримр Томсеннің «Gunnarsríma» (1890) және «Íslenzkar konur frá söguöldinni» (1895), сондай-ақ Хелен фон Энгельгардтың «Gunnar von Hlidarendi» (1909) шығармалары бар. Саганың сюжеті мен кейіпкерлерінен туындаған драмалық туындыларға Гордон Боттомлидің «The Riding to Lithend» (1909), Йоханн Сигуржонсонның «Logneren/Lyga Mörður» (1917), Тит Дженсеннің «Nial den Vise» (1934) және Сигуржон Йонсонның «Þiðrandi sem dísir drápu» (1950) кіреді. Эмбла Ир Бардуоттир мен Ингольфур Эрн Бьёргвинсонның саганың графикалық романы – «Blóðregn», «Brennan», «Vetrarvíg» және «Hetjan» төрт томдық жинағы 2003 және 2007 жылдар аралығында Исландияда жарық көрді. Онда Джастин Салинджер «Ньял», Кристин Кавана «Бергтора», Джастис Ричи «Гуннар», Лиза Хаммонд «Хаттгерд», Жасмин Хайд «Морд» және Саломе Гуннарсдоттир «Саганың дауысы» рөлінде ойнады. Саганың ықпалы халық мәдениетінің басқа да салаларында көрінеді. Мысалы, Шанхай журналдарындағы қытай композиторы Ни Эр сагадағы кейіпкердің құрметіне «Джордж Ньял» деген атпен танылды. Венерадағы Холлгерда Монс тауы Холгердрдің құрметіне аталған.