Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі скандинавия патшаларының сағалары
Old Norse kings' sagas
«Хеймскрингла» – ежелгі скандинавия патшаларының сағаларының ең белгілісі. Оны Исландияда ақын және тарихшы Снорри Стурлусон (1178/79–1241) 1230 жылы көне скандинавия тілінде жазған. «Хеймскрингла» атауы алғаш рет 17 ғасырда қолданылды, ол қолжазбалардың бірінің алғашқы екі сөзінен («дүние шеңбері») алынған. «Хеймскрингла» – швед және норвегиялық патшалар туралы сағалар жинағы. Ол легендалық шведтік Инглинг әулетінің сағасымен басталып, 9 ғасырдан бастап Харальд Фэйрхейрден 1177 жылы таққа талапкер Эйстейн Мейланың өліміне дейінгі тарихи норвегиялық билеушілердің есебімен жалғасады. Снорридің еңбегінің нақты көздері даулы, бірақ оларға ертеректегі патшалардың сағалары, мысалы, Моркинскинна, Фагринскинна және 12 ғасырғы норвегиялық синоптикалық тарихтар мен ауызша дәстүрлер, әсіресе көптеген скальдиялық өлеңдер кіреді. Ол 12 ғасырдың ортасындағы оқиғалар үшін өзінің дереккөзі ретінде қазір жоғалған «Хриггьярстъкки» еңбегін атады. Снорри Норвегия мен Швецияға жасаған саяхаттары кезінде осы және басқа материалдарды жинағанмен, сағаларды өзі құрастырды.
Heimskringla is the best known of the Old Norse kings' sagas. It was written in Old Norse in Iceland by the poet and historian Snorri Sturluson (1178/79–1241) 1230. The title Heimskringla was first used in the 17th century, derived from the first two words of one of the manuscripts (kringla heimsins, "the circle of the world"). Heimskringla is a collection of sagas about Swedish and Norwegian kings, beginning with the saga of the legendary Swedish dynasty of the Ynglings, followed by accounts of historical Norwegian rulers from Harald Fairhair of the 9th century up to the death of the pretender Eystein Meyla in 1177. The exact sources of Snorri's work are disputed, but they include earlier kings' sagas, such as Morkinskinna, Fagrskinna and the 12th century Norwegian synoptic histories and oral traditions, notably many skaldic poems. He explicitly names the now lost work Hryggjarstykki as his source for the events of the mid 12th century. Although Snorri used these and other materials collected during his trips to Norway and Sweden, he composed the sagas himself.
Атау
Heimskringla атауы жинақтағы (Ynglinga saga) бірінші сағаның басындағы сөздерден ("Kringla heimsins") алынған, яғни "Жер шары".
The title Heimskringla comes from the first words of the first saga in the compilation (Ynglinga saga), Kringla heimsins, "the orb of the Earth".
Қолжазба тарихы
Ең ерте пергамент түріндегі көшірмесі – Крингла, қазір Исландия Ұлттық және Университет кітапханасында сақталады, каталогта Lbs fragm 82 ретінде тіркелген. Бұл шамамен 1260 жылға жататын, Әулие Олаф сағасының бір парағы; қолжазбаның қалған бөлігі 1728 жылы өртте жойылған.
The earliest parchment copy of the work is Kringla, now in the National and University Library of Iceland, catalogued as Lbs fragm 82. It is a single vellum leaf from c. 1260, a part of the Saga of St. Olaf; the rest of the manuscript was lost to fire in 1728.
Қорытынды
Heimskringla бірнеше сагадан тұрады, көбінесе үш топқа бөлінеді, бұл тұтас туындыға триптих сипатын береді. Сагада патшалардың күресі, Норвегия корольдігінің құрылуы, түрлі Еуропа елдеріне жасалған викингтердің жорықтары, Сигурд Крестшінің сағасында Палестинаға дейін созылған сапарлары, онда норвегиялық флот араб мұсылман қарақшыларынан, викингтер деп аталатын шабуылға ұшырайды, баяндалады. Оқиғалар жан-жақты айтылып, адам өмірінің барлық қырларын көрсетеді. Сага – Скандинавия ғана емес, сонымен қатар кең ортағасырлық скандинавиялық диаспора аймақтарының тарихымен байланысты прозалық эпос. Heimskringla-ның бірінші бөлігі скандинав мифологиясына қатысты; жинақ дамыған сайын аңыз бен шындық араласады, бірақ мәліметтер тарихи жағынан сенімді бола түседі. Бірінші сага швед және норвегиялық патшалық әулетінің, Инглингтердің мифологиялық тарихын, олардың тегін Ваналанд халқының Фрейріне (Ингве) дейін жетеді, ол Асгардтың аңызды жерінен Одинмен бірге Скандинавияға келген. Келесі сагалар (кейбір ерекшеліктерден басқа) жеке билеушілерге арналған, олар Қара Хафданнан басталады. Норвегияның әулиесі Олаф II туралы «Олаф сага гельга» жинақтың негізгі және орталық бөлігі болып табылады: Олафтың 15 жылдық билігі бүкіл туындының үштен бірін құрайды. Содан кейін Харальд Хардрада сағасы Харальдтың Шығысқа жасаған жорығын, Константинопольде, Сирияда және Сицилиядағы ерліктерін, скальдтық жетістіктерін және Уэссекс графы Годвиннің ұлы Гарольд Годвинсонға қарсы Англиядағы шайқастарын баяндайды. Ол 1066 жылы Стэмфорд Көпірі шайқасында, Гарольд Гастингс шайқасында жеңіліске ұшырағанға дейін бірнеше күн бұрын қаза тапты. Басқа да бірнеше патшаларды таныстырғаннан кейін, сага Норвегияның Магнус V-імен аяқталады.
Heimskringla consists of several sagas, often thought of as falling into three groups, giving the overall work the character of a triptych. The saga narrates the contests of the kings, the establishment of the kingdom of Norway, Norse expeditions to various European countries, ranging as far afield as Palestine in the saga of Sigurd the Crusader, where the Norwegian fleet is attacked by Arab Muslim pirates, referred to as Vikings. The stories are told with energy, giving a picture of human life in all its dimensions. The saga is a prose epic, relevant to the history of not only Scandinavia but the regions included in the wider medieval Scandinavian diaspora. The first part of the Heimskringla is rooted in Norse mythology; as the collection proceeds, fable and fact intermingle, but the accounts become increasingly historically reliable. The first saga tells of the mythological prehistory of the Swedish and Norwegian royal dynasty, the Ynglings, tracing their lineage to Freyr (Yngve) of the Vanaland people, who arrived in Scandinavia with Odin from the legendary Asgard. The subsequent sagas are (with few exceptions) devoted to individual rulers, starting with Halfdan the Black. A version of Óláfs saga helga, about the saint Olaf II of Norway, is the main and central part of the collection: Olaf's 15 year long reign takes up about one third of the entire work. Thereafter, the saga of Harald Hardrada narrates Harald's expedition to the East, his brilliant exploits in Constantinople, Syria, and Sicily, his skaldic accomplishments, and his battles in England against Harold Godwinson, the son of Godwin, Earl of Wessex, where he fell at the Battle of Stamford Bridge in 1066, only a few days before Harold fell at the Battle of Hastings. After presenting a series of other kings, the saga ends with Magnus V of Norway.
Тарихи сенімділік
19 ғасырдың ортасына дейін тарихшылар Снорридің, сондай-ақ басқа да ескі скандинавиялық сагалардың деректік шындыққа сай екеніне зор сенім арқады. 20 ғасырдың басында бұл сенім швед тарихшылары Лориц пен Курт Вейбулл бастаған сага талқылауының пайда болуымен көбінесе жойылды. Бұл тарихшылар Снорридің еңбегінде баяндалған көптеген оқиғалар сол оқиғалардан бірнеше ғасыр өткен соң жазылғанын көрсетті. Норвегияда тарихшы Эдвард Булл "Біз Снорридің ұлы эпосы нақты оқиғаларға қандай да бір ұқсастық танытпайды деген барлық иллюзиялардан бас тартуымыз керек" деп атақты мәлімдеме жасады. Тарихшылардың бір тобы Снорри мен басқа сага жазушылары кейіпкерлеріне тағайындаған себептердің 13 ғасырдың жағдайларына, бұрынғы заманға қарағанда көбірек байланысты екеніне сенеді. Дегенмен, Heimskringla тарихи дереккөз ретінде қолданыла береді, бірақ көбірек сақтықпен. Тарихи баяндаманың егжей-тегжейлі дәлдігіне сену жиі кездеспейді, және тарихшылар алғашқы сагалардың көптегенінің артында тарихи шындық жоқ деп санайды, алайда олар ортағасырлық Норвегияның қоғамы мен саясаты туралы құнды білім беретін маңызды дереккөздер ретінде танылады. Еңбектегі деректік мазмұн, оқиғалар мен саганың жазылуы арасындағы уақыт аралығының қысқа болған жағдайларда, дәстүрлерді көбінесе дәл сақтауға мүмкіндік бергендіктен және 12 ғасырда Норвегияда алғашқы заманауи жазбаша дереккөздер пайда бола бастағандықтан, сенімдірек деп есептеледі.
Up until the mid 19th century, historians put great trust in the factual truth of Snorri's narrative, as well as other old Norse sagas. In the early 20th century, this trust was largely abandoned with the advent of saga criticism, pioneered by the Swedish historians Lauritz and Curt Weibull. These historians pointed out that Snorri's work had been written several centuries after most of the events it describes. In Norway, the historian Edvard Bull famously proclaimed that "we have to give up all illusions that Snorri's mighty epic bears any deeper resemblance to what actually happened" in the time it describes. A school of historians has come to believe that the motives Snorri and the other saga writers give to their characters owe more to conditions in the 13th century than in earlier times. Heimskringla has, however, continued to be used as a historical source, though with more caution. It is not common to believe in the detailed accuracy of the historical narrative and historians tend to see little to no historical truth behind the first few sagas, however, they are still seen by many as a valuable source of knowledge about the society and politics of medieval Norway. The factual content of the work tends to be deemed more credible where it discusses more recent times, as the distance in time between the events described and the composition of the saga was shorter, allowing traditions to be retained in a largely accurate form, and because in the twelfth century the first contemporary written sources begin to emerge in Norway.
Ықпал
Хеймскрингладан бұрын патшалар тарихын жазуға көптеген әрекеттер болған сияқты, ал Снорридің Хеймскрингласы кейіннен скандинавиялық патшалар туралы исланд жазуының негізі болды және оны жазушылар толыққанды қайта жазудың орнына кеңейтті. Flateyjarbók, он төртінші ғасырдың соңында жазылған, кеңеюдің ең жоғары дәрежесін көрсетеді, Снорри мәтінін көптеген þættir мен толыққанды сагалармен, әсіресе Orkneyinga сагасы, Færeyinga сагасы және Fóstbrœðra сагасымен біріктіреді. Бұл мәтін Жюль Верннің "Жер орталығына саяхат" кітабында да айтылады; профессор Лиденброк осы кітапта Арне Сакнуссемнің жазбасын табады.
Whereas prior to Heimskringla there seems to have been a diversity of efforts to write histories of kings, Snorri's Heimskringla seems thereafter to have been the basis for Icelandic writing about Scandinavian kings, and was expanded by scribes rather than entirely revised. Flateyjarbók, from the end of the fourteenth century, is the most extreme example of expansion, interweaving Snorri's text with many þættir and other whole sagas, prominently Orkneyinga saga, Færeyinga saga, and Fóstbrœðra saga. The text is also referenced in Journey to the Center of the Earth by Jules Verne; the work is the one Professor Liedenbrock finds Arne Saknussem's note in.
Аударма тарихы
XVI ғасырдың ортасына қарай ескі норвегия тілі норвег, швед немесе даниялық оқырмандарға түсініксіз болды. Сол кезде Норвегияда бірнеше үзінділер сол кездегі Норвегияның әдеби тілі болған дания тіліне аударылды. Алғашқы толық аударманы 1600 жылы Педер Клауссон Фрис жасады, ал 1633 жылы баспаға шығарды. Бұл Жофраскина деп аталатын қолжазбаға негізделген. Кейіннен Стокгольм қолжазбасын швед және латын тілдеріне Иохан Перингскиолд аударды (Карл XI-нің бұйрығымен) және 1697 жылы Стокгольмде Heimskringla деген атпен жариялады, бұл атаудың алғашқы қолданылуы. Бұл басылымға көне скандинав тіліндегі мәтіннің алғашқы басылымы да енгізілді. 1777–83 жылдары (Атамекенді Фридрих VI-ның бұйрығымен) көне скандинав тіліндегі мәтінмен және латын тіліндегі аудармамен бірге жаңа даниялық аударма шықты. Ақыры, 1844 жылы Сэмюэл Лэйнгтің ағылшын тіліндегі аудармасы басылып шықты, ал 1889 жылы екінші басылымы жарық көрді. 1960 жылдары Лэйнгтің ағылшын тіліндегі аудармасы қайта қарастырылды, сондай-ақ жаңа ағылшын тіліндегі аудармалар пайда болды. XIX ғасырда Норвегия Дания мен Швециямен бірнеше ғасырлар бойы одақтасқаннан кейін тәуелсіздікке қол жеткізген кезде, тәуелсіз Норвегияның ортағасырлық патшалығы туралы әңгімелер Норвегияда үлкен танымалдылыққа ие болды. Исландиялық жазушының туындысы болған "Хеймскрингла" романтикалық ұлтшылдық кезеңінде Норвегияның маңызды ұлттық символына айналды. 1900 жылы Норвегия парламенті, Стортинг, "Хеймскрингланың" жаңа аудармаларын "ландсмол" және "риксмол" тілдеріне аударуға қаржылай көмек берді, "осы еңбек кең таралуға және төмен бағаға қол жеткізу үшін".
By the mid 16th century, the Old Norse language was unintelligible to Norwegian, Swedish or Danish readers. At that time several translations of extracts were made in Norway into the Danish language, which was the literary language of Norway at the time. The first complete translation was made around 1600 by Peder Claussøn Friis, and printed in 1633. This was based on a manuscript known as Jofraskinna. Subsequently, the Stockholm manuscript was translated into Swedish and Latin by Johan Peringskiöld (by order of Charles XI) and published in 1697 at Stockholm under the title Heimskringla, which is the first known use of the name. This edition also included the first printing of the text in Old Norse. A new Danish translation with the text in Old Norse and a Latin translation came out in 1777–83 (by order of Frederick VI as crown prince). An English translation by Samuel Laing was finally published in 1844, with a second edition in 1889. Starting in the 1960s English language revisions of Laing appeared, as well as fresh English translations. In the 19th century, as Norway was achieving independence after centuries of union with Denmark and Sweden, the stories of the independent Norwegian medieval kingdom won great popularity in Norway. Heimskringla, although written by an Icelander, became an important national symbol for Norway during the period of romantic nationalism. In 1900, the Norwegian parliament, the Storting, subsidized the publication of new translations of Heimskringla into both Norwegian written forms, landsmål and riksmål, "in order that the work may achieve wide distribution at a low price".
Басылымдар
Google кітаптары 1–2 томдары, Google кітаптары 3 том.
Google Books vols 1–2, Google Books vol. 3
Аудармалар
Heimskringla-ның ең соңғы ағылшын аудармасын Элисон Финлей мен Энтони Фолкс жасаған және ашық қолжетімді. HTML (қайта басылған. Әркімнің кітапханасы, 717, 722, 847). 1-том (1-басылым); 1-том (2-басылым); 2-том; 3-том.
The most recent English translation of Heimskringla is by Alison Finlay and Anthony Faulkes and is available open access. HTML (repr. Everyman's Library, 717, 722, 847). vol 1 (1st edn); vol 1 (2nd edn); vol 2; vol. 3.