Кіріспе

Скандинавиялық шотланд әдеби шығармасы

Оркнейнга сагасы (Ескі норвег тілінде: Orkneyinga saga; сонымен қатар Оркни және Жарлдар сагасының тарихы деп аталады) – Оркни және Шетланд аралдарының тарихы және олардың басқа жергілікті биліктермен, әсіресе Норвегия мен Шотландиямен қарым-қатынасын баяндайтын шығарма. Сагада "Шотландияның әлеуметтік және әдеби тарихында осыған теңдес жоқ" және "Оркниді іс-қимылдың орталық орны ретінде бейнелейтін ортағасырлық жылнаманың жалғыз мысалы" делінеді. Шығарманың негізгі назарында Оркни графтығын басқарған жарлдар әулеті тұр, ол Нордрейяр немесе Оркни мен Шетландтың солтүстік аралдарынан құралған, және аралдардың екі архипелагына жиі сілтеме жасалады. Әңгіме қысқаша мифтік шежірелік әңгімемен басталып, содан кейін Харальд Фэйрхейрдің Нордрейярды басып алуын сипаттайды. Корольдің рөлі қазіргі тарихшылар тарапынан сенімділікпен қабылданбаса да, бұл оқиға күмәнді емес. Содан кейін сагада 9-шы және 13-шы ғасырлар аралығында аралдарды билеген көптеген жарлдардың өмірі мен дәуірі әртүрлі деңгейде толықтығымен баяндалады. Әсіресе, шығарманың ерте бөлімдерін тарихи шындықтан гөрі көркем әңгіме деп қарастыруға болатыны туралы ғалымдар арасында көп пікір айтылады. Оркнейнга сагасында ағайындықтар арасындағы тартыс, жарлдар мен норвегиялық тәж арасындағы қарым-қатынас, Судрейяр – Гебрид аралдары және басқа жерлердегі шабуылдар сияқты бірнеше қайталанатын тақырыптар бар. Саганың мақсаты аралдардың тарихын жеткізу және оқырмандарына "өз шығу тегін білу арқылы өзін түсінуге" мүмкіндік беру болды, бірақ оның тарихи дәлдігі жетіспесе де, ол қазіргі ғалымдарға авторлардың ниеттерін және 13-шы ғасыр Оркни саясатын түсінуге көмектеседі.

Жазба

Саганың алғашқы үш тарауы – кейінірек оқиғалардың негізін қалайтын қысқаша халық аңызы. Ол Snaer (қар), Logi (жалын), Kari (дауыл) және Frosti (мұз) сияқты элементтермен байланысты кейіпкерлермен басталады, сондай-ақ Норвегияның қалай аталғанына ерекше түсіндірме береді, онда Snaer-дің немересі Nór есімді тұлғаның рөлі бар. Бұдан бөлек, қайықпен құрлық асып жерді иелену туралы айтылады (бұл әдіс 41-тарауда Магнус Бос аяқпен қайта қолданылады) және Nór мен оның інісі Gór арасындағы жер бөлісі туралы мәлімет беріледі, бұл сагада жиі кездесетін тақырып. Аңыз Оркни жарлдарының шығу тегін алыс солтүстікте өмір сүрген алып Форньот пен патшамен байланыстырады. Бұл оларды "Йнглингталда" сипатталған норвегиялық патшалардан ерекшелейді және жарлдарға көне, солтүстік тектік ата-тегін беру мақсатында жасалған болуы мүмкін. Аңыз графтардың мифтік тегін баяндағаннан кейін, сага нақты тарих ретінде қарастырылатын мәселелерге көшеді.

Харольд Фэрхэр және батысқа саяхат

Келесі бірнеше тараулар Оркни графының құрылуына арналған; олар қысқа және сагада сипатталған кейінгі оқиғаларға қарағанда әлдеқайда аз егжей-тегжейлі. Сагада Рогнвальд Эйстинссон, граф Рогнвальдтың Норвегия королі Харальд Фейрхейрден Мёре билігін сақтап қалғаны айтылады. Граф Рогнвальд корольмен бірге экспедицияға қатысып, Шотландия, Ирландия және Мэн аралына дейін Шетланд аралдарын (Хяльтланд) және Оркней аралдарын жаулап алды. Осы жорық кезінде Рогнвальдтың ұлы Иварр қаза тапты, ал өтемақы ретінде Харальд граф Рогнвальдқа Оркни мен Шетландты басқару құқығын берді. Содан кейін граф Рогнвальд Норвегияға оралып, осы аралдарды өзінің інісі Сигурд Эйстинссонға тапсырды. Сигурд Харальдтың кемесінде бағытты көрсетуші болған, ал шығысқа қайтып келгеннен кейін король оған граф атағын берді. Сигурд «Қуатты» кейіннен Маэль Бригте Морэймен болған шайқастан кейін күрделі жағдайда қайтыс болды. Сигурдтың ұлы Гурторм осыдан кейін бір қыс билік етіп, баласыз дүниеден озды. Рогнвальдтың ұлы Халлад одан кейін графтық атағын мұраға алды. Алайда, Оркниге жасалған дат шабуылдарын тоқтата алмағандықтан, ол графтықтан бас тартып, Норвегияға оралды, бұл «барлығының қызық көрінуіне себеп болды». Саға алғаш рет 13 ғасырдың басында жазылған. Бір кезде тарихшылар Харальд Фейрхейрдің батысқа жасаған экспедицияларының шындығын ешкім жоққа шығармаған деп жаза алатын, бірақ қазір бұл пікір өзгерді. Томсон (2008) Харальдтың «үлкен саяхаты ежелгі және қазіргі заманғы танымал және ғылыми тарихқа тым терең сіңген, сондықтан оның шындыққа сай келмеуі мүмкін екенін түсіну біраз ойға тоқтырады» деп жазады. Норвегияның шотланд патшаларымен Хевридтер мен Мэн аралы үшін 13 ғасырдың ортасындағы күресі сага жазушысының ниеттерін түсіндіруге көмектеседі және сагалардың мақсатының бірі Норвегияның Солтүстік аралдарға және батыстағы аралдар патшалығына деген талаптарын заңдастыру болып табылады. Сага жазушылары Харальдтың батысқа саяхаты туралы нақты дәстүрге сүйенген болуы мүмкін, немесе олар оны саяси мақсаттар үшін толығымен ойдан шығарған болуы мүмкін, бірақ баяндамада Магнус Бос аяқпен жасаған кейінгі экспедициялардан алынған элементтер де болуы мүмкін. Оркни графы Харальд Маддадсонның 1195 жылы, сагалар алғаш жазылғанға дейін, Норвегия ісіне дұрыс емес араласқаннан кейін корольдік билікке бағынуға мәжбүр болған жағдайы сол кезде Оркниде осындай аңызға байланысты материалға үлкен қызығушылық тудырды. Дегенмен, Оркни графының «Мёре отбасының мүшелері» тарапынан құрылғаны туралы пікір ғылыми ортада қолдау табады.

Торф-Эйнар

Халаттың сәтсіздігі Рогнвальдты ашуға толы қылып, ол ұлдары Торир мен Хроллагты шақырды. Ол аралдарды кімнің алғысы келетінін сұрады, бірақ Торир шешімді графтың өзі қабылдауы керек деді. Рогнвальд Торирдің жолы оны Норвегияда ұстап тұратынын болжады, ал Хроллаугтың тағдыры Исландияда бағын іздеуге арналған. Содан кейін, оның кенже ұлы Эйнар аралдарға баруға ниет білдірді. Рогнвальд: «Анаңның тегін ескерсек, оның әкесі де, шешесі де құл туған, сен жақсы билеуші бола алмайсың. Бірақ келісемін, сен неғұрлым ертерек кетіп, кешірек оралсаң, мен соғұрлым бақытты боламын», – деді. Әкесінің күмәніне қарамастан, Эйнар аралдарға келген соң, онда бекініп қалған екі даниялық батырды жеңіп, соғысты. Эйнар графтық дәрежеге ие болып, одан кейін ғасырлар бойы аралдарды билеген әулетті құрды. Эйнардың әкесі оны қорлаған эпизод – көне скандинав әдебиетінде жиі кездесетін әдеби тәсіл. Әке мен ұлдары арасындағы диалог Рогнвальдтың Мьор графы ретіндегі өзінің беделін нығайтуға және сага жазылған Исландияның ерте тарихына сілтеме жасау туралы болды деп түсіндіріледі. Торир – әкесінің үйінде қалғанын қалайтын сергек ұл. Хроллауг Исландияға баруға бейім, бейбіт адам ретінде бейнеленген. Эйнар агрессивті және әкесі үшін қауіпті болғандықтан, Оркнейдің қауіп-қатеріне жұмсалды. (Ланднамабок нұсқасында дайын агрессивті ағасы Хролфр де бар, оның тағдыры ыңғайлы түрде алыс Нормандияда болатыны күтілуде.) Эйнарға Одинмен байланысты әртүрлі қасиеттер берілген. Екеуінің де бір көзі бар, ал Эйнардың қолынан өлген қарсыласының жаны құдайға құрбандық ретінде ұсынылады – бұл Одиннің өзінің «Хавамал» поэмасындағы өзіне-өзі құрбандық шалуына еске түсіреді. Эйнар – өзінің күшін өзімен дамытқан, белсенді адам, сәтті жауынгер (ағаларынан айырмашылығы) және әкесінің өлімінен кек алады. Ол өте драмалық және есте қаларлық өмір сүреді, соңынан «көне, күшті және құпиялы» кейіпкер ретінде шығады, бірақ нақты адам емес, әдеби тұлға. Ол сонымен қатар, саганың басындағы бейнесі кейінірек оның ұрпағы Сент-Магнустың шейіттігімен қарама-қайшы келеді. Бұл оқиға оқиғаның «моральдық биік нүктесін» көрсетеді.

Сигурд - қажырлы

Ерл Сигурд Хлодвирссонның (980–1014) қазасы Оркни графына қатысты ең ерте белгілі замандас деректердің тақырыбы болып табылады. 12 ғасырдағы ирландтық дереккөз, Cogadh Gaedhil re Gallaibh, 1014 жылғы Клонтарф шайқасының оқиғаларын баяндайды. "Шет елдіктер мен Ленстерліктерді" Ман аралынан Бродри және Сигурд бастап келді, шайқас күні бойы созылды, бірақ ирландтықтар жауларын теңізге кері ығыстырды. Оның қазасы Ольстер жылнамасында расталған, онда қаза тапқандардың арасында "Лодуир ұлы Сиухрайд, Иннси Оркк иарласы" (яғни Хлодвир ұлы Сигурд, Оркни графы) деп жазылған. Оркнейнга сагасы бойынша, 995 жылы король Олаф Триггвассон Ирландиядан Норвегияға жол жүргенде Оңтүстік қабырғасында тоқтағанда Солтүстік аралдар христианды қабылдаған. Король Сигурд ханды шақырып алып: «Сен және сенің барлық халқың дін қабылдауың керек. Егер бас тартсаң, сені сол жерде өлтіремін және әрбір аралды от пен болатпен қиратамын деп ант етемін», – деді. Таңқаларлық емес, Сигурд келісті және аралдар бірден христиан дініне көшті. Алайда, сагалар жазылған кезде Оркни 200 жыл немесе одан да көп уақыттан бері христиан елдігін қабылдаған еді және оның дінге көшкен оқиғасы «көзге түре бермейтін тарихи емес» деп сипатталды. Кейбір зерттеушілер скандинавтар Солтүстік аралдарға келгенде, онда ұйымдасқан христиан дінінің өркендеп жатқанын тапқан болуы мүмкін дейді, бірақ сагаларда мұндай дерек жоқ.

Торфин графы

Торфинн Сигюрдсонның өмірі туралы замандас деректерде дерлік ештеңе расталмаған, ал сага жазушысы материалдарының көп бөлігін оның өлімінен кейін дереу оның сарай ақыны Арнор жазған «Þórfinnsdrápa» поэмасынан алған сияқты. «Оркней сагасы» Торфин мен Карл Хундасон арасындағы даудың соңғысы «Шотландия королі» атанғанда және Кайтнесті талап еткенде басталғанын айтады. Оның әскерлері солтүстікке жылжып, Тюрсода бекінді. Одан кейін болған соғыста Торфинн Оркней материгінің шығыс жағындағы Дирнесс маңында теңіз шайқасында Карлді жеңді. Сосын Карлдың жүрегі туысы Мутатан немесе Муддан, оның орнына Кайтнесті басқаруға тағайындалған, Торкел Фостердің қолынан Кайтнесте қаза тапты. Ақырында, «Торфнес» (вероятно, Дорнох шығанағының оңтүстік жағындағы Тарбат Несс) деген үлкен шайқаста Карл қаза болды немесе қашуға мәжбүр болды. Сага бойынша, Торфин Шотландия арқылы оңтүстікке қарай Файфқа дейін жорық жасап, өтетін жерлерін өртеді және тонады. Әскери ерліктерінің нәтижесінде Торфинн Кайтнестің Мормаеры болды және ұзақ жылдық графы болған алғашқы жиырма жылда ол көбінесе сонда тұрақты түрде орналасты. Осылайша ол Норвегия королінің де, Шотландия королінің де вассалы болды, бұл мәртебе мен атақты оның көптеген ізбасарлары иеленді. Торфин 1035 жылдан бастап Аралдар королі атанды, бұл атақ Оркней графтары арасында одан бұрын Сигурд Эйстинссон, одан кейін Эйнар Сигурдссон және қысқа мерзімге Сигурд Магнуссон ғана ие болды.

Қасиетті Магнус

Торфиннің немересі Магнус Эрлендссонның ізгілігі мен мейірімділігі норвегтер үшін әлсіздік көрінді. Патша Магнус Босаяқпен тұтқынға алынғаннан кейін, ол діни нанымына орай Англсидегі викингтер шабуылына қатысудан бас тартты және Мэнай бұғазы шайқасы кезінде кемеде қалып, псалмдер оқыды. Оның ағасы Эрлинг сол шайқаста немесе Ольстерде король Магнуспен бірге науқанда қаза тапты. Магнус Шотландияға қашуға мәжбүр болды, бірақ 1105 жылы Оркниге оралды және туысы Хакон Полссонмен билік мүрагерлігі үшін күресті. Келісімге келе алмағандықтан, ол Норвегия королі Эйстейн I-ден көмек сұрады, ол оған Оркни графы титулын берді және ол 1114 жылға дейін Хаконмен бірлесіп, бейбіт түрде билік жүргізді. Магнус түнде аралдың шіркеуінде паналады, бірақ ертесі күні тұтқындалды, ал ашуланған Хакон өзінің аспазы Лифолфты Магнусты балтамен басына соққы беріп өлтіруге бұйырды. Магнус ең алдымен өзінің қатқарылушыларының жаны үшін дұға еткені айтылады. Магнустың сіңілі баласы Рёгнвальд Кали Колссон Оркни графы титулына талап етті және әкесі Кол оған арал тұрғындарына "Киркуоллде тас собор салуға" уәде беруді кеңес берді, бұл уәде әулие Магнус соборына айналды. 1137 жылы салына бастаған собор киеленуге дайын болғанда, әулие Магнустың қабірлері сол жерге көшірілді.

Свен Аслифсон және граф Рёгнавальд

Саганың бұл бөлігі Аслефссонның өлімінен кейін бірнеше онжылдықтарда ғана жазылғандықтан, осы тараулар олар сипаттайтын оқиғаларды бұрынғы тарихтарға қарағанда дәлірек бейнелейді деп есептеуге болады. Аслефссон – нағыз викинг, оның іс-әрекеттері арақ ішу, кісі өлтіру және тонау сияқты нәрселерді қамтиды, ал оның қолдауы Оркни графының саясаты үшін өте маңызды. Ол граф болмаса да, оның іс-әрекеттері саганың төрттен бір бөлігін құрайды және ең көне нұсқасы оның өлімімен аяқталады. Оның хикаясы граф Рёгнвальдтың хикаясымен тығыз байланысты, ол сонымен қатар трубадур және, оның інісі Магнус сияқты, соңында киелі адамға айналады. Сага жазушылары оларды викинг өмір салтының үлгілері ретінде көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. Дегенмен, оқиғаның тереңірек мәні де болуы мүмкін. Аслефссонның өлім алдындағы сөзі «Барлық адамдарға белгілі болсын, мен граф Рёгнвальдтың қарулы күзетіне жатамын» десе де, ол Рёгнвальдты шантаж жасап, оған көптеген қиындықтар туғызды. Сага Рёгнвальдты өзінің ақсүйектерін бақылай алмайтын әлсіз басшы ретінде көрсетуді көздеген болуы мүмкін. Оқиғаға тағы бір көзқарас бойынша, бұл екі адамды басты кейіпкер және қарсыласы ретінде қарастырудың қажеті жоқ. Олар алтын ғасырда өмір сүрген, онда граф – мәдениетті билеуші және теңдер арасында біріншісі, бірақ оның орнының бір бөлігін «батыр жауынгерлер» тобына қарызды және ол құдайлық құқықпен билік ететін деспот емес. Осы жағдайда, бүкіл оқиғаны сол кездегі Норвегия королінің орталық билікті нығайтуға бағытталған үгіт-насихатына қарсы реакция ретінде қарастыруға болады. Егер графтардың әскери күшінің шыңы 11 ғасырда Торфинн «Қуатты» кезінде болса, граф Рёгнвальд Кали Колсонның билігі саганың 12 ғасырдағы мәдени биік белесін көрсетеді.

Кейінгі графтар

Гарльд "Ескі" Маддадсон (шамамен 1134 – 1206) өзінің ұзақ билігінің бір бөлігін граф Рогнвальдпен бірлесіп басқарды. Король Эйстейн Харальдсон Норвегиядан Оркниге шабуыл жасағанда, ол Харальдты Тюрсо маңында кездестіріп, тұтқынға алды. Харальд алтынмен құн төлегенімен және Эйстейнге адалдық серт берген соң босатылды. Эйстейн содан кейін Шотландия мен Англия жағалауларын шапты. Мүмкін, Эйстейннің әрекеттерінің нәтижесінде, король Давид I Харальдтың туысы Эрленд Харальдссонға Кайтнестің жартысын сыйлады. Бұл Эрлендтің 1154 жылы өлтірілуімен аяқталған саяси күреске әкеп соқты. Свен Аслефссон осы династиялық жанжалға қайтадан белсенді түрде араласты. 1153 жылы король Давид қайтыс болды және оның орнына жас немересі Малкольм IV таққа отырды. Король Эйстейн де ағалары Инги мен Сигурдпен соғыста қаза тапты. Осының салдарынан, 1158 жылға қарай Харальд Маддадсон Оркнидің даусыз графы болды, Шотландия королі де, Норвегия королі де оның билігіне қарсы тұруға мүмкіндік таппады. Саганың кейінгі нұсқасының соңғы, қысқаша тарауларында Харальдтың төрт мұрагерінің өмірі суреттелген, олар 1231 жылы Джон Харальдссонның өлтірілуіне дейін билік етті, бұл Оркнидің нақты скандинавиялық графтарының әулетін аяқтады, бірақ Оркни мен Шетланд 15 ғасырға дейін Норвегияның құрамында қалды.

Тарих па, ертегі ме?

Оркней сағасындағы көптеген айғақтардың тарихи дұрыстығы және эухемеризмнің орындылығы күмәнді. Оркни графының құрылуына себеп болған король Харальд Фэрхейрдің батысқа жасаған шапқыншылығының арқафоны 13 ғасырдың ортасындағы норвегиялықтар мен шотланд корольдерінің Гебрид аралдары үшін болған таласы болғандай, сағаға граф Торфин өмірін көркейту үшін қосылған оқиғалар да Харальд Маддадсонның өмірімен байланысты. Вулф (2007) Торфин туралы әңгімелердің кейбір бөліктері соңғысының ерліктерін ақтау үшін қосылған болуы мүмкін деп болжайды. Әсіресе, сағаның басында граф Сигурдтың қарға туы сияқты, сондай-ақ граф Харальд Хааконссонды өлтірген деген уланған жейде сияқты нақты ойдан туған элементтерге мысалдар бар.