Кіріспе

Америкалық социалистік және анархистік газет редакторы, саудагер және саясаткер, Канаданың Новая Шотландия провинциясында Альберт Ричард Парсонс (20 маусым 1848 – 11 қараша 1887) – американдық социалистік, кейін анархистік газет редакторы, шешен және еңбек қозғалысының белсендісі. Жастығында ол Америка Азамат соғысы кезінде Техаста Америка Конфедерациясының қарулы күштерінде қызмет етті. Соғыстан кейін Техасқа қоныстанып, бұрынғы құлдардың құқықтары үшін күресті, содан кейін Қайта құру кезеңінде республикалық лауазымға ие болды. 1873 жылы әйелі Люси Парсонспен бірге Чикагоға көшіп, газеттерде жұмыс істеді. Сол жерде ол жұмысшылардың құқықтарына қызығушылық танытты. 1884 жылы "The Alarm" газетін басқарды. Парсонс Чикагодағы төрт радикалды көшбасшының бірі болды, олар полицияға жасалған бомбалық шабуылға қатысқандығы үшін қастандық жасады деген айыппен сотталып, дарға асылды. Бұл оқиға "Хеймаркет ісі" ретінде танылды.

Алғашқы жылдар

Парсонс 1848 жылғы 20 маусымда Алабама штатының Монтгомери қаласында дүниеге келді. Парсонс өзінің ағылшын иммигранттарының ұрпағы екенін айтқан. 1632 жылы қазіргі Род-Айленд штатындағы Наррагансет шығанағына "бірінші Парсонс отбасысы" келген. Оның анасының жағынан Томпкинстердің бірі Джордж Вашингтонмен бірге Американдық революция кезінде және Брэндивайн шайқасында күрескен. Ол сондай-ақ Революциядағы тағы бір офицер, сонымен қатар Банкер-Хилл шайқасында жараланған капитан Парсонстың ұрпағы болды. Альберттің ата-анасы екеуі де оның бала кезінде қайтыс болды, нәтижесінде баланы үлкен ағасы Уильям Генри Парсонс (1826–1907) тәрбиеледі. Ол үйленген және Техас штатының Тайлер қаласындағы шағын газеттің иесі, "Тайлер Телеграф" газетінің иесі еді. 1850-ші жылдардың ортасында отбасы Тайлерден Джонсон округіне көшіп, үш жыл бойы шекарада тұрды. Парсонс газеттегі жұмысын тастап, Техас штатының Сабин Пасс қаласында асығыс салынған бекіністегі артиллерия ротасына қосылды, онда оның ағасы жаяу әскер ротасының капитаны болды. Парсонс өзінің басылымында бұрынғы құлдардың саяси құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған капитуляция және реконструкция шараларының талаптарын қабылдауға қарсы болды. Бұл 20 жастағы жігіттің өміріндегі маңызды сәт болды, ол кейіннен естеліктерінде былай деп еске алды: "Мен республикашыл болдым және, әрине, саясатқа қатысуым керек болды. Осының нәтижесінде мен бұрынғы әскери жолдастарымның, көршілерімнің және Ку-клукс-кланның жеккөрінісіне ұшырадым. Менің саяси мансабым қызықты және қауіпті оқиғаларға толы болды. Мен өз нанымды қорғау үшін жиынға қатыстым. Жақында босатылған құлдар елдің үлкен бөлігінде мені өз достары мен қорғаушысы ретінде біліп, құрметтеді, ал бұрынғы әріптестерімнің көпшілігі мені саяси еретик және сатқын деп санады." 1870 жылы Парсонс республикашылдардың саяси қолдауын алып, Улисс С. Грант әкімшілігі кезінде АҚШ Ішкі кірістер қызметінің көмекші салық салушысы болып тағайындалды. Парсонс 1875 жылы 4-6 шілдеде Филадельфияда өткен СДП-ның 2-ші съезіне қатысты және Чикагодағы топтың ағылшын тілінде сөйлейтін жетекші мүшелерінің бірі болды, оған тағы бір дарынды спикер Джордж А. Шиллинг қосылды. Қызығушылық танытқан бақылаушы ретінде Парсонс 1876 жылдың сәуір айында Питтсбургте өткен Ұлттық еңбек одағының (NLU) соңғы съезіне қатысты. Бұл съезде өлі NLU бөлініп, оның радикалды қанаты Америка Құрама Штаттарының Жұмысшы партиясын құру үшін шығып кетті – бұл топ көп ұзамай Парсонсқа мүше болған СДП-мен бірікті. Парсонс сонымен қатар 1879 жылдың соңында Пенсильвания штатының Аллегейни қаласында өткен ұйымның 2-ші ұлттық съезіне Чикагодан делегат ретінде сайланды. Парсонс сонымен қатар оның даму кезеңінде Еңбекшілер орденімен де байланысты болды. Ол 1876 жылдың 4 шілдесінде жұмысшылардың жаппай митингісінде сөйлеуге шақырылғаннан кейін "Еңбекшілердің асыл және қасиетті ордені" деп белгілі болған Еңбекшілер орденіне қосылды. 1876 жылдың күзінде Парсонс Чикаго қалалық әкімшігіне кандидат ретінде АҚШ Жұмысшы партиясынан ұсынылды. Ол дауыстардың бестен бір бөлігін алды. 1877 жылдың көктемінде Жұмысшы партиясы Кук округіне, оның ішінде Чикагоға кандидаттардың толық тізімін ұсынды. Ұйым өз мүшелерінің үшеуін Иллинойс штатының заң шығарушы органына және біреуін Иллинойс штатының сенатына сайлады. Парсонс мұндай ниетті жоққа шығарды, ол жұмысшыларды ереуілге бармай, жаңа өкілдерді сайлау үшін дауыс беруге шақырғанын атап өтті. Бөлмедегі адамдардың "Оны дарға асу керек" және "Оны линчевать керек" сияқты сөздерді айқын дауыстап айтуымен, полиция бастығы Парсонсқа оның өміріне қауіп төніп тұрғанын ескертіп, қаладан кетуге кеңес берді. 1877 жылғы Чикаго ереуілі полиция мен милицияның әрекеттерімен күшпен басылды.

Анархистік кезең (18801887)

Онжылдықтың басында Альберт Парсонс сайлау саясатына қатысудан бас тартты. Ол кейіннен естеліктерінде, 1887 жылы өлімге кесілгенге дейін жазған: 1879 жылы мен саяси Еңбек партиясына белсенді қатысудан бас тарттым, себебі жалақылы жұмысшылардың күніне жұмыс істеуге мәжбүр болатын сағаттарының саны, олардың алатын жалақысының аздығы олардың сайлау құқығынан айырылуымен тең болды. Еңбек партиясындағы тәжірибем мені парақорлық, қорқыту, екіжүзділік, сыбайлас жемқорлық және зорлық-зомбылық жұмысшыларды кедейлендіретін және бекерге жататындарды байытатын жағдайлардан туындайтынын, сондықтан дауыс беру бюлетені халықтың еркін білдіруге мүмкіндік бермейтінін көрсетті, егер бұрынғы қанаушы, кедейлендіретін және құлдыққа салушы өндірістік жағдайлар өзгерілмесе. Парсонс өзінің күшін 8 сағаттық жұмыс күнін орнатуға бағытталған өркендеп келе жатқан қозғалысқа бұрды. 1880 жылдың қаңтар айында Чикагодағы Сегіз сағаттық лигасы Парсонсты Вашингтонға ұлттық конференцияға жіберді. Бұл жиын 8 сағаттық жұмыс күнін жеңіп алу және оны қолдану үшін еңбек ұйымдарының күш-жігерін үйлестіру мақсатындағы ұлттық лоббилік қозғалысты бастады. 1881 жылы Социалистік Еңбек партиясының қатары күрт азайған кезде, жаңа ұйым құрылды – Халықаралық революциялық социалистер. Парсонс осы ұйымның құрылтай съезіне делегат болды. Екі жылдан кейін ол 1883 жылғы қазан айында Питтсбургте өткен конвенцияға делегат ретінде қатысты, онда анархистік Халықаралық жұмысшылар қауымдастығы құрылды. Ол өмірінің соңына дейін осы ұйымға саяси адалдығын сақтады. Оның алғашқы саны 1884 жылғы 4 қазанда жарық көрді, одан 15 000 дана басылды. Басылымның құны 5 цент болды. "Alarm" газеті Халықаралық жұмысшылар қауымдастығын өзінің баспагері деп көрсетті және 2-бетінде "Социалистік апталық" деп таныстырды. Газеттің алғашқы бетінде бұрынғы марксистік ұран қолданылған: "Барлық елдердің жұмысшылары, бірігіңдер!". Парсонстың газеті мазмұны жағынан анархистік болды. Парсонс 1884 жылғы қараша айындағы санында осы тақырыпта жазды: 1886 жылдың басында жұмысшылардың үміті артып, жаппай ереуілдер басталды, олар көптеген өнеркәсіптерді жеңілдіктер беруге мәжбүр етті. Парсонс "он сағаттық еңбекақыға сегіз сағаттық жұмыс" жасауды ұсынды. Кейбір салалардағы жұмысшылар осыны түсіне бастады. Мамыр айы жақындаған сайын, сегіз сағаттық жұмыс күні үшін ереуілге шығуға белгіленген күн де жақындады. 1886 жылғы 1 мамырда Парсонс әйелі Люси және екі баласымен бірге Мичиган даңғылынан 80 000 адамды бастап, сегіз сағаттық жұмыс күнін қолдап, бірінші мамыр күні шеруге қатысты. Келесі бірнеше күн ішінде 340 000 жұмысшы ереуілге қосылды. Парсонс мамыр айындағы ереуіл кезінде Цинциннатиге шақырылды, онда 300 000 жұмысшы сенбі күні түстен кейін ереуілге шыққан. Сол жексенбіде ол Цинциннатидегі митингке ереуілдің "орталығынан" келген жаңалықтарды жеткізді және 200 Цинциннати мылтық одағының мүшесі бастаған екінші үлкен шеруге қатысты, жеңіс жақын екеніне сенімді болды. Болашақ жарқын көрінді, көптеген адамдар көптен күткен мақсатына қол жеткізді деп ойлады.

Хеймаркет ісі

Парсонс 4 мамырда Хеймаркет алаңында митингте сөз сөйледі. Бұл митинг бірнеше күн бұрын болған оқиғаға наразылық ретінде ұйымдастырылды. 1886 жылғы 1 мамырда Чикагода алғашқы Май күніне арналған, сегіз сағаттық жұмыс күнін қолдау мақсатындағы үлкен ереуіл өтті. Екі күннен кейін полиция үлкен Маккормик Орқаш Зауытында ереуілде болған жұмысшыларға оқ атып, алты адамды өлтірді. Август Шпийс және басқалар полицияның зорлық-зомбылығына наразылық білдіру үшін Хеймаркетте митинг ұйымдастырды. Парсонс бастапқыда Хеймаркетте сөйлеуден бас тартты, себебі ол митингті ашық ауада өткізудің зорлық-зомбылыққа алып келуінен қорқады, бірақ митинг барысында ойын өзгертті және Шпийс сөйлеген кезде келді. Чикаго мэрі де онда болды және жиынның бейбіт екенін байқады, бірақ жаңбыр жауатын болған соң кетіп қалды. Ауа райының өзгеруіне байланысты балалары үшін алаңдаған Альберт Парсонс, Лиззи Холмс, оның әйелі Люси және олардың балалары Лейк-стриттегі Зеф залына барып, наразылық білдірушілердің бірнешесі соңынан ерді. Іс-шара кешкі сағат 10-да аяқталды. Парсонс кеткеннен кейін және көрермендер тарап келе жатқанда, полиция қызметкерлерінің үлкен тобы келіп, көпшілікті күшпен тарауға мәжбүрледі. Сол сәтте алаңға лақтырылған бомба жарылып, бір полицей қаза тауып, басқалары жарақат алды. Оқ атыс басталды, нәтижесінде 7 адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақаттанды. Бомбаны кім лақтырғанын ешкім білмеді, бірақ полиция көпшілікке оқ атуды бастағанда хаос орнады. Көптеген наразылық білдірушілер мен полицейлер қаза тапты, ал полицейлердің көпшілігі өздерінің атысынан жарақат алды. Парсонс Зеф залында сыра ішіп отырғанда жарқылды көріп, жарылыс естіп, содан кейін оқ атыс естіді. Хеймаркеттегі оқиғалардан кейінгі күндері билік жеті адамды ұстады. Бұл адамдардың анархистік қозғалыспен байланысы болды және көптеген адамдар оларды радикалды идеяларды насихаттаушылар деп ойлады, яғни олар заговорға қатысқан болуы мүмкін. Парсонс тұтқындалудан қашып, Висконсин штатының Уокеша қаласына көшіп, 21 маусымға дейін онда болды; кейін ол өз жолдастарымен ынтымақтастық таныту үшін өзінің ұсталуына келісті. Уильям Перкинс Блэк, корпоративтік адвокат, қорғауды жүргізді, бірақ оның әріптестерінен жаңбырлы қарайтынына және осы таңдауы үшін бизнестен айырылғанына қарамастан. Куәгерлердің айтуынша, сегіз адамның ешқайсысы да бомба лақтырмаған. Алайда олардың барлығы кінәлі деп танылды, тек Оскар Ниб 15 жылға бас бостандығынан айырылды, ал қалғандары өлім жазасына кесілді. Сэмюэл Филден мен Майкл Шваб кешірім сұрады және 1887 жылғы 10 қарашада губернатор Ричард Джеймс Оглсби олардың үкімін өмір бойына түрмеде отыруға ауыстырды, бұл шешімі үшін ол халықтың наразылығына ұшырады. Бұл үш адам 1893 жылғы 26 маусымда Иллинойс губернаторы Джон Питер Альтгельдтен кешірім алып, түрмеден босатылды. Өлім жазасына кесілуінен бір апта бұрын "Қоңырау" Хеймаркет оқиғасынан кейін алғаш рет қайта жарияланды, оның 2-бетінде Альберт Парсонстың өлім жазасына кесілгендер қамалының 29-шы камерасынан жазған хаты жарияланды. Өзінің хабарламасында Парсонс Дайер Д. Ламды өзінің редакциялық ізбасары етіп тағайындады және өзінің қолдаушыларына соңғы кеңес берді: 1887 жылғы 10 қарашада сотталған тұтқын Луис Линг өзінің камерасында сигараға жасырылған жарылғыш қақпақпен өзін-өзі өлтірді. Келесі күні Парсонс, Август Шпийс, Адольф Фишер және Джордж Энгель асылып өлтірілді. Парсонс өлім жазасынан өмір бойына түрмеде отыруға ауыстырылуы мүмкін еді, бірақ ол губернаторға хат жазудан бас тартты, себебі бұл оның кінәсін мойындау болар еді. Парсонстың ату бағанасында айтқан соңғы сөздері, кейіннен Дайер Д. Лам "Қоңырау" кітабында жазылған: "Мен сөйлеуге рұқсат аламын ба, о, Америка халқы? Маған сөйлеуге рұқсат етіңіз, шериф Мэтсон! Халықтың дауысы естілсін! О—" Бірақ сигнал берілді және Парсонстың сөздері тұйық есіктің ашылуымен тоқтатылды.

Отбасы

Оның әйелі Люси Парсонс өзінің еңбегімен ерекше көзге түсті. Ол феминист, журналист және еңбек қозғалысының қайраткері, сондай-ақ Дүниежүзілік өнеркәсіптік жұмысшылардың (Industrial Workers of the World) негізін қалаушылардың бірі болды.

Шығармалары

"Тең құқықтар", "Дабыл" [Чикаго], т. 1, № 7 (15 қараша 1884), 2-бет. Айыптаушылар айыпталып отыр: Чикаго анархистерінің соттағы танымал сөздері: 1886 жылдың 7, 8 және 9 қазаны, Чикаго, Иллинойс штаты. Чикаго: Социалистік баспа қоғамы, күні көрсетілмеген [1886]. Анархизм: Оның философиясы және ғылыми негізі, оның кейбір жақтастары анықтағандай. Чикаго: А. Р. Парсонс ханым, 1887. Альберт Р. Парсонстың өмірі, Америкадағы еңбек қозғалысының қысқаша тарихымен. Чикаго: Люси Э. Парсонс, 1889.