Кіріспе

1911 жылғы Канаданың федералды сайлауы 1911 жылдың 21 қыркүйегінде Канаданың 12-ші Парламентінің Халық қатарының мүшелерін сайлау үшін өтті. Басты мәселе – либералдардың АҚШ президенті Уильям Говард Тафтпен келісіп, тарифтерді төмендету жобасын қолдауы болды. Консервативтік партия бұл келісімге қарсы шығып, ол Ұлыбританиямен байланысты әлсіретеді, Канада экономикасын және канадалық ұлттық ерекшелікті АҚШ-қа сіңіріп, соңында Канаданың АҚШ-қа қосылуына алып келеді деп есептеді. Канадалық әскери-теңіз күштерін құру мәселесі де талқыланды. Консерваторлар жеңіске жетіп, Роберт Борден елдің сегізінші премьер-министрі болды. Бұл сайлау Вильфрид Лорие басқаратын Либералдық партияның 15 жылдық үкімдігін аяқтады.

Әскери-теңіз флоты

Либералды үкімет Британ империясы мен Германия арасындағы теңіз қарулану жарысы төңірегіндегі пікірталасқа тартылды. Лориер Канада теңіз күштерін (қазіргі Канада Корольдік теңіз күштері) құру арқылы келісімге келуге тырысты, бірақ француз канадалықтары мен ағылшын канадалықтарының екеуін де қанағаттандыра алмады: біріншілері кез келген көмек көрсетуден бас тартты, ал екіншілері тікелей Ұлыбританияға қаржы жөнелтуді ұсынды. Сайлаудан кейін консерваторлар британдықтарға теңіз жарналарын беру туралы заң жобасын дайындады, бірақ ол ұзаққа созылған либералдық кешіктіру тактикасымен тоқтатылды, содан кейін жабылу процедурасы қолданылып, Халық палатасында қабылданды, бірақ либералдар бақылап отырған Сенатта жеңіліске ұшырады.

Ұлыбританиямен байланысы

Британ Колумбиясы және Маритим аймақтарындағы көптеген ағылшын канадалықтары Лориердің өздерінің ана елі – Ұлыбританиямен дәстүрлі байланыстарын тастап кетіп бара жатқанын сезінді. Екінші жағынан, Квебек ұлтшылы Анри Бурасса, ол бұрын либералдық партиядан үкіметтің британдық саясатын қолдайды деп санағандықтан шығып кеткен еді, провинцияда Лориерге қарсы науқан жүргізді. Иронияға орай, Бурассаның Квебекте Лориерге жасаған шабуылдары консерваторлардың сайлауда жеңіске жетуіне көмектесті, олардың саясаты либералдардан гөрі империалистікке бейім болды. 1910 жылдың ортасында Лориер теңіз мәселесін шешуге тырысты, ол ағылшын канадалықтарын француз канадалықтарына қарсы қойып, АҚШ-пен өзара келісім туралы келіссөздер ашты. Ол экономикалық тұрғыдан тиімді келісім көптеген канадалықтарды қызықтырады және партияның батыс қанатын, АҚШ-пен еркін сауданы ұзақ уақыттан бері қалаған, және континентализмге қарсы шыққан шығыс қанатын бөлудің қосымша артықшылығы болады деп сенді. 1911 жылдың қаңтар айында Лориер және АҚШ президенті Уильям Говард Тафт өзара келісімге қол қойғанын жариялады, оны ресми келісімнің орнына бірдей заңдармен қабылдауға шешім қабылдады, бұл әдеттегі жағдай емес еді. Кларк өз сөйлесінде өзара келісімнің Канаданың аяқталуына жасалған алғашқы қадам екенін айтты, бұл сөйлеу Конгресс жазбаларында көрсетілгендей, "ұзақ сонар шапалақтармен" қарсы алынды. "Вашингтон Пост" газеті былай деп хабарлады: "Олай болса, демократтар Кларк мырзаның аннексиялық көзқарастарын мақұлдады және өзара келісім туралы заңға дауыс берді, өйткені ол аннексия мүмкіндігін жақсартады". Қатаң протекционист болған Беннетт өзара келісімге қарсы болғандықтан, канадалық тарихшы Шантал Аллен Беннетттің өзара келісімге қарсы канадалықтардың пікірін қоздыру үшін мақсатты түрде ұсыныс енгізгенін болжады. Ағылшын Канадасының ең көп оқылатын газеті – "Montreal Daily Star", либералдар мен өзара келісімді қолдаған болатын, енді күрт бетбұрыс жасап, өзара келісімге қарсы шықты. Бас редакциясында былай деп жазылған: "Біз алғаш рет көрген кезде АҚШ үкіметінің шебер жасалған ұсынысының ішкі мағынасын ешқайсымыз түсінбедік. Бұл жасалған ең айлакер тұзақ еді. Вашингтонның сауда шеберлері өз шеберлігін жоғалтқан жоқ".

Америкаға қарсылық

Кларктың сөйлеген сөзінен кейін заманауи есептерде Канадада антиамериканизмнің бұрынғыдан да жоғары деңгейде болғаны айтылды. Бір консервативті депутат қаржы министрі Уильям Стивенс Филдинг пен Тафт арақатынасын Самсон мен Далиланың оқиғасына теңеп, Филдингтің "президенттің сүйкімді сөздеріне бой алдырғанын" айтты. Лондонда алғашқы сөйлеген сөзінде Борден: "Америка Құрама Штаттарының жетекші қоғам қайраткерлері, оның жетекші баспасөзі және халықтың көп бөлігі Доминионды аннексиялаудың осы ұсыныстың соңғы, сөзсіз және қажетті нәтижесі екеніне сенеді және осы себепті оны қолдайды" деді. Киплинг канадалықтарға жолдаған үндеуінде: "Бүгін Канада өз жанын тәуекелге тігуде. Егер оның жаны кез келген сыйақы үшін кепілге берілсе, Канада сөзсіз коммерциялық, құқықтық, қаржылық, әлеуметтік және этикалық нормаларға бейімделуі керек, олар АҚШ-тың мойындалған салмағымен оған таңылған болады."

Нәтижелер

Алайда, либералдар үшін науқан жақсы өтпеді. Торонто мен Монреальдің қуатты өндіріс салалары консерваторларға адалдығын және қаржылық қолдауын ауыстырды, олар еркін сауда Канаданың егемендігін әлсіретеді және АҚШ-қа Канаданың біртіндеп қосылуына алып келеді деп мәлімдеді. Борденнің жеңісінен кейін «Лос-Анджелес Таймс» газеті былай жазды: «Олардың дауыстары Чемп Кларк тереңнен шақырған Америка Құрама Штаттарының аннексиясы туралы қорқынышты түсі мәңгілік отқа жіберді. Бұл шындығында осы шекараның арғы жағында болған нәрсе емес еді. Бұл – қызғылт көздері, қисық мұрыны және жымиып тұрған аузы бар, көңілді Чемптің жұлдызды-жолақты тумен бірге тіреуге қойған, содан кейін ол адал канадалықтардың жүрегіне үрей келтірген, аннексия туралы әжуалық айқайы бар қабақ». Бұл сайлау көбінесе 1988 жылғы федералды сайлаумен салыстырылады, ол да еркін сауда мәселесі бойынша болған, бірақ екі партияның ұстанымдары қазір кері өзгерді, либералдар консерваторлардың сауда ұсыныстарына қарсы шықты. Консерваторлар Онтарио, Британдық Колумбия және Манитобада үстемдік құрды. Сонымен қатар, олар Квебек пен Атлантикалық Канадада да маңызды жетістіктерге қол жеткізді, бірақ либералдар екі аймақта да көпшілік дауысқа ие болды. Либералдар Альберта мен Саскачеван провинцияларында үстемдігін сақтап қалды, онда еркін сауда өте танымал болды. Айта кетейік, бұл либералдардың Альбертада ең көп мандатты жеңген соңғы федералды сайлау болып табылады (Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Альберталық либералдардың көпшілігі Борден басқарған Одақтас үкіметін қолдаған болса да).

Облыс бойынша нәтижелер

Партия атауы BC AB SK MB ON QCNB NS PE YK Жалпы консервативті орын: 7 1 1 8 71 26 5 9 2 1 131 Халықтық дауыс (%): 58.7 38.5 39.0 51.9 53.5 44.1 43.6 44.5 51.1 60.8 48.0 Либералды орын: 6 9 2 13 36 8 9 2 85 Дауыс (%): 37.7 53.3 59.4 44.8 41.2 44.6 47.7 55.2 48.9 39.2 45.8 Тәуелсіз консервативті орын: 1 2 3 Дауыс (%): 1.5 1.6 1.0 Еңбекші орын: 1 1 Дауыс (%): 0.1 3.6 0.9 Либералды консервативті орын: 1 1 Дауыс (%): 4.1 0.8 0.5 Жалпы орын: 7 7 10 10 86 65 13 18 4 1 221 Дауыс (%): 1.0 2.1 2.6 8.7 2.0 Танылмаған партиялардың дауысы (%): 1.0 3.1 1.6 0.3 0.5 1.2 0.3 0.8 3.7 3.0 0.2 0.1 0.4 Ұлттық консервативті дауыс (%): 0.3 1.0 0.3 Ұлттық дауыс (%): 1.1 0.3

Негізгі дереккөздер

Борден, Роберт. Роберт Лэрд Борден: Оның естеліктері, Генри Борден Харпелл өңдеген және кіріспесімен. Харпелл, Джеймс Дж., Канада ұлттық экономикасы: жоғары бағалардың себептері және олардың елге тигізген әсері. Торонто, 1911 жыл.