Кіріспе

1998 жылы Атлантика мұхитында болған 4-санатты «Жорж» дауылы ( /ʒ//ɔr//ʒ/) – 1998 жылдың қыркүйегінде Кариб теңізі мен Мексика шығанағын кезіп өткенде жеті рет құрлыққа шыққан, күшті әрі ұзаққа созылған 4-санатты дауыл. «Жорж» – 1998 жылғы Атлантика дауыл маусымының жетінші тропикалық дауылы, төртінші дауыл және екінші ірі дауыл. Ол 1992 жылғы «Эндрю» дауылынан бері Атлантика мұхитындағы ең қымбат дауыл болды, 2004 жылғы «Чарли» дауылынан кейін ең қымбат, ал 1994 жылғы «Гордон» дауылынан кейін ең қауіпті дауылға айналды. «Жорж» 604 адамның өмірін қиып, негізінен Испаньола аралында 10 миллиард доллардан астам (1998 жылғы АҚШ доллары) зиян келтірді, сондай-ақ Сент-Китс және Невис, Пуэрто-Рико, Испаньола және Кубада 500 000-ға жуық адамды баспанасыз қалдырды. Бұл дауыл кем дегенде алты елге (Антигуа және Барбуда, Сент-Китс және Невис, Гаити, Доминикан Республикасы, Куба және АҚШ) соқты. Бұл 1966 жылғы «Инес» дауылынан бері кез келген дауылдан көп. Өзімен бірге су тасқыны мен тау көшкінін, сондай-ақ егістіктерге ауыр зиян келтірді. Кіші Антиль аралдарындағы дауылдың салдарынан мыңдаған адам баспанасыз қалды, ал осы аралдардағы зиянның жалпы сомасы 880 миллион АҚШ долларын құрады. Үлкен Антиль аралдарында жүздеген адамның қазасы расталды, сондай-ақ 2,4 миллиард доллардан астам шығын болды. Апатты су тасқыны, нөсерлі жаңбырлар мен дауылдың салдарынан жүздеген мың адам үйсіз қалды. Су тасқыны жағалау қорғаныстың биік толқындардан бұзылуымен күшейді. Егістіктерге ауыр зиян келтіріліп, мыңдаған үйлер тау көшкінінен қирады. «Жорж» дауылының зардабы АҚШ-тың Виргин аралдары мен Пуэрто-Рикода да елеулі болды. Пуэрто-Рикода бұл дауыл 1932 жылғы Сан-Сиприан дауылынан кейін арал үстінен өткен алғашқы дауыл болды. 3,05 метрлік дауыл толқындары тіркелді, сондай-ақ елдің көп бөлігіне зиян келтірілді. Жолдар өтпейтіндей болды, жағажайлар су тасқынынан қирады. Кейбір аймақтар оқшауланды. Банан егістігіне ерекше зиян келтірілді. Арал халқының 96 пайызы электр қуатынан айырылды, себебі аралдың электр желілерінің жартысына жуығы бұзылды. 73 мыңнан астам үй зақымдалып, 28 мыңнан астам үй қирады. Толық дамыған су жүйелері болмағандықтан, су және кәріз қызметтерінің 75 пайызы жоғалды. Қазіргі уақыттағы есептерге сәйкес, «Жорж» дауылы Пуэрто-Рикода 3,6 миллиард долларлық зиян келтірді. 2017 жылдың қыркүйегінде губернатор Педро Росселло нақты зиянның шамамен 7-8 миллиард долларды құрағанын болжады. АҚШ-та зиян бірнеше штаттарда тарады. Флоридада дауылдың күшті толқыны су тасқынына әкелді. Флорида-Кейздің барлық аймағы электр қуатынан айырылды. Майамиде желдің электр желілерін құлатуына байланысты 200 мыңнан астам тұрғын электр қуатынан айырылды. Штат бойынша 17 торнадо тіркелді. Су тасқынына әкелген жаңбырдың ең көп мөлшері тіркелді. Штат бойынша мыңдаған үй зақымдалды. Луизианада зиян аз болды. Эвакуация уақытылы жүргізіліп, штатта 0 адам қаза тапты. Алайда 3 адам тікелей емес себептерден қайтыс болды: 2 адам стрестен құлап қайтыс болды, ал бір үй шамның құлап кетуінен өртеніп, бір адам қаза тапты. Миссисипиде 25 дюймге дейін жаңбыр жауды. Су тасқынынан кейін адамдар үйлерін тастап, басқа жаққа көшіп кетті. Көшпелі үйлер зақымдалды және/немесе аударылды. Алабама штатында 7,62 метрлік толқындар тіркелді. Үйлер, пәтерлер мен кәсіпорындар зақымдалды. 20 торнадо жерге құлап, оның біреуі 1,5 миллион доллардан астам зиян келтірді. жаңбырдың жинақталуы тіркелді. Көптеген көпірлер, автомобиль жолдары және жолдар су тасқынынан жабылды. АҚШ-та тікелей қаза болған жалғыз адам осы штатта тіркелді. Грузияда зиян аз болды. Жаңбырдың көп болуы бірнеше округтердегі бірнеше жолдарды жауып тастады. «Жорж» дауылынан келген ауыр зиянға байланысты оның атауы зейнеткерлікке жіберілді.

Метеорологиялық тарих

13 қыркүйекте тропикалық толқын Африка жағалауын қыбыр етті. Батысқа қарай жылжу барысында, үлкен жүйе тез арада жабық айналым құрып, 15 қыркүйекте жетінші тропикалық депрессия деп белгіленді. Жоғары қабаттағы күшті жота депрессияны батыс-солтүстікке итерді, онда жылы су температурасы 16 қыркүйекте тропикалық дауылға дейін күшейе түсті. Жорж циклының айналымы жақсы ұйымдастырылған орталық тығыз бұлт айналасында күшті жолақты белгілерді дамытты, ал дамитын антициклонның көмегімен Жорж 17 қыркүйектің соңында дауыл статусына ие болды. 18 қыркүйекте Доминикадағы төтенше жағдайларға дайындық комитеті Жоржтың болуы мүмкін әсерлеріне дайындалу үшін отырыстар өткізді. Осы кезде тұрғындар қажетті заттарды жинауға кірісті. Келесі екі күнде аралда жоғары дайындық күйі жарияланды, себебі 4-санаттағы дауылдың тікелей соққысы күтілуде. Келесі күні таңертең көптеген кәсіпорындар терезелерін тақтаймен жапты, көшелерде тыныштық орнады. Ресми тұлғалар 21 қыркүйекте мектептердің жабылатынын және арал бойынша баспаналар ашылатынын хабарлады.

Үлкен Антиль аралдары

21 қыркүйекте сағат 21:00 UTC-ден бастап Пуэрто-Рико үшін дауылға қатысты ескерту шығарылып, NHC және Үлкен Антиль аралдары мен Багамадағы ұлттық үкіметтер дауылды күтуге байланысты бірнеше тропикалық циклонға қатысты ескертулер мен ескертулер жариялады. Дауыл аралдар арқылы өте бастағанда, ескертулер біртіндеп алынып тасталды, және Куба үкіметі 26 қыркүйекте сағат 03:00 UTC-де дауылға қатысты ескертуді тоқтатты. Дауыл елдің солтүстік бөлігіне тиеді деген алғашқы болжамдарға байланысты Доминикан Республикасы дайындықсыз болды. Бірақ, Пуэрто-Рикода болғандай, Жорж даулы бүкіл елді кезіп өтіп, Санто-Домингоға жақын жерден өтті. Қоңсы Гаити ең жаман жағдайға дайындық жасады, паналау орындары ашылды және жағалаудың төменгі жағалау аймақтарынан осал адамдар эвакуацияланды. Құрлыққа шығар алдында, Кубаның шығыс жағалау аймақтарынан 200 000-нан астам адам эвакуацияланды. Дауылның ықпалына ұшырауы мүмкін аймақта Кубаның революциялық армиясы дауыл кезінде жойылуы мүмкін егінді жинау үшін шаруашылық жерлерге жіберілді. Куба үкіметінің өкілдері үй-үй аралап, барлық адамдарды дауыл туралы ескертті. Бұған қоса, президент Фидель Кастро ұлттық теледидардан тікелей эфирде сөйлеген сөзінде елдің дауылға төтеп беру жоспарларын түсіндірді, сондай-ақ елдің барлық ресурстарын пайдалану арқылы жылдам қалпына келтіру жұмыстарын қамтамасыз етуге уәде берді.

Ауалы аралдар

Жорж Левард аралдары арқылы өте келе, күшті жел мен мол жаңбыр әкелді, оның ең жоғары мөлшері Сент-Джонда байқалды. Антигуадан алынған бейресми жел бақылаулары желдің жылдамдығы сағатына 94 миль, ал соққысы сағатына 116 мильге дейін жеткенін көрсетті. Барбуда мен Антигуа арасында Жорж 3 адамның өмірін қиып, 3800 адамды үйсіз қалдырды, соның салдарынан 60 миллион долларлық зиян келді.

Гваделупа

Әлсіреген дауыл аралдан солтүстікке қарай 43 км (27 миль) қашықтықта өтіп, орташа деңгейдегі зақымдар (үйлер мен шатырлар, құлаған ағаштар, электр сымдарының үзілуі, жағалау эрозиясы) келтірді, әсіресе Гранде-Терреде. Басс-Терреде шағын және орташа зақымдар жиі кездесті; ең көп зақым банан егістеріне тиді, олардың 85-100% жойылды, бұл 100 миллион франк (22 миллион АҚШ доллары) шығынға әкелді. Таулы аймақта жауын-шашын мөлшері ең жоғары деңгейде болды. Гваделупаның шығысындағы Дезирад метеостанциясында жел соғып, тұрақты желдің жылдамдығы болды. Раизетте жел жылдамдығы болды және ең жоғары соққы жылдамдығына жетті. Ең төменгі қысым бірнеше сағатқа 1000–1001 мб (29,54 IHg) дейін төмендеді. Météo France метео агенттігі соққыға дейін 24 сағат бұрын Раизеттегі басты стансада 65 миль/сағат тұрақты жел, 90-100 миль/сағат максималды соққы және 985-990 мб аралығындағы ең төменгі қысымды болжады, яғни ең жаман жағдайлар болдырмалды.

Сент-Китс және Невис

Антигуадан өткеннен кейін, Жорж Сент-Китс аралынан өтіп бара жатқанда, жоғары желдердің күшіне байланысты аралдың электр желілерін, телефон желілерін және ағаштарын құлатып, апаттық зақым келтірді. Электр қуатының болмауы сумен жабдықтау нысандарына да зақым келтірді. Жорждың күшті желдері аралдағы үйлердің 80–85%-на зақым келтіріп, 20–25%-ын толығымен қиратты. Көптеген мектептер, кәсіпорындар, ауруханалар және мемлекеттік ғимараттардың шатырлары бұзылды, ал әуежайдың негізгі терминалы мен басқару мұнарасы ауыр зақымдарға ұшырады, бұл ұшуларды тек күндізгі уақытта ғана жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Сент-Китстің экономикасы ауыл шаруашылығындағы ауыр шығындардан, соның ішінде қант егісінің 50%-ының жойылғанынан бұзылды. Бұған қоса, зақымдалған қонақүйлер мен кемежайлар туризмге тәуелді арал үшін маңызды индустрияның тоқырауына байланысты ұзақ мерзімді әсер етті. Барлығы 5 адам қаза тауып, 3000 адам үйсіз қалды, ал аралдағы жалпы шығын 458 миллион долларды (1998 жылғы АҚШ доллары) құрады. Елдің басқа бөлігінде Невис жағдайы жақсырақ болды. Сент-Китс аралында болғандай, күшті желдер электр және телефон желілерін бұзып, су жүйесіне зақым келтірді. Аралдағы үйлердің 35%-ы зақымдалды, бірақ ешқайсысы қиратылмады. Жаңбыр мен құлаған бұталар бірнеше жүз малдың өліміне себеп болды және кокос пальмаларына ауыр зақым келтірді, бұл ауыл шаруашылығына 2,5 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді. Аралда жарақат алғандар туралы хабарламалар түспеді, ал келтірілген жалпы залал 39 миллион долларды құрады (1998 жылғы АҚШ доллары). Невистегі жалпы залал 39 миллион долларды құрады. Дауылдан келтірілген жалпы залал елдің 271 миллион АҚШ долларын құраған жалкі өнімнен (ЖӨӨ) шамамен екі есе көп болды.

Британдық Виргин аралдары

Британдық Виргин аралдарындағы қоғамдық ғимараттарға айтарлықтай зақым келтірілмеді. Кейбір аралдардағы үйлердің шатырлары үрленіп кетті. Қоршаған ортаға ауыр зақым келді. Құрылыс жүріп жатқан аймақтарда топырақ эрозиясына ұшырағаны туралы көптеген хабарламалар түсті. Кейбір топырақтар жолдарға, мангр шаруашылықтарына және теңізге тасталды, бұл теңіз жануарларының өліміне әкелуі мүмкін еді. Аралдардағы ұлттық саябасытарда ағаштар құлаған Елизавета патшасы саябасынан басқа, жеңіл зақымдар тіркелді. Аймақтағы мектептерге ешқандай зақым келмеді және Жорж өткеннен кейін төрт күннен соң қайта ашылды. Аралдарда қаза болғандар жоқ, бір жеңіл жарақат тіркелді. Аралдардағы медициналық ғимараттарға айтарлықтай зақым келтірілмеді. Екі аймақта құбырлардың зақымдануы анықталды, бірақ канализация жүйелеріне зақым келген жоқ. Британдық Виргин аралдарындағы жалпы зақым 9,404 миллион АҚШ долларына бағаланды. Аралдардың айналасында 55 кеме батып кетті. Сент-Круадағы жоғары желдің салдарынан бірнеше электр сымдары жыртылып, кейбір тұрғын үйлер электр қуатынан айырылды. Аралдағы жалпы шығын 2 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары) деп есептелді. Жақын жердегі басқа аралдарда Жоржтың әсері салыстырмалы түрде аз немесе орташа болды. Электр қуатының үзілуі, су тасқыны және құрылымдық шағын немесе орташа зақымдар жиі кездесті. Дауыл аралда екі F2 торнадосын тудырды, бірақ олар аз зақым келтірді. Жорж таулы аймақтарда мол жауын-шашын жаудырды, ең жоғарғы көрсеткіш Жаюяда тіркелді, ал көптеген басқа жерлерде кемінде 1 фут (0 метр) жауын-шашын жауғаны туралы хабарланды. Дауылдық жел бүкіл аралда байқалды. Рузвельт Роудс теңіз базасында (Сейба) желдің күші және соққысы сәйкесінше жетті. Ресми емес мәліметтер бойынша, Изабелада желдің тұрақты жылдамдығы және соққысы тіркелді. Жоржтың мол жаңбыры ауыл шаруашылығына елеулі зақым келтірді, оның ішінде кофе егісінің 75%-ы, банан немесе плантаин егісінің 95%-ы және тірі құстардың 65%-ы жоғалды. Оның кең айналымы бүкіл аралға қатты жел әкелді, 72 605 үйге зақым келтірді және 28 005 үйді қиратты. Бұл дауылдан кейін ондаған мың адам үйсіз қалды. 2017 жылдың 24 қыркүйегінде, дауылдан кейін он тоғыз жыл өткен соң, Пуэрто-Риконың губернаторы Педро Росселло зақымның шамамен 7 мен 8 миллиард доллар аралығында болғанын бағалады.

Испаньола

Жаңбырдың нақты мөлшері тіркелмеген, бірақ спутниктік мәліметтерге сүйенсек, елдердің таулы аймақтарында жаңбырдың шамамен 70%-ы дейін жауған. Бұл қатты жаңбырдың салдарынан тау жыныстары құлап, су тасқынына алып келді, нәтижесінде арал бойынша барлығы 589 адам қаза тауып, 350 мыңнан астам адам үйсіз қалды. Күшті желдің салдарынан және су тасқынынан Санто-Доминго әуежайына зор зиян келді, пайдалану тек әскери және коммерциялық емес рейстермен шектелді. "Жорж" даулынан ең көп зардап шеккен сала – ауыл шаруашылығы. Дауылдың салдары ең ауыр болған аймақтар елдің негізгі егіншілік аймақтарымен, соның ішінде Санто-Доминго маңындағы провинциялармен сәйкес келді. 1997 жылы болған құрғақшылықтан кейін, шектен тыс жаңбырлар азық-түлік дақылдарының шамамен 70%-ын, оның ішінде әртүрлі көкөністер, жемістер және тамыр өсімдіктерін – елдің негізгі тамақ өнімдерінің бір бөлігін зақымдады. Еліміздің ең маңызды экспорттық тауары болып табылатын темекі және қант плантацияларының көп бөлігі ауыр зақымдарға ұшырады. Су тасқыны аймақтағы құс шаруашылығына да зор шығын келтірді. Доминикан Республикасы шығынды өтеу үшін күріш және басқа да дақылдарды көп мөлшерде импорттауға мәжбүр болды. Дауылдан кейін қаза болғандар туралы хабарлар кешікті, бірақ "Жорж" даулынан барлығы 380 адам қаза тауып, 185 мыңнан астам адам үйсіз қалды.

Гаити

Гаитиге жеткенде Жорж әлсіреген дауыл еді, бірақ ол бүкіл елге ауыр жаңбыр әкелді. Порт-о-Пренс қаласы негізінен зардап шекпеді, тек төменгі жағалау аймандарында су тасқыны болды, ол негізгі сауда портын зақымдады. Бұл топырақ көшкіндері көптеген үйлерді қиратты немесе ауыр зақымдады, нәтижесінде 167 332 адам үйсіз қалды. Оңтүстік жағалаудағы АҚШ-тағы медициналық бригада басшысы, Бель-Анс қаласында су тасқынынан бірнеше күнге тоқтап қалғаннан кейін, нашар тамақтану, аурулар, үйсіздік және кедейліктің күшеюін күтті. Электр қуатының болмауы Гаитидің сумен жабдықтау жүйесін толығымен тоқтатты, бұл Батыс жарты шардағы ең кедей елде санитарлық жағдайдың нашарлауына әкелді. Барлығы 209 адам Гаитиде қаза тапты. Дауылдан кейін ел ауыр шығындарды жеңілдету үшін азық-түлік көмегін сұрады. Дауылдың ауыр жаңбыры таулы жерлерде топырақ көшкіндерін тудырды. Бұл, күшті желмен бірге, 60 475 үйге зақым келтірді, оның ішінде 3 481 үй толығымен қирады. Күшті жел электр сымдарын, ағаштарды және телефон бағаналарын құлатып, Кубаның шығысында көптеген адамдарды электр қуатысыз қалдырды. Жағалаудағы су тасқыны теміржол және тас жол көпірлерін бұзды. Кубаның шығыс бөлігі ең көп зардап шеккенімен, аралдың орталық және батыс бөлігі, соның ішінде Гаванада да нөсерлі жаңбыр мен қатты жел болды. Сол жерде күшті толқындар теңіз қабырғасын бұзып, қаланың кейбір ескі ғимараттарына ауыр зақым келтірді. Пуэрто-Рико мен Испаньоладағыдай, 1997 жылғы Эль-Ниньо кезіндегі қатты құрғақшылық Кубаның шығысындағы егістерге су тасқынының келтірген зиянын күшейтті. Жорждың ауыр жаңбыры егістерге үлкен зақым келтірді, оларды жинауға тырысқанмен де. Елдің негізгі тағамы болып табылатын бананның 70%-ға дейін жойылды. Қант қамысы да жағдай нашар болды, бұл елдің маңызды экспорттық өнімінің көлемін шектеді. Кофе және какао плантациялары да дауылдан зардап шекті, елдің азық-түлік қорын одан әрі нашарлатты.

Багам аралдары

Жорж Багама аралдары арқылы өтуі болжанғанмен, ол архипелагтың оңтүстігінен өтті. Бұл дауыл Түркс және Кайкос аралдары мен Оңтүстік Андросқа жел әкелді, сондай-ақ дауылдың сыртқы аймақтарында жауын-шашын жауды. Залал аз болғанмен, елде бір адам қаза тапты. Күшті жел электр сымдарын жыртып, Майами аймағында 200 мың адамды электр қуатысыз қалдырды. Дауылдың әсерінен 343 метрге жуық құм төбелері бұзылды. Панама-Сити-Бич пен Пердидо-Ки арасындағы жағажайға түсетін баспалдақтар мен жолдардың көп бөлігі зақымдалды. Дауыл Солтүстік Мексика шығанағының жағалауымен баяу жылжығанда, Мунсон қаласында мол жаңбыр жауды, ол ішкі су тасқынына әкелді. Батыс Флорида Панхандлындағы бірнеше өзендер мен арналар рекордтық немесе рекордқа жақын деңгейге жетті, оның ішінде Бейкердегі Блэкуотер өзені, Миллигандағы Сары өзен және Крествьюдегі Шоал өзені. Дауыл Флорида Панхандлында 100 миллион долларға жуық залал келтірді. Фудзита шкаласы бойынша F2 дәрежесіндегі ең күшті торнадо Лайв-Оук маңындағы Суванни округінде пайда болып, 1 жылжымалы үйді, 7 үйді және 12 автокөлікті қиратты. Жалпы, Флоридадағы залал кем дегенде 340 миллион долларды құрады. Дауылдан кейін бөгеттен тыс жерде орналасқан кем дегенде 50 үй суға батты, ал Пончартрейн көлінің жағалауындағы 85 балық аулау лагері қирады. Жалпы, дауылдың әсері шамалы болды, залал 30,1 миллион долларға бағаланды, бірақ тиімді эвакуациялаудың арқасында тікелей өлім-жітім болған жоқ. Штаттың оңтүстік бөлігінде тоқтап тұрғанда, ол Паскагуладағыдай мол жаңбыр жаудырды. Күшті жаңбыр өзендердің тасып кетуіне себеп болды, соның ішінде Д'Ибервиллдегі Тшутакабуффа өзенінің су деңгейі рекордтық 6 метрге жетті. Штаттың оңтүстік бөлігіндегі тасыған өзендер үйлерді су басып, дауылдан кейін бірнеше күн өткен соң көптеген адамдарды эвакуациялауға мәжбүр етті. Ішкі аймақтардағы ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі - Стоун округі, онда 54 үйге аздап зақым келді, 26 үйіне қатты зақым келді, ал 5 үйі қирады. Сонымен қатар, дауылдық желілер бірнеше торнадо тудырып, Паскагула мен Готьедегі эвакуациялық бекеттерге зақым келтірді. Жағалау бойындағы қатты жаңбыр мен күшті толқындар мүлікке көптеген зақымдар келтірді. Гальф-Шорс қаласында 251 үй, 16 көппәтерлі үй және 70 кәсіпорын елеулі зақымдарға ұшырады. Дауфин аралында дауыл 80 үйге зақым келтіріп, шамамен 40 үйді тұруға жарамсыз қалдырды. Дауыл Алабама штатында 20 торнадо тудырды. Ең қиратушы торнадо "Энтерпрайз" қаласында пайда болып, "Кэмп Вайреграсс" лагеріне және бірнеше үйге қатты зақым келтірді, ал қаланың көптеген тұрғындары электр желілерінің жыртылуынан кейін электр қуатысыз қалды. Торнадодан болған залал шамамен 1,5 миллион долларды құрады. Штат арқылы баяу жылжығанда, ол Бэй-Минеттедегідей рекордтық жаңбыр жаудырды. Штаттың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі сыртқы дауылдар торнадо тудырды, бірақ олардың зардабы аз болды.