Егор Гайдар: Реформатор және Ресейдің тұңғыш премьер-министрі

Кіріспе

Ресейдің Премьер-Министрі міндетін атқарушы (1956–2009)

Егор Тимурович Гайдар (Его́р Тиму́рович Гайда́р,; 19 наурыз 1956 – 16 желтоқсан 2009) – совет және ресейлік экономист, саясаткер және жазушы, 1992 жылдың 15 маусымынан 1992 жылдың 14 желтоқсанына дейін Ресейдің Премьер-Министрі міндетін атқарушы болды. Ол Кеңес Одағының тарағаннан кейін Ресейде жүзеге асырылған, көп дау тудырған «шоқ терапия» реформаларының авторы, ол оған мақтаумен қатар қатал сынды да әкелді. Беловеж келісімін дайындауға қатысты. Көптеген ресейліктер оны 1990-шы жылдарда елді қамқан экономикалық қиындықтарға, оның ішінде жаппай кедейлік пен жоғары инфляцияға жауапты деп есептейді, алайда либералдар оны елді толық құлдыраудан сақтап қалған адам ретінде жоғары бағалайды. Гайдар 2009 жылдың 16 желтоқсанында миокард ишемиясынан туындаған өкпе ісігінен қайтыс болды.

Жеке өмір

Гайдар 1956 жылы Мәскеуде, РСФСР, Кеңес Одағында Ариадна Бажова мен «Правда» газетінің әскери тілшісі Тимур Гайдардың ұлы ретінде дүниеге келді. Тимур Гайдар Шошқалар шығанағындағы шабуылға қатысып, Рауль Кастромен дос болған. Оның әкесінің әкесі – совет жазушысы Аркадий Гайдар, ал анасының әкесі – жазушы Павел Бажов. Тегі түркі тіліне ұқсағанмен, Гайдар орыс еді; оның әжесі бастапқыда «Голиков» деп аталған, кейін Хакас тілінен «Гайдар» деген псевдонимді қабылдаған. Гайдар университетте оқып жүргенде жазушы Аркадий Стругацкийдің қызына үйленді. Оның қызы Мария Гайдар Ресейдің демократиялық оппозициясының белгілі бір көшбасшыларының бірі болды. 2009 жылдың шілдесінен 2011 жылдың маусымына дейін Киров облысының үкімет басшысының орынбасары қызметін атқарды. 2015 және 2016 жылдары Украинаның Одесса облысының вице-губернаторы болды.

Мансап

Гайдар 1978 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің экономика факультетін үздік бітіріп, бірнеше академиялық институтта ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Кеңес Одағының Коммунистік партиясының ұзақ жылғы мүшесі және «Перестройка» кезінде КПСС-нің идеологиялық журналы «Коммунисттің» редакторы болған ол, «Перестройка» кезінде Борис Ельциннің жақтастарына қосылды. 1991 жылы Коммунистік партиядан шығып, Ельцин үкіметінде жұмыс істеді. Үкіметте қызмет еткен кезінде Гайдар «шоқ терапия» принципіне сәйкес еркін нарықтық экономикалық реформаларды қолдады. Оның ең белгілі шешімі – мемлекеттік баға бақылауын жою болды, бұл дереу бағаның күрт өсуіне алып келді және Ресейде нарықтық экономиканы ресми түрде қабылдаумен тең болды. Ол сондай-ақ әскери тапсырыстарды және өнеркәсіптік субсидияларды қысқартып, бюджет тапшылығын азайтты. Гайдар 1991 жылдан 1992 жылға дейін Ресей үкіметінің бірінші вице-премьері және экономика министрі, ал 1992 жылдың ақпанынан сәуір айына дейін – қаржы министрі болды. 1992 жылдың 15 маусымынан 14 желтоқсанына дейін президент Борис Ельциннің тапсыруымен Премьер-министр міндетін атқарушы болып тағайындалды, бірақ Ельцинге қарсы Ресей Халық депутаттарының съезі Гайдарды осы лауазымға бекітуден бас тартты, нәтижесінде Виктор Черномырдин компромиссіз кандидат ретінде таңдалды. Гайдар жаңа үкіметке кеңес беруді жалғастырды. 1993 жылдың 18 қыркүйегінде ол оппозицияға наразылық білдіру мақсатында Черномырдин үкіметінде бірінші вице-премьер болып қайта тағайындалды. 1993 жылғы Ресей конституциялық дағдарысында белсенді рөл атқарды. 3 қазан күні ол Ресей теледидары арқылы тікелей эфирде сөйледі, Останкино кешенінде шайқас жүріп жатқанда Мәскеу маңындағы резервтік студиядан хабарлап, мәскеуліктерді Ельцин үкіметін қорғау үшін жиналуға шақырды, себебі Ресей «ондаған жылдар бойы алып концентрациялық лагерьге айналуы мүмкін» еді. 1993 жылғы Дума сайлауында дағдарыстан кейін Гайдар үкіметті қолдаған «Ресейдің таңдауы» атты сайлау блогын жетекшілік етті және кейбір сарапшылар оны болашақ премьер-министр деп қарады. Алайда, блок сайлауда көпшілік дауыс жинамағандықтан, Гайдардың үкіметтегі ықпалы азайды және ол 1994 жылдың 20 қаңтарында отставкаға кетті. 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде Егор Гайдар, Борис Немцов және Борис Федоров Югославияның Белград қаласында делдалдық миссияда болды.

Gaidar graduated with honors from the Moscow State University, Faculty of Economics, in 1978 and worked as a researcher in several academic institutes. A long time member of the Communist Party of the Soviet Union and an editor of the CPSU ideological journal Communist during the perestroika, he joined Boris Yeltsin's camp during Perestroika. In 1991 he quit the Communist Party and was promoted to Yeltsin's government. While in government, Gaidar advocated free market economic reforms according to the principle of shock therapy. His best known decision was to abolish price regulation by the state, which immediately resulted in a major increase in prices and amounted to officially authorizing a market economy in Russia. He also cut military procurement and industrial subsidies, and reduced the budget deficit. Gaidar was the First Vice Premier of the Russian Government and Minister of Economics from 1991 until 1992, and Minister of Finance from February 1992 until April 1992. He was appointed Acting Prime Minister under President Boris Yeltsin in 1992 from 15 June until 14 December, when the anti Yeltsin Russian Congress of People's Deputies refused to confirm Gaidar in this position and Viktor Chernomyrdin was eventually chosen as a compromise figure. Gaidar continued to advise the new government. On 18 September 1993, he was again appointed the First Vice Premier under Chernomyrdin as a deliberate snub to the opposition. He played an active role in the Russian constitutional crisis of 1993. On 3 October, he famously spoke live on Russian television, then broadcasting from an emergency station near Moscow, as there was fighting going on in the Ostankino complex, calling on Muscovites to gather to defend Yeltsin's government so that Russia would not be "turned into an enormous concentration camp for decades". In the 1993 Duma elections, in the aftermath of the crisis, Gaidar led the pro government bloc Russia's Choice and was seen by some as a possible future Prime Minister. However, due to the bloc's failure to win the plurality of votes in the election, Gaidar's role in the government diminished and he finally resigned on 20 January 1994. During the 1999 NATO bombing of Yugoslavia Yegor Gaidar, Boris Nemtsov and Boris Fyodorov were in Belgrade, Yugoslavia on a mediation mission.

Реформалар туралы дау

Гайдар 1992 жылы әлеуметтік салдарына қарамастан қатал реформалар енгізгені үшін жиі сынға ұшырады; алайда, сол кезде елдің экономикасы өте қиын жағдайда болды және ашаршылықтың алдында тұрды. Ресейде импорттық тауарларды сатып алуға жеткілікті ақша болмады, сонымен қатар ел банкротқа жақын болғандықтан ешкім кредит бергісі келмеді. Кеңес жүйесінің күйреуі тұрмыстың нашарлауына әкелді. Миллиондаған ресейліктердің үнемдеген ақшасы жоғары инфляцияның салдарынан құнсызданып, кедейлікке түсті. Одан әрі, ол үлкен үлес қосып, Кеңес Одағынан қалған мемлекеттік мүлікті жекешелендіру және бөлу, елдің байлығының көп бөлігін кейіннен Ресей олигархтары деп аталған, ықпалды бизнесмендердің кішкентай тобына олардың нақты құнынан әлдеқайда арзан бағаға берді. Ваучерлік жекешелендіру бағдарламасы осы бірнеше олигархтарға ресейлік тауарлардың ескі ішкі бағасы мен әлемдік нарықтағы баға арасындағы үлкен айырмашылықты пайдаланып миллиардер болуға мүмкіндік берді. Олар Ресей экономикасына инвестициялаудың орнына миллиардтаған долларды швейцариялық банк шоттарында сақтап қалғандықтан, оларды "клептократтар" деп атады. Қоғам осы тұлғаларды жек көріп, реформалардың тудырған экономикалық және әлеуметтік дүрбелеңге наразылық білдірген сайын, Гайдар ресейліктер үшін осы жағдайдың басты кінәлісі саналды. Екінші жағынан, совет жылдарындағы тауар тапшылығының мәселесі шешілді және дүкендерде кез келген тауарды сатып алу мүмкін болды. Гайдардың кезінде жан басына шаққандағы калория мөлшері 2526,88 ккал-дан 2438,17 ккал-ға дейін 3,5% төмендеді. Алайда, "The Atlantic" журналында жарияланған Франклин Фоердің сөзіне сүйенсек, "Егор Гайдар АҚШ-тан КГБ алып кеткен миллиардтаған долларды табуға көмек сұрағанда, Ақ үй бас тартты". Гайдардың ең белсенді сыншыларының бірі – "Яблоко" партиясының экономисі және депутат Григорий Явлинский болды, ол 1990 жылдан бастап КСРО-ның барлық аумағын нарықтық экономикаға көшіру үшін 500 күндік бағдарлама ұсынды, оны алдымен Николай Рыжков үкіметі қолдады, бірақ кейіннен қабылдамады. Явлинский өзінің және Гайдардың реформа бағдарламаларының арасындағы айырмашылықтарды атап өтті, мысалы жекешелендіру мен бағаларды либерализациялаудың тәртібі және оның бағдарламасын Кеңес Одағының барлық аумағына қолдану мүмкіндігі. Гайдардың қолдаушылары көптеген қателіктер жасалғанын мойындаса да, оның бұл жағдайда көптеген таңдаулары болмағанын және соңында елді банкроттықтан және аштықтан сақтап қалғанын айтады. BBC тілшісі Андрей Остальскийнің сөзіне қарағанда, "Екі ғана шешім болды: немесе әскери жағдай енгізіп, қатаң рациондау жүргізу, немесе экономиканы түбегейлі либерализациялау. Біріншісі – сталиндік жаппай репрессия жүйесіне қайта оралу. Екіншісі – үлкен өзгеріс, белгісіздікке толы теңіздердегі сапар, немесе жарыс, нәтижесін болжау мүмкін емес".

Gaidar was often criticized for imposing ruthless reforms in 1992 with little care for their social impact; however, the country back then was in a desperate state of economy and was on the brink of a famine. Russia had no currency for buying import goods, at the same time, no one gave credits as the country was essentially bankrupt. The collapse of the Soviet social system led to serious deterioration in living standards. Millions of Russians were thrown into poverty due to their savings being devalued by massive hyperinflation. Moreover, the privatization and break up of state assets left over from the Soviet Union, which he played a big part in, led to much of the country's wealth being handed to a small group of powerful business executives, later known as the Russian oligarchs, for much less than what they were worth. The voucher privatization program enabled these few oligarchs to become billionaires specifically by arbitraging the vast difference between old domestic prices for Russian commodities and the prices prevailing on the world market. Because they stashed billions of dollars in Swiss bank accounts rather than investing in the Russian economy, these oligarchs were dubbed "kleptocrats." As society grew to despise these figures and resent the economic and social turmoil caused by the reforms, Gaidar was often held by Russians as one of the men most responsible. On the other hand, the ubiquitous goods deficit of the Soviet years disappeared and it became possible to buy all goods in the shops. Per capita calorie consumption under Gaidar diminished by 3.5% from 2526.88 kCal to 2438.17 kCal. According to Franklin Foer writing in The Atlantic, however, "when Yegor Gaidar asked the United States for help hunting down the billions that the KGB had carted away, the White House refused." One of Gaidar's most outspoken critics was the Yabloko economist and MP Grigory Yavlinsky, who had proposed since 1990 a 500 Days programme for the transition of the whole USSR to market economic, which was first backed and then dismissed by the government of Nikolai Ryzhkov. Yavlinsky emphasized the differences between his and Gaidar's reforms program, such as the sequencing of privatization vs. liberalization of prices and the applicability of his program to the entire Soviet Union. Gaidar's supporters contend that although many mistakes were made, he had few choices in the matter and ultimately saved the country both from bankruptcy and from starvation. According to the BBC's Andrei Ostalski, "There were only two solutions—either introduce martial law and severe rationing, or radically liberalize the economy. The first option meant going all the way back to the Stalinist system of mass repression. The second meant a colossal change, a journey—or, rather, a race—through uncharted waters with an unpredictable outcome."

Улану жағдайы

2006 жылдың қарашасында Гайдар Дублинге (Ирландия) барып, академиялық конференцияда "Империяның құлдырауы: Қазіргі Ресей үшін сабақтар" атты кітабын таныстырды. Таңғы астыдан кейін, жеміс салаты мен бір кесе шай ішкен соң, Гайдар ауырып, конференц-залдан қонақүй бөлмесіне қайтып келді. Кейін Гайдар оны құтқарып қалған телефон қоңырауы екенін еске алды – егер ол бөлмеде жалғыз болғанда, мүшеқатысынан көз жұмар еді. Гайдар сөз сөйлеуге тырысқаннан кейін университет дәлізінде есінен танып, дереу жергілікті ауруханаға жеткізілді. Оның әріптесі Екатерина Генева: «Ол ес-түссіз жатты. Мұрынынан қан ағып, қан құсып жатты. Бұл жарты сағаттан астам уақытқа созылды», – деп еске алды. Ертесі күні ол ауруханадан Ресей елшілігіне көшіп, Мәскеуге қайтаруды ұйымдастырды, онда оның денсаулығымен таныс дәрігерлер оны уланғандай көрінетінін айтты. Financial Times газетінде жарияланған сұхбатында Гайдар бұл саяси төңкеріліс әрекеті болғанын мәлімдеді, «оқиғаның артында Ресей билігінің ашық немесе жасырын қарсыластары тұрған болуы мүмкін, олар Ресей мен Батыс арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нашарлатуға мүдделі». Тағы бір ресейлік реформатор, Гайдардың бұрынғы әріптесі Анатолий Чубайс Кремльдің бұл іске қатысқанын жоққа шығарды, «Егор Гайдар 24 қарашада өлімнің алдында еді. Политковская, Литвиненко және Гайдар – бұл үштік Ресейде конституцияға қайшы және күшпен билікті бағындыруды көздейтін адамдар үшін өте ыңғайлы болар еді». Ресей оппозициясының көшбасшылары мен Кремльдің жақтастарының бірі Борис Березовскийдің, сол кездегі елден қуылған Ресей олигархының бұл оқиғаның артында тұрғанын айтты. Ал бұрын Путиннің кеңесшісі болған, қазір АҚШ-та тұратын Андрей Илларионов бұл оқиғаның бәрі қойылған спектакль екенін, Гайдар ауруханаға гипертония, стресс немесе алкогольдің салдарынан жеткізілген болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Гайдар Березовскийді жақсы білгенімен, бұл факт Петр Авеннің «Березовский дәуірі» кітабында сипатталған.

In November 2006 Gaidar went to Dublin, Ireland, to present his book Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia at an academic conference. Shortly after breakfast, a fruit salad and a cup of tea, Gaidar felt sick and returned from the conference hall to his room at the hotel. He was called on the phone to come down and deliver his speech, which Gaidar later recalled as a call that saved his life, as he would surely have died if he had been in his room unattended. After Gaidar had tried to deliver his speech he collapsed in the university hallway and was rushed to a local hospital. His colleague Ekaterina Genieva recalled that "He was lying on the floor unconscious. There was blood coming from his nose; he was vomiting blood. This went on for more than half an hour". Next day he moved from the hospital to the Russian embassy's premises and arranged a transfer to Moscow where doctors familiar with his health status suggested that it looked like he was 'poisoned'. In an interview published in the Financial Times, Gaidar claimed that it had been an attempted political murder, where "most likely that means that some obvious or hidden adversaries of the Russian authorities stand behind the scenes of this event, those who are interested in further radical deterioration of relations between Russia and the west". Anatoly Chubais, another Russian reformist official and a former colleague of Gaidar, rejected the possibility of Kremlin involvement in this case, commenting that "Yegor Gaidar was on the verge of death on 24 November. The deadly triangle – Politkovskaya, Litvinenko and Gaidar – would have been very desirable for some people who are seeking an unconstitutional and forceful change of power in Russia." One of the versions voiced by the Russian opposition leaders and Kremlin supporters suggested that Boris Berezovsky, then a Russian oligarch in exile, may have been behind it. Andrey Illarionov, a former Putin adviser now living in the US, commented that the whole case was staged, and the reason for taking Gaidar to hospital must have been hyperthensia, stress or alcohol. Though Gaidar knew Berezovsky well, that fact is described in the book The age of Berezovsky, written by Petr Aven.

Өлім

Гайдар 53 жасында Ресейдің Мәскеу облысы Одинцово ауданында қайтыс болды. Гайдардың көмекшісі Валерий Натаров Гайдардың 2009 жылғы 16 желтоқсанда балаларға арналған кітап жазып жатқанда күтпеген жерден қайтыс болғанын хабарлады. Гайдар миокард ишемиясынан туындаған өкпе ісінуінен қайтыс болды. Гайдар шок терапиясы кезіндегі экономикалық реформалардың салдарынан барлығын жоғалтқан қарапайым ресейліктер арасында жек көрініске ұшыраған тұлға ретінде танылды. Қуғынға ұшыраған ресейлік олигарх Михаил Ходорковский мен сотталған алаяқ Платон Лебедев көңіл айтып, "Ол экономикамыздың негізін қалады" деді. Ресей Президенті Дмитрий Медведев Егор Гайдардың туыстары мен достарына көңіл айтты. "Гайдардың қазасы Ресей үшін ауыр қайғы", - деді Ресей Премьер-министрі Владимир Путин. Медведев Гайдарды "батыл, адал және шешімді" экономист деп сипаттап, ол "жақтастары мен қарсыластары арасында құрметке ие болды" деді. "Біз нағыз азамат пен патриотты, мықты рухты, талантты ғалым, жазушы және сарапшыны жоғалттық. Ол жауапкершіліктен қашқан жоқ және ең қиын жағдайларда да абыроймен және батылдықпен сынға шықты", - делінген хабарламада. Ақ үй Гайдардың қазасына байланысты көңіл айтты. АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің өкілі Майк Хаммер Гайдардың мұрасы даулы болғанымен, ол динамикалық нарықтық экономиканың негізін қалағанын мәлімдеді.

Гайдар форумы

Егор Гайдардың құрметіне жыл сайын қаңтардың ортасында Ресей Президенті Гайдар форумын өткізеді, ол Ресейдің саяси және бизнес элитасын, сондай-ақ Еуропаның жоғары деңгейдегі саясаткерлерін тартады. Форум Давостағы Дүниежүзілік экономикалық форумға апта бұрын ұйымдастырылады, осылайша түрлі тақырыптар бойынша Ресейдің ұстанымдарын қалыптастыруға да қызмет етеді.