Кіріспе

Императорлық Жапон су асты кемесі ұшқыш ұшақты ұшырды

Айчи М6А Сейран (晴嵐) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Императорлық Жапон Әскери-теңіз күштері үшін жасалған су асты кемесінен ұшырылатын шабуылдық ұшақ. Ол I 400 класындағы су асты кемелерінен жұмыс істеуге арналған, олардың бастапқы мақсаты АҚШ-қа қарсы әуе шабуылдарын жүргізу болды.

Жобалау және әзірлеу

1920 жылдардың аяғында Жапон императорлық теңіз күштері нысаналарды іздеу үшін су асты кемелерінен ұшақтарды ұшыру доктринасын әзірледі. 1941 жылдың желтоқсанында Жапон біріккен флотының бас қолбасшысы адмирал Исороку Ямамото американдық жағалау қалаларына әуе шабуылын жүргізу мақсатымен су асты кемелері авианосецтерінің (сонымен қатар STo немесе sen toku – арнайы су асты кемесі) ірі флотын құруды ұсынды. Су асты кемелері ұшақтарын ұшыру үшін суға шығып, байқаудан қалу үшін суға батып, содан кейін ұшақтарды қайта алып, жақын жерге қондыратын еді. 1942 жылдың маусымына қарай мұндай 18 су асты кемесін салу жоспарланған. Кейін бұл көрсеткіш тоғызға, содан кейін бесе, ал соңында үшке дейін төмендетілді, себебі Жапонияның соғыстағы жағдайы нашарлады. Су асты кемелерін жабдықтау үшін Жапон императорлық әскери-әуе күштері Айчи компаниясынан Айчи лицензиясы бойынша өндірілген D4Y1 Suisei (Judy) ұшағының шабуылдық, қанаттары бүктелетін нұсқасын жасауды сұрады. Бұл ұшақ салыстырмалы түрде кішкентай, бір қозғалтқышты, өте жақсы аэродинамикалық және жоғары өнімділікке ие болды. I 400 су асты кемелерінде пайдалану үшін Suisei-ді өзгерту бойынша егжей-тегжейлі инженерлік зерттеулер жүргізілді, бірақ туындаған қиындықтар еңбегімен жеңілуге тиіс емес деп танылды және жаңа жоба басталды. Айчи компаниясының соңғы дизайны, Айчи компаниясы AM 24 деп атап, әскери белгісі M6A1 болды. Бұл екі орындық, төмен қанатты моноплан болды және Аичи AE1P Atsuta 30 қозғалтқышымен жабдықталды (Daimler Benz DB 601 сұйық суытылатын V12 қозғалтқышының лицензиялық көшірмесі). Бастапқы техникалық талаптарда шанақ көлігі болмады, бірақ кейін ұшақтың әмбебаптығын арттыру үшін екі жұп шанақ орнату туралы шешім қабылданды. Жағдайға байланысты, ұшақ су асты кемесіне жақын жерге қонуға, кранмен көтеріліп, қайта пайдалануға мүмкіндік беретін еді. Жұмысын жақсарту үшін шанақтар ұшу кезінде тасталып немесе бір бағыттық миссиялар үшін орнатылмауы мүмкін еді. Seiran қанаттары 90 градусқа бұрылып, гидравликалық түрде ұшақтың фюзеляжына бүктеліп (құйрығы да төмен қарай бүктеліп), су асты кемесінің диаметрі цилиндрлі ангарында сақтауға мүмкіндік берді. Қару-жарағы бір торпеда немесе оған тең салмақты бомбалар болды. Бақылаушы пайдалануы үшін иілгіш орнатуға бір 2-ші типті пулемет орнатылған. I 400 класындағы әрбір су асты кемесі үш M6A1 ұшағын қабылдай алатын кеңейтілген герметикалық ангармен жабдықталды. Seiran ұшақтары алдыңғы палубада орналасқан қысылған ауа катапульті арқылы ұшырылатын еді. Төрт адамнан тұратын жақсы оқытылған экипаж Seiran-ды ангарынан сынық катапульттік вагонда шығарып, ұшақтың шанағын бекітіп, шамамен 7 минутта ұшуға дайын ете алатын еді. Ұшыру процесін қысқарту және ұзақ уақыт алатын қозғалтқышты жылыту қажеттілігін жою үшін Seiran суық старттан катапульталанатын еді. Бұл үшін әр ұшақтың мотор майын жеке камерада шамамен 60 градусқа дейін қыздырып, ұшақтар әлі де ангарда болған кезде қозғалтқыш арқылы ыстық сумен бірге сорғылау қажет болды. Осылайша ұшақтың қозғалтқышы ұшып шыққаннан кейін бірден қалыпты температураға немесе оған жақын температураға жететін еді. Бұл идея немістерден алынған, олар өздерінің аяқталмаған Graf Zeppelin авианосесінің ұшақтары үшін ұқсас ұшыру әдісін қолдануды жоспарлаған. Бірінші сегіз прототип Seiran 1943 жылдың қазан айында аяқталды және сол жылдың қарашасында ұшу сынақтары басталды. Қосалқы қанаттардың артық салмағымен байланысты мәселе құйрық қанатының биіктігін көтеру арқылы шешілді. Алдағы сынақтар 1944 жылдың басында өндіріске кірісуге мүмкіндік берді. Seiran-ға ауысу үшін су үстіндегі жаттықтырушы нұсқасының екі данасы қайта тартылатын шанақпен жабдықталды. Бұларға M6A1 K Nanzan ("Оңтүстік тауы") деген атау берілді. Шанақтың болуынан басқа, Seiran-да бүктелетін тік тұрақтандырғыштың жоғарғы бөлігі алынып тасталды. Су асты кемелерінің саны азайғандықтан Seiran өндірісі тоқтатылды, барлығы 28 дана (прототиптер мен M6A1 K-ларды қоса алғанда) жасалды. Жаңа су асты кемелері мен ұшақтары 1-ші су асты флотилиясына берілді, оның құрамында екі STo су асты кемесі, I 400 және I 401 флагманы болды, әрқайсысында үш Seiran және екі типті AM, I 13 және I 14 болды. 1-ші су асты флотилиясы 1945 жылдың қаңтарында Seiran-мен жаттығуды бастады, экипаждар су асты кемелері мен ұшақтарды басқаруды біртіндеп үйренді. Үш Seiran-ды ұшыру күтілгеннен ұзақ уақыт алды: шанақтар орнатылса 30 минут, ал шанақтарсыз 14,5 минут. Мақсаты Панама каналының Гатүн шлюздеріне жасалатын күтпеген әуе шабуылы болып, Тынық мұхитындағы АҚШ күштеріне басты жабдықтау желісін үзу еді. Күш Панамаға қарсы миссияға шығуға дайын болған кезде, Жапонияның нашарлаған жағдайы жоспарды өзгертуге әкелді, шабуылдың нысаны, "Хикари" (Сәуле) операциясы деп аталды, Ұлыти атоллындағы АҚШ базасына ауыстырылды, онда Жапонияның Отан аралдарына шабуылға дайындалып жатқан күштер, соның ішінде авианосецтер жиналған еді. Флотилия 1945 жылдың 23 шілдесінде Жапониядан шығып, Ұлытиге бет алды. 16 тамызда флагман I 401 штабтан радиохабарлама алды, онда Жапонияның капитуляциялағаны және Жапонияға қайтуға бұйрық берілді. Екі су асты кемесіндегі алты Seiran, соғыс заңдарын бұзу арқылы операция үшін американдық ұшақтар ретінде жасырылған.