Кіріспе

Құс түрі Азиялық коэлі (Eudynamys scolopaceus) – көкектер отрядының Кукулиформдарына жататын құс. Ол Үндістан субконтиненті, Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Бұл түр, қараторғай коэльдермен және кейде түрше ретінде қарастырылатын Тынық мұхиты коэльдерімен бірге жоғары түр құрайды. Азиялық коэль, көптеген көкек туыстары сияқты, жұмыртқаларын қарғалардың және басқа да мезгілсіз балапан күтіміне ие ұяларына салады, олар оның балаларын өсіреді. Ересектерде көбінесе жеміс-жидекпен қоректенетіндіктен, бұл құс көкектер арасында ерекше. «Коэль» атауы бірнеше тілде дыбыстамалық теңдестікке байланысты пайда болған. Бұл құс үнді және непал поэзиясында кеңінен қолданылатын символ. 1758 жылы швед табиғат зерттеушісі Карл Линней «Жаратылыстың жүйесі» еңбегінің онінші басылымын жаңартқанда, Азиялық коэлін басқа көкектермен бірге Cuculus туысына жатқызды. Линней оның қысқаша сипаттамасын берді, Cuculus scolopaceus есімді екі атауын тағайындады және Эдвардстың еңбегіне сілтеме жасады. Қазір Азиялық коэль 1827 жылы ағылшын табиғат зерттеушілері Николас Вигорс және Томас Хорсфилд енгізген Eudynamys туысына жатады. Eudynamys туының атауы көне грек тіліндегі «eu» – «жақсы» және «dynamis» – «күш» немесе «ерік» сөздерінен құралған. «Scolopaceus» сөзі латын тілінен алынған, «снайп сияқты» деген мағынаны білдіреді, себебі «scolopax» латынша «снайп» немесе «ұсақ қызылқұйрық» дегенді білдіреді. Бұл түрдің кең таралған ареалында түрлі вариациялар бар, соның ішінде бірнеше аралдық популяциялар және көптеген таксономиялық ерекшеліктер ұсынылған. Сулавеси аймағындағы қараторғай коэль (E. melanorhynchus) және Австралия мен Океаниядағы Тынық мұхиты коэлі кейде Азиялық коэльдің бір түрі ретінде қарастырылады, онда «біріктірілген» түр жалпы коэль деп аталады. Алайда, қауырсындағы айырмашылықтар, мүкінің түсі және дауысының ерекшеліктеріне байланысты, бұл үш түр көбінесе жеке түрлер ретінде қарастырылады. Басқаша айтқанда, тек қараторғай коэль ғана жеке түр ретінде қарастырылған, немесе Азиялық коэль Тынық мұхиты коэліне кіретін барлық түршелерді қамтиды, Австралияда көбейетін түршелерді қоспағанда, ол жағдайда австралиялық коэль (E. cyanocephalus) деп аталады. Азиялық коэльдің географиялық пішіндері көптеген қауырсын айырмашылықтарына ие, немесе ген ағыны аз болғандықтан географиялық тұрғыдан оқшауланған. Төменде Пайн берген аталған түршелердің тізімі, олардың таралуы және синонимдері:
E. s. mindanensis (Линней, 1766) – (оның ішінде E. s. paraguena) (Hachisuka, 1934) Палаваннан, және E. s. corvina (Stresemann, 1931) Халмахерадан (Филиппин, оның ішінде Палаван және Бабуян аралдары), Минданао мен Сулавеси арасындағы аралдар, және Солтүстік Малуку, Сула аралдарынан басқа.

Сипаттама

Азиялық коэль – ірі және ұзын құйрықты кукушка, өлшемі және салмағы … (өлшемдері мен салмағы көрсетіледі). Аталықтары жылтыр көкшіл қара түсті, ашық жасыл сұр тұмсықпен, ирисі қызыл, аяқтары мен табандары сұр. Атаулы түрінің аналықтары басында қоңыр, ал бас бөлігінде қызыл жолақтар болады. Арқасы, қыртысы және қанат жапқыштары ақ және сары дақтармен қара қоңыр түсті. Кездігі ақшыл, бірақ қалың жолақты. Басқа түрлері түсі мен мөлшері бойынша ерекшеленеді. Жастардың үстіңгі қауырсыны аталықтарына ұқсас, тұмсығы қара болады. Көбейтілу маусымында (Үнді субконтинентінде наурыздан тамызға дейін) өте дауысты, әртүрлі дыбыстар шығарады. Аталықтарының әйгілі әні – қайталап айтылатын “ку-ууу”. Аналықтары өткір “кик-кик-кик” деп айқайлайды. Дауыстары популяциялар бойынша әртүрлі. Азиялық коэль – жарық орманды және егістік жерлерде мекендейтін құс. Тропикалық Оңтүстік Азияда, Иран, Пәкістан, Үндістан, Бангладеш және Шри-Ланкадан Оңтүстік Қытайға және Үлкен Зонд аралдарына дейін негізгі ареалы орналасқан. Жаңа аумақтарды жайлап алуға қабілетті, Кракатау вулканы аралын мекендеген алғашқы құстардың бірі болды. 1980 жылдары Сингапурге алғаш келді және көп тараған түрге айналды. Сонымен қатар үй құйрығымен де байланысты. Шри-Ланкада 1880 жылға дейін тек орман құйрығын паразиттегені белгілі болды, кейін үй құйрығына көшті. Үндістандағы зерттеуде Corvus splendens ұяларының 5%-ы және Corvus macrorhynchos ұяларының 0,5%-ы паразиттелгені анықталды. Бангладеште ұзын құйрықты шырша (Lanius schach), қарапайым мина (Acridotheres tristis) және үй құйрықтарын (Corvus splendens) тиісінше 35,7%, 31,2% және 10,8% деңгейінде паразиттейді. Коэльдер жеміс ағаштарына жақын орналасқан ұяларды көбірек ұнатады. Таиландтың оңтүстігінде және Малай түбегінде коэльдер қарғалардан миналарға (Acridotheres sp.) көшті, себебі соңғысы 1900 жылдардың соңында кеңінен тарады. Еуропалық қарға және мүмкін қара бас ориол да олардың қожайындары болуы мүмкін. Филиппинде Азиялық коэльдер Coletos (Sarcops calvus) ұясының қуысында паразиттейтіні анықталды. Аталықтары қожайынды алаңдатып, аналықтарына ұяға жұмыртқа салуға мүмкіндік жасайды. Бірақ көбінесе аналықтары жалғыз өзі қожайынның ұясына барады. Коэльдің балапандары қожайынның балапандарынан 3 күн бұрын шығады. Әдетте бір ұяда бір-екі жұмыртқа болады, бірақ кейбір ұяларда жетіден он бірге дейін жұмыртқа табылған. Аналықтары жұмыртқа салу алдында қожайынның жұмыртқасын алып тастауы мүмкін. Жұмыртқалар 12-14 күнде шығады. Жастар әрқашан жұмыртқаларды шығарып қоймайды немесе қожайын балапандарын қумайды, ал бастапқыда қарға сияқты дыбыстайды. Жастар 20-28 күнде ұшып кетеді. Кейбір ғалымдар, әсіресе Ребекка Килнер, коэльдердің, басқа да ұрық паразиттері сияқты, ұядағы балапандарды қумайтынын, себебі бұл әрекеттің шығындары пайдасынан артық болуы мүмкін деп болжайды. Ересекті аналықтары қожайынның ұясындағы жас коэльдерді тамақтандыратыны белгілі, бұл кейбір басқа ұрық паразиттерінде де кездеседі. Алайда ересекті аталықтары ұшқан балапандарды тамақтандырмайды. Азиялық коэль – барлық нәрсені жейтін құс, түрлі жәндіктермен, сіркешкіндермен, жұмыртқалармен және ұсақ омыртқалы жануарлармен қоректенеді. Ересектер негізінен жемістер жейді. Кейде олар жеміс ағаштарын қорғайды және басқа жеміс жегіштерді қуады. Үндістанда сандал ағашының (Santalum album) таралуында маңызды рөл атқарады. Үлкен тұқымдық жемістер кейде ана ағаштың жанында тез қайта шығарылады, ал кіші тұқымдық жемістер сіңіріледі және ана ағаштан үлкен қашықтықта таратылады. Аузы үлкен, Аренга және Ливистона сияқты пальмалардың қатты жемістерін жұта алады. Сүтқоректілерге улы Cascabela thevetia жемісімен де қоректенеді. Түрдің көптеген паразиттері сипатталған, олардың ішінде малярия сияқты протозоялар, құрттар және нематодалар бар.

Мәдениетте

"Күл" сөзі дыбырқойлықтан туындаған. Санскрит тіліндегі "Кокила" атауы және бірнеше үнді тілдеріндегі сөздер де сол сияқты дыбырқойлық. Дауысы қатты болатын бұл құстар туралы халық аңыздарында, мифтерде және поэзияда жиі айтылады. Олар әні үшін дәстүрлі түрде жоғары бағаланады және Манусмритиде оларды зиян келтіруден қорғайтын жарлықпен құрметтеледі. Б.з.д. 2000 жылға жуық мерзімде жазылған Ведалардағы санскрит әдебиетінде оны "Аня Вапа" деп атаған, бұл "басқалар баққан" (немесе "басқалар үшін егілген") деп аударылады. Бұл – ұялау паразитизмінің ең ерте жазбада кездесетін нұсқасы деп түсіндіріледі. Ол Үндістанның Пудучерри одақтық территориясының мемлекеттік құсы ретінде таңдалған. Бұл құстар бұрын Үндістанда өте танымал болған. Олар тіпті пісірілген күрішпен де қоректене алатын, мықты құстар, және тұтқындықта 14 жылға дейін өмір сүрген.