1855 жылғы Ресей-Жапония шартнамасы

Кіріспе

1855 жылы Ресей мен Жапония арасындағы келісім-шарт

Шимода келісім-шарты (下田条約, Шимода Жуйяку) (ресми түрде Жапония мен Ресей арасындағы сауда және теңіз қатынасы туралы келісім-шарт 日露和親条約, Ничи Ро Вашин Жуйяку) – 1855 жылғы 7 ақпанда Ресей империясы мен Жапония империясы арасында жасалған алғашқы келісім-шарт, сол кезде Токугава сёгунатының басқаруында болған. Жапония мен АҚШ арасында қол қойылған Канагава келісімінен кейін, бұл Жапонияның 220 жылдық ұлттық оқшаулану саясатының (сакоку) аяқталуын білдірді, Нагасаки, Шимода және Хакодате порттарын ресейлік кемелерге ашты, Жапониядағы ресейлік консулдардың мәртебесін белгіледі және Жапония мен Ресей арасындағы шекараны анықтады.

Жапонияның оқшаулануы

XVII ғасырдың басынан бастап Токугава шогунаты елді сыртқы ықпалдардан оқшаулау саясатын ұстанды. Шетелдік сауда тек голландтармен және қытайлармен ғана жүргізіліп, қатаң мемлекеттік монополия аясында Нагасакиде ғана іске асырылды. Бұл саясаттың екі негізгі мақсаты болды. Бірі – батыс елдерімен сауда және христиан дінінің таралуы Азия елдерінің көпшілігінде болғандай, империалистік күштердің Жапонияны жаулап алуына себеп болуі мүмкін деген қауіп еді. Екінші мақсат – шетелдік сауда мен жиналған байлық Токугава әулетін биліктен құлатуға жеткілікті күшті даймоның пайда болуына әкелуі мүмкін деген қорқыныш болды. Жапония мен Ресей арасындағы алғашқы байланыс 1778 жылы саудагер Павел Лебедев-Ласточкин және 1792 жылы ресми елші Адам Лаксман арқылы Хоккайдодағы Мацумаэ кланымен орнатылды. Адам Иоганн фон Крузенштерн басқарған орыс әлемді аралау экспедициясы 1804–1805 жылдары Нагасаки портында алты ай болды, бірақ Жапониямен дипломатиялық және сауда қатынастарын орнатуға қол жеткізе алмады. XIX ғасырдың басында оқшаулау саясаты күшін жоғалта бастады. 1844 жылы Нидерланд королі Вильгельм II Жапонияға сыртқы күштердің әрекетінен бұрын, оқшаулау саясатын өз еркімен тоқтатуға шақыратын хат жіберді. 1846 жылы коммодор Джеймс Биддл басқарған американдық ресми экспедиция Жапонияға сауда үшін порттар ашу туралы сұраныспен келді, бірақ кері қайтарылды.

Путиатин миссиясы

Бірнеше жылдан кейін Ресей АҚШ-тың коммодор Мэтью Перри бастайтын экспедицияны дайындап жатқанын біліп, қажет болса, канонерлік дипломатия арқылы Жапонияны ашуға дайын екенін естіді. Егер бұл сәтті аяқталса, Американың Тынық мұхиты мен Азиядағы ықпалы артады және Америка Жапониядағы ең тиімді ұстанымды алады деп қорқынышты. Ресей бірден Қиыр Шығысқа миссия жіберуді жоспарлады. Ресейдің Сыртқы істер министрі Карл Нессельроде Ресей миссиясын басқаруға вице-адмирал Евфимий Васильевич Путиатинді тағайындады. Экспедицияға бірнеше белгілі синологтар, ғалымдар мен инженерлер, сондай-ақ танымал автор Иван Гончаров кірді. Иван Унковскийдің басқаруындағы "Паллада" флагмандық кеме ретінде таңдалды. Гончаров бұл тәжірибесін "Фрегат Паллада" (1858) еңбегінде пайдаланды, онда сапар мен келіссөздердің егжей-тегжейін сипаттады. Бұл жапондықтардың шетелдік сауда кемелерін қалай қабылдап, өңдегені және ресейліктердің тәжірибесін қалай қабылдағаны туралы құнды мәліметтер береді. "Паллада" 1852 жылдың 7 қазанында Кронштадттан американдықтардың алған келісімінен кем емес келісіммен ғана қайту туралы бұйрықпен аттанды. Сонымен қатар Ресейдің күн тәртібінде Сахалин мен Курил аралдарындағы Жапония мен Ресей арасындағы шекараны белгілеу де тұрды. Бірақ ұзақ сапар барысында кеме экспедицияға жарамсыз екені анық болды, содан кейін 52 зеңбірекке ие "Диана" фрегаты жіберілді. Бірақ Перри мен оның "Қара кемелер" флоты Путиатин Гонконг пен Бонин аралдары арасында келе жатқанда Жапонияға жетті. Перридің сапары Токугава шогунатының жоғарғы эшелондарында үлкен пікірталас тудырды. Ақырында Путиатин 1853 жылдың 21 тамызында төрт кемесімен Жапонияға келді, бірақ Перри істегендей Эдо шығанағына күшпен кіруге тырыспай, Нагасакиде тоқтады. Путиатин мен Перри жапондықтармен келіссөздер жүргізуде әртүрлі тәсілдер қолданды. Перри әскери кемелерінің атыс күшін және Жапония үшін қандай салдарлар болатынын баса көрсетті. Путиатин американдық күш-жігерді әлсірету үмітімен дипломатиялық және стратегиялық тәсілді таңдады, ол Эдоға бару туралы бұйрығына қарамастан, Жапон заңдарын құрметтеу және Ресей императорының жақсы қарым-қатынасқа деген ықыласынан Нагасакиді таңдағанын айтты. Билік өкілдері Эдоға хабар жіберді, ал жауап күтіп тұрған Путиатин Шанхайға жабдықтау үшін және үйден жаңалық алу үшін барды. Нагасакиге оралғанда, жауап әлі келмегендіктен, ол тікелей Эдоға бару қаупін қайталады. Нагасаки бугёсы Эдоны Путиатиннің талаптарын қабылдауға шақырды, өйткені ресейліктер американдықтарға қарағанда ыңғайлы көрінді және олардың үлкен империясы Перридің қаупін теңдестіру үшін пайдаланылуы мүмкін. Бұл жағдайда да жауап болмады, себебі Перри кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң шогун Токугава Иэёши қайтыс болды, оның орнына оның ауру жас ұлы Токугава Иэсада билікке келді, ал тиімді басқару Хота Масаёси басқаратын Ақсақалдар Кеңесінің (рожу) қолында қалды, олар шешім қабылдауға кедергі келтірді. Путиатиннің шыдамсыздығы артты және Эдоға жүзу туралы қаупін қайталады, бірақ Каваджи Тошиакира мен Цуцуи Масанори ресмилерінен қарсы ұсынысты үш жылдан бес жылға дейін кешіктіруді сұрады. Көңілі қалған Путиатин 1853 жылдың қараша айында Жапониядан шығып, көктемде қайта оралуға уәде берді. Путиатин 1854 жылдың 7 қарашасына дейін оралған жоқ. Осы аралықта ол Корея мен Ресейдің теңіз аймағын аралап, Қырым соғысының басталғанын, Британдық Корольдік теңіз флотының Охот теңізінде және Жапонияның айналасындағы теңіздерде, соның ішінде Нагасакиде оның эскадрильясын іздеп жүргенін білді. "Палладамен" болған мәселелер оның туын "Дианаға" ауыстыруына себеп болды. Путиатин оралған кезде, американдықтар 1854 жылдың басында Канагава келісімімен Жапонияны ашуға қол жеткізді. Ресеймен келісімшартқа қол қоюға жол бермеу және Ресейдің ықпалын шектеу үшін британдықтар Жапонияға барып, соғыста бейтараптығын сұрады. Жаман аударманың нәтижесінде британдықтар 1854 жылы ағыл-жапондық достық туралы келісімге қол жеткізді. Нагасакидің орнына Путиатин Осака шығанағын таңдады, бұл жапондықтардың арасында Киотоға жақын орналасқандығы үшін дереу алаңдауға себеп болды. Екі апта Осака шығанағында болғаннан кейін Путиатин Шимодаға қарай жүзіп кетті. Путиатинді Шимодада Каваджи мен Цуцуи қарсы алды, ал келіссөздер 1854 жылдың 22 желтоқсанында басталды. Путиатин сауда құқықтары үшін алмасу үшін Эторофу аралын Жапонияға беруді ұсынды, ал жапондықтар Камчатка Жапонияға тиесілі болғандықтан, барлық Курил аралдары да жапондық деп жауап берді. 1854 жылдың 23 желтоқсанында Рихтер шкаласы бойынша 8.4 магнитудаға жететін Ансей Токай жер сілкінісі Жапонияны және айналасын қамтыды. 7 метрлік цунами Шимоданың көп бөлігін, соның ішінде Путиатиннің кемелерін қиратты, "Диана" ғана зардап шекті, бірақ жөндеу үшін Хедаға баруға тырысқанда батып кетті. Ресейлік делегацияция енді Жапонияда қиын жағдайда қалды, ал дипломаттар келіссөздер жүргізіп жатқанда, ресейлік теңізшілер мен техниктер Хедада жаңа кеме жасау үшін жапон ағаш шеберлерімен бірге жұмыс істеді, бұл делегацияның Ресейге оралуына мүмкіндік берді. 1855 жылдың 7 ақпанында ұзақ күткен Ресей-Жапон достық шарты Шимодадағы Чораку-дзи храмында Путиатин Ресей императорлық елшісі ретінде және жапондық өкіл, бақылаушы Морияма Эйносуке голланд тіліндегі нұсқаға (ресми нұсқа) қол қойды, Иосиф Антонович қытай тіліндегі нұсқаға қол қойды, ал Каваджи Тошиакира мен Цуцуи Масанори жапон тіліндегі нұсқаға қол қойды. Перридің Канагава келісімі мен ағыл-жапондық достық шарты үлгісімен жасалған Шимода шарты көптеген ортақ ережелерді қамтыды; бірақ, мүмкін, Путиатинге деген соғысынан немесе оның жағымды әсерінен, Жапония келіскен шарттар американдықтар мен британдықтарға берілгенге қарағанда сәл кеңпейілдірек болды. Жапондықтар Путиатинды өркениетті және адал адам деп тапты. Путиатин жапон әріптесі Цуцуиге былай деді:
"Егер біз жасымызды салыстырсақ, сізде менің әкемнің дана жасы бар, себебі менде сіздің ұлыңыздың жасы ғана бар. Мен әкеміме қызмет ету үшін қолымды ұсынамын, осылайша сенім жолын жоғалтпаймын." "Хеда" шхунасы 14 сәуірде суға түсірілді және Путиатин 1855 жылдың 8 мамырында Ресейге қайта орала алды. Жапон үкіметі кейінірек "Хеда" үлгісімен алты кеме жасауға бұйрық берді, осылайша Жапонияда батыс үлгісінде кеме жасаудың дамуына үлес қосты.

A few years later, Russia learned that the United States was preparing an expedition to be led by Commodore Matthew Perry, to open Japan by gunboat diplomacy if necessary. If successful, it was feared that this would provide more American influence in the Pacific region and Asia, and to give America the most advantage position in Japan. Russia immediately recommenced plans to send a mission to the Far East. Russian minister of Foreign Affairs Karl Nesselrode assigned Vice Admiral Euphimy Vasil'evich Putiatin to head the Russian mission. The expedition included several notable Sinologists and a number of scientists and engineers, as well as the noted author Ivan Goncharov, and the Pallada under the command of Ivan Unkovsky was selected as the flagship. Goncharov would use the experience in his Fregat Pallada (1858), in which he described the details of the voyage and the negotiations. It is a valuable description of how the Japanese received and processed foreign trade vessels and the perception of the experience of the Russians. Pallada departed Kronstadt on October 7, 1852, under orders to return only with a treaty at least as good as the one the Americans had obtained. Also on the Russian agenda was a delimitation of the borders between Japan and Russia in Sakhalin and the Kuril Islands. However it became clear during the long voyage that the vessel was unsuited for the expedition, and the newer 52 gun frigate Diana was subsequently dispatched, but Perry and his fleet of Black Ships reached Japan while Putiatin was still between Hong Kong and the Bonin Islands. Despite years of debate on the isolation policy, Perry's visit created great controversy within the highest levels of the Tokugawa shogunate. Eventually, Putiatin arrived in Japan with his four vessels on August 21, 1853, but at Nagasaki rather than attempting to force his way into Edo Bay as Perry had done. Putiatin and Perry had a somewhat differing approach to negotiating with the Japanese. Perry stressed the firepower of his warships and the possible consequences for Japan. Putiatin chose a more diplomatic and strategic approach in the hopes of undermining the American efforts, advising that he had chosen Nagasaki despite his orders to go to Edo out of respect for Japanese laws and the ardent desire of the Russian Emperor for good relations. Officials sent word to Edo, and while waiting for a response, Putiatin sailed to Shanghai for supplies and for news from home. On his return to Nagasaki, there was still no reply, so he renewed his threat to go directly to Edo. The alarmed Nagasaki bugyō urged Edo to accept Putiatin's terms, as the Russians seemed more accommodating that the Americans, and their huge empire might be used to offset threat posed by Perry. Again, there was no response, partly because the Shōgun himself, Tokugawa Ieyoshi died days after Perry's departure, and was succeeded by his sickly young son, Tokugawa Iesada, leaving effective administration in the hands of the Council of Elders (rōjū) led by Hotta Masayoshi, which was paralyzed with indecision. Putiatin grew increasingly impatient and renewed his threat to sail to Edo, when a response came in the form of the officials Kawaji Toshiakira and Tsutsui Masanori, asking for a delay of three to five years for a counter proposal. Disappointed, Putiatin left Japan in November 1853 promising to return in the spring. Putiatin was not able to return until November 7, 1854. In the meantime, he had surveyed the coast of Korea and the Russian Maritime Province and had learned of the outbreak of the Crimean War, and that the British Royal Navy was hunting for his squadron in the Sea of Okhotsk and the seas around Japan, including Nagasaki. Problems with Pallada caused him to change his flag to the Diana. By the time Putiatin returned, the Americans had already succeeded in opening Japan with the Treaty of Kanagawa in early 1854. To prevent a Russian treaty and limit Russian influence, the British approached Japan to ask for Japanese neutrality in the war. Because of a bad translation, the British obtained an unintended Anglo Japanese Friendship Treaty in 1854. Instead of Nagasaki, Putiatin chose Osaka Bay, which caused immediate consternation among the Japanese for its proximity to Kyoto. After remaining in Osaka Bay for two weeks, Putiatin set sail for Shimoda. Putiatin was met in Shimoda by Kawaji and Tsutsui, and negotiations began on December 22, 1854, with Putiatin offering to cede the island of Etorofu to Japan in exchange for trade rights, whereas the Japanese countered that since Kamchatka belonged to Japan, it followed that all of the Kuril Islands were also Japanese as well. On December 23, 1854, the Ansei Tokai earthquake, with an estimated magnitude of 8.4 on the Richter magnitude scale, shook Japan and surroundings. A 7 meter high tsunami destroyed most of Shimoda including Putiatin's ships, with the exception of Diana, which was badly damaged and which soon sank as she attempted to sail to Heda for repairs. The Russian delegation now found itself stranded in Japan, and while the diplomats renegotiated, Russian sailors and technicians worked with Japanese carpenters to build a new vessel at Heda to enable the delegation to return to Russia. On February 7, 1855, the long awaited Russo Japanese treaty of friendship was signed at the Chōraku ji Temple in Shimoda by Putiatin as Russian Imperial Ambassador and Japanese representative Controller Moriyama Einosuke signing the Dutch language version (the official version), Iosif Antonovich and signing the Chinese language version, and Toshiakira Kawaji and Tsutsui Masanori signing the Japanese language version. Patterned after Perry's Kanagawa Treaty and the Anglo Japanese Friendship Treaty, the Shimoda Treaty contained many of the same provisions; however, perhaps out of sympathy or out of a favorable impression of Putiatin, the terms agreed upon by Japan were slightly more generous than that granted to the Americans and the British. The Japanese found Putiatin to be a civilized and righteous man. Putiatin remarked to his Japanese colleague Tsutsui:
"If we would compare our age, you have the wise age of my father for I only have the age of your son. I offer my hand so I can serve my father and this way will not lose the way of trust." The schooner Heda was launched on April 14 and Putiatin was able to sail back to Russia, on May 8, 1855. The Japanese government ordered later six more ships to be built on the model of the Heda, thereby contributing to the development of western style shipbuilding in Japan.

Шарттың салдары

Путиатин Санкт-Петербургке оралғаннан кейін қадірленді, граф атағына ие болды, бірақ Жапониямен коммерциялық келісімге қол жеткізбегені үшін де сынға ілінді. Ол 1857 және 1858 жылдары Ресейдің сауда құқықтары мен территориялық ережелерін кеңейтетін жаңа шарттарды келісу үшін қайта оралуға мәжбүр болды. 1855 жылғы Шимода шартының ең маңызды ерекшелігі – Курил аралдарын Ресей мен Жапония арасында Еторофу мен Уруп аралықтарынан өтетін шекара бойынша бөлу туралы келісім болды. Жапон үкіметі осы келісімді бүгінгі күнге дейін Курил аралдарына қатысты дауды негіздеудің бірі ретінде жиі пайдаланады.

Келісімге арналған ескерткіш

2005 жылы Кронштадтта Ресей-Жапония қарым-қатынасы орналысқан күнінің 150 жылдығына арналған мемориалдық тақта ашылды. Ескерткіш – қара тас, оның үстінде орыс және жапон тілдерінде Путиатин миссиясының тарихы қысқаша баяндалған. Мемориалдық тақтаны Санкт-Петербургтегі Жапонияның бас консулы мен Санкт-Петербург қаласының әкімі ашты.