Кіріспе

Математиканың пәндік саласы Алгебралық К-теориясы – геометрия, топология, сақиналар теориясы және сандар теориясымен байланысты математиканың пәндік саласы. Геометриялық, алгебралық және арифметикалық объектілерге K-топтары деп аталатын объектілер сәйкес келеді. Бұл абстрактілі алгебра мағынасындағы топтар. Олар бастапқы объект туралы толыққанды ақпаратты қамтиды, бірақ оларды есептеу өте қиын; мысалы, маңызды ашық мәселе – бүтін сандардың K-топтарын есептеу. K-теорияны 1950 жылдардың соңында Александр Гротендик алгебралық сорттардағы қиылысу теориясын зерттеу барысында ашқан. Қазіргі тілмен айтқанда, Гротендик тек K₀-ны, яғни бірінші K-тобын анықтады, бірақ тіпті осы бір топтың да көптеген қолданыстары бар, мысалы, Гротендик-Риман-Рох теоремасы. Қиылысу теориясы әлі де мотивтік когомология және әсіресе Чоу топтары арқылы (жоғары) алгебралық K-теориясын дамытуға серпін береді. Бұл пәнге классикалық сандық теориялық тақырыптар да кіреді, мысалы, квадраттық өзара байланыс және нақты және кешенді сандарға сандық өрістерді ендіру, сондай-ақ жоғары реттегіштерді құру және L-функцияларының ерекше мәндері сияқты қазіргі заманғы мәселелер де қарастырылады. Төменгі K-топтары бірінші болып ашылды, яғни осы топтарды басқа алгебралық құрылымдар тұрғысынан сипаттауға жеткілікті мүмкіндіктер табылды. Мысалы, егер F өріс болса, онда K₀(F) Z бүтін сандарымен изоморфты және векторлық кеңістіктің өлшемі түсінігімен тығыз байланысты. Коммутативті R сақинасы үшін K₀(R) тобы R-дың Пикард тобымен байланысты, ал R сандық өрістегі бүтін сандар сақинасы болғанда, бұл сыныптық топтың классикалық құрылымын жалпылайды. K₁(R) тобы R× бірліктері тобымен тығыз байланысты, ал егер R өріс болса, онда ол бірліктер тобымен сәйкес келеді. F сандық өрісі үшін K₂(F) тобы кластық өріс теориясымен, Хилберт символымен және толықтырулар бойынша квадраттық теңдеулерді шешу мүмкіндігімен байланысты. Керісінше, сақиналардың жоғары K-топтарының дұрыс анықтамасын табу Дэниел Квилленнің қиын жетістігі болды, ал алгебралық сорттардың жоғары K-топтары туралы көптеген негізгі фактілер Роберт Томассонның жұмысына дейін белгілі болған жоқ.

Тарих

К теориясының тарихын Чарльз Вейбель толыққанды сипаттады.

Гротендиктің тобы K0

19 ғасырда Бернхард Риман және оның шәкірті Густав Рох қазіргі Риман-Рох теоремасы деп аталатын теореманы дәлелдеді. Егер X – Риман беті болса, онда X-тегі мероморфтық функциялар мен мероморфтық дифференциалдық формалар жиыны векторлық кеңістік құрайды. X-тегі сызық будасы осы векторлық кеңістіктердің ішкі кеңістіктерін анықтайды, ал егер X проективті болса, онда бұл ішкі кеңістіктер шекті өлшемді болады. Риман-Рох теоремасы бойынша, осы ішкі кеңістіктердің өлшемдері арасындағы айырмашылық сызық будасының дәрежесіне (бұрмаланудың өлшемі) қосылғанда, бір минус X туысына тең болады. 20 ғасырдың ортасында Фридрих Хирцебрух Риман-Рох теоремасын барлық алгебралық сорттарға жалпылады. Хирцебрухтың тұжырымында, Хирцебрух-Риман-Рох теоремасы теореманы Эйлер сипаттамалары туралы мәлімдемеге айналдырды: алгебралық сорттағы векторлық буданың Эйлер сипаттамасы (оның когомологиялық топтарының өлшемдерінің кезектестіру қосындысы) тривиальды буданың Эйлер сипаттамасына және векторлық буданың сипаттамалық кластарынан туындайтын түзету коэффициентіне тең. Бұл жалпылау, себебі проективті Риман бетінде сызық буданың Эйлер сипаттамасы бұрын айтылған өлшемдердегі айырмашылыққа тең, тривиальды буданың Эйлер сипаттамасы бір минус гендерге тең, ал жалғыз тривиальды емес сипаттама класы – дәреже. K-теориясы тақырыбы өзінің атын 1957 жылы Александр Гротендик жасаған құрылымнан алды, ол Гротендик-Риман-Рох теоремасында пайда болды, ол Хирцебрух теоремасының жалпылауы болып табылады. X – тегіс алгебралық сорт болсын. Гротендик X-тегі әрбір векторлық будаға инвариантты, оның класын байланыстырады. X-тегі барлық кластар жиыны неміс тіліндегі Klasse сөзінен K(X) деп аталды. Анықтама бойынша, K(X) – X-тегі векторлық будалардың изоморфизм кластары бойынша еркін абельдік топтың бөлімі, сондықтан ол абельдік топ болып табылады. Егер V векторлық будаға сәйкес келетін базалық элемент [V] деп белгіленсе, онда векторлық будалардың кез келген қысқа дәл тізбегі үшін: Гротендик 1=[V] = [V′] + [V″] қатынасын енгізді. Бұл генераторлар мен қатынастар K(X) анықтайды және олар векторлық будаларға инварианттарды дәл тізбектерге сәйкес келетін тәсілмен тағайындаудың әмбебап жолы екенін көрсетеді. Гротендик Риман-Рох теоремасы – сорттардың морфизмдері туралы мәлімдеме, сорттардың өзі емес деген тұжырымды қабылдады. Ол K(X)-тен X-тің Чоу топтарына Черн сипаттамасы мен Тодд класынан туындайтын гомоморфизм бар екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, ол Y-дің тегіс сортына f: X → Y дұрыс морфизмі f*: K(X) → K(Y) деп аталатын гомоморфизмді анықтайды. Бұл Y-дің Чоу тобындағы элементті X-тегі векторлық будадан анықтаудың екі жолын береді: X-тен басталып, алдымен K-теориясындағы жылжытуды есептеп, содан кейін Y-дің Черн сипаттамасы мен Тодд класын қолдануға болады немесе алдымен X-тің Черн сипаттамасы мен Тодд класын қолданып, содан кейін Чоу топтарының жылжытуын есептеуге болады. Гротендик-Риман-Рох теоремасы бұл екі нәтиже тең екенін айтады. Егер Y нүкте болса, онда векторлық буда – векторлық кеңістік, векторлық кеңістіктің класы – оның өлшемі, ал Гротендик-Риман-Рох теоремасы Хирцебрух теоремасына айналады. K(X) тобы қазір K0(X) деп аталады. Векторлық будаларды проекциялық модульдермен алмастырғаннан кейін, K0 коммутативті емес сақиналар үшін де анықталды, онда ол топтық өкілдіктерге қолданылды. Атия және Хирцебрух Гротендиктің құрылымын топологияға жылдам жеткізді және оны топологиялық K-теорияны анықтау үшін пайдаланды. Топологиялық K-теориясы ерекше кохомология теориясының алғашқы мысалдарының бірі болды: ол әрбір топологиялық X кеңістігіне (кейбір жеңіл техникалық шектеулерді қанағаттандыратын) Нормалдану аксиомасынан басқа барлық Эйленберг-Стинрод аксиомаларын қанағаттандыратын Kn(X) топтарының тізбесін байланыстырады. Алгебралық сорттардың орналысы әлдеқайда қатаң, ал топологияда қолданылатын икемді құрылымдар қол жетімді емес еді. K0 тобы алгебралық сорттар мен коммутативті емес сақиналардың кохомология теориясының басталуы үшін қажетті қасиеттерді қанағаттандыратын сияқты болса да, жоғары Kn(X) нақты анықтамасы болған жоқ. Мұндай анықтамалар жасалған кезде де, шектеу мен жабыстырумен байланысты техникалық мәселелер Kn-ді сорттарға емес, тек сақиналарға ғана анықтауға мәжбүр етті.

K0, K1 және K2

Жалпы сақиналар үшін K1-ге жақын топты бұрын J. H. C. Whitehead енгізген. Анри Пуанкаре көптүрліліктің Бетти сандарын үшбұрыштылау арқылы анықтауға тырысты. Дегенмен, оның әдістерінде маңызды кемшілік болды: Пуанкаре көпбұрыштың екі үшбұрыштылауы әрқашан бірдей Бетти сандарын береді деп дәлелдей алмады. Бетти сандары үшбұрыштылауды бөлу кезінде өзгермейтіні анық болды, сондықтан ортақ бөліністі бөлісетін кез келген екі үшбұрыштылаудың бірдей Бетти сандары бар екені анық болды. Кез келген екі үшбұрыштылаудың ортақ бөлініске ие екені белгісіз болды. Бұл гипотеза «Негізгі болжам» деп аталатын болжамға айналды. Үшбұрыштылаулардың бөліну кезінде тұрақты екендігі J. H. C. Whitehead-ті қарапайым гомотопия типі туралы түсінікті енгізуге итермеледі. Қарапайым гомотопиялық теңдестік қарапайым немесе жасушалық кешенге қарапайым немесе жасушалық кешенді қосу арқылы анықталады, сондықтан әрбір қосымша қарапайым немесе жасушалық деформация ескі кеңістіктің бөлінісіне кері қайтарылады. Бұл анықтаманың бір бөлігі үшбұрыштылаудың бөлінуі бастапқы үшбұрыштылауға қарапайым гомотопиялық тең екендігіне негізделген, сондықтан ортақ бөлініске ие екі үшбұрыштылау қарапайым гомотопиялық тең болуы керек. Whitehead қарапайым гомотопиялық теңдестік гомотопиялық теңдестіктен гөрі жақсы инвариант екенін торсия деп аталатын инвариантты енгізу арқылы дәлелдеді. Гомотопиялық теңдестіктің торсиясы қазір Whitehead тобы деп аталатын және Wh(π) деп белгіленетін топта мәндерді алады, мұнда π – мақсатты кешеннің негізгі тобы. Whitehead тривиальды емес торсияның мысалдарын тапты және осылайша кейбір гомотопиялық теңдестіктердің қарапайым еместігін дәлелдеді. Whitehead тобы кейінірек K1(Zπ) –нің факторлық тобы болып табынатынын анықтады, мұнда Zπ – π-нің интегралдық сақиналық тобы. Кейін Джон Милнор Hauptvermutung-ты жоққа шығару үшін Whitehead торсиясына байланысты инвариант – Рейдемейстер торсиясын қолданды. Сақинаның K1-інің алғашқы адекватты анықтамасын Хайман Басс және Стивен Шэнуэл жасады. Топологиялық K-теорияда K1 кеңістіктің аспасындағы векторлық шоғырларды пайдалану арқылы анықталады. Барлық мұндай векторлық шоғырлар тігісу құрылысынан шығады, онда кеңістіктің екі жартысындағы екі тривиальды векторлық шоғыр кеңістіктің ортақ жолағында тігіледі. Бұл тігісу деректері жалпы сызықтық топты пайдалану арқылы көрсетіледі, бірақ осы топтың элементарлық матрицалардан (элементарлық қатар немесе баған операцияларына сәйкес келетін матрицалар) шыққан элементтері эквивалентті тігістерді анықтайды. Осыған сүйене отырып, Басс-Шэнуэлдің R сақинасының K1 анықтамасы GL(R) / E(R) болып табылады, мұнда GL(R) – шексіз жалпы сызықтық топ (барлық GLn(R) –дің біріктірілісі) және E(R) – элементарлық матрицалардың кіші тобы. Олар сонымен қатар сақиналар гомоморфизмінің K0 анықтамасын берді және K0 мен K1 салыстырмалы гомологияның дәл тізбектеріне ұқсас дәл тізбекке сәйкес келетінін дәлелдеді. Осы кезеңдегі K-теория бойынша жұмыс Басс-тың «Алгебралық K-теория» кітабында аяқталды. Сол кездегі белгілі нәтижелердің бірізді баяндамасын ұсынумен қатар, Басс теоремалардың көптеген тұжырымдамаларын жақсартты. Басс Муртимен бірге жасаған бұрынғы жұмысына сүйене отырып, алгебралық K-теорияның негізгі теоремасы деп аталатын нәрсенің алғашқы дәлелін ұсынды. Бұл R сақинасының K0-ін, R-дің K1-ін, R[t] полиномдық сақинасын және R[t, t−1] локализациясын байланыстыратын төрт терминдік дәл тізбек. Басс бұл теорема K0-ді толықтай K1 тұрғысынан сипаттайтынын мойындады. Осы сипаттаманы рекурсивті қолдану арқылы ол теріс K топтарын K−n(R) шығарды. Тәуелсіз жұмыста Макс Каруби белгілі бір санаттар үшін теріс K топтарының басқа анықтамасын берді және оның анықтамасы Басс-тың топтарымен бірдей топтарды берді. Пәннің келесі маңызды дамуы K2 анықтамасымен болды. Штайнберг шеңбердегі Chevalley тобының әмбебап орталық кеңейтулерін зерттеді және осы топтың генераторлар мен қатынастар тұрғысынан нақты ұсынысын берді. Элементарлық матрицалардың En(k) тобының жағдайында, әмбебап орталық кеңейту қазір Stn(k) деп жазылады және Штайнберг тобы деп аталады. 1967 жылдың көктемінде Джон Милнор K2(R) –ді St(R) → E(R) гомоморфизмінің ядросы деп анықтады. K2 тобы K1 және K0 үшін белгілі болған кейбір дәл тізбектерді одан әрі кеңейтті және сандар теориясына таңғажайып қолданыстарға ие болды. Хидэя Мацумотоның 1968 жылғы диссертациясы F өрісі үшін K2(F) –нің изоморфты екенін көрсетті: Бұл қатынас сонымен қатар жергілікті өрістердегі квадраттық теңдеулердің шешілуін білдіретін Хилберт символымен де қанағаттандырылады. Атап айтқанда, Джон Тейт K2(Q) квадралық өзара байланыс заңына негізделгенін дәлелдей алды.

Жоғары К-топтар

1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында жоғары К-теорияның бірнеше анықтамалары ұсынылды. Сван мен Герстен екеуі де барлық n үшін Kn анықтамасын жасады, ал Герстен олардың теориялары эквивалентті екенін дәлелдеді, бірақ екі теорияның күтілетін барлық қасиеттерді қанағаттандырғаны белгілі болған жоқ. Нобиль мен Вилламайор жоғары К-топтардың анықтамасын да ұсынды. Каруби мен Вилламайор барлық n үшін жақсы қасиеттері бар K-топтарды анықтады, бірақ олардың K1 эквиваленті кейде Bass-Schanuel K1-дің нақты бөлігі болды. Олардың K-топтары қазір KVn деп аталады және K-теорияның гомотопиялық инвариантты модификацияларымен байланысты. Мацумото теоремасынан шабыттанған Милнор өрістің жоғары К-топтарын анықтады. Ол өзінің анықтамасын «таза ad hoc» деп атады, ол барлық сақиналарға жалпыламағаны және өрістердің жоғары К-теориясының дұрыс анықтамасы болып көрінбеді. Бірақ кейін Нестеренко мен Суслин, сондай-ақ Тотаро Милнор К-теориясының нақты К-теорияның тікелей қосындысы екенін анықтады. K-топтарының салмақты сүзгісі бар, ал Милнор К-теориясы K-теорияның ең жоғары салмақты бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, Томассон жалпы сорттар үшін Милнор К-теориясының аналогы жоқ екенін анықтады. Жоғары К-теорияның алғашқы, кеңінен қабылданған анықтамасын Дэниел Куиллен берді. Куилленнің топологиядағы Адамс гипотезасы бойынша жұмысының бөлігі ретінде ол BGL(Fq) классификациялық кеңістігінен ψq − 1 гомотопиялық талшығына дейінгі карталарды құрастырды, мұнда ψq – BU классификациялық кеңістігінде әрекет ететін q-шы Адамс операциясы. Бұл карта ациклді, ал BGL(Fq) кеңістігін сәл өзгерткеннен кейін BGL(Fq)+ жаңа кеңістігін жасап, карта гомотопиялық эквиваленттілікке айналды. Бұл өзгеріс плюс конструкциясы деп аталды. Адамс операцияларының Черн кластарымен және К-теориямен байланысы Гротендиктың жұмысынан белгілі болды, сондықтан Куиллен R К-теориясын BGL(R)+ гомотопиялық топтары ретінде анықтауға келді. Бұл K1 және K2-ні қалпына келтіріп қана қоймай, К-теорияның Адамс операцияларымен байланысы Куилленге шекті өрістердің К-топтарын есептеуге мүмкіндік берді. BGL классификациялық кеңістігі байланысты, сондықтан Куилленнің анықтамасы K0 үшін дұрыс мән бермеді. Сонымен қатар, ол теріс К-топтарын бермеді. K0-ның белгілі және қабылданған анықтамасы болғандықтан, бұл қиындықтан қашуға болды, бірақ ол техникалық жағынан қиын болды. Концептуалды түрде мәселе, анықтама классикалық түрде K1 көзі болған GL-ден шыққандығында еді. GL векторлық бундельдерді біріктіру туралы ғана біледі, бірақ векторлық бундельдердің өзі туралы емес, сондықтан ол K0-ны сипаттауға қабілетсіз болды. Куилленмен болған әңгімелерден шабыттанған Сегал көп ұзамай Γ объектілері деген атпен алгебралық К-теорияны құруға басқа тәсіл енгізді. Сегалдың әдісі К0-ның Гротендик құрылысының гомотопиялық аналогы болып табылады. Гротендик бундельдердің изоморфизм кластарымен жұмыс істеген жерде, Сегал бундельдердің өзімен жұмыс істеді және өз деректерінің бөлігі ретінде бундельдердің изоморфизмдерін қолданды. Бұл спектрдің гомотопиялық топтары жоғары К-топтары (оның ішінде K0) болып табылады. Алайда, Сегалдың әдісі тек бөлінген дәл тізбектер үшін ғана қатынастарды таңдай алды, жалпы дәл тізбектер үшін емес. Сақина үстіндегі проекциялық модульдер санатында әрбір қысқа дәл тізбек бөлінеді, сондықтан Γ объектілерін сақинаның К-теориясын анықтау үшін пайдалануға болады. Алайда, сорттағы векторлық бундельдер санатында және сақинадағы барлық модульдер санатында бөлінбеген қысқа дәл тізбектер бар, сондықтан Сегалдың әдісі барлық қызығушылық жағдайларына қолданылмады. 1972 жылдың көктемінде Куиллен жоғары К-теорияны құруға басқа тәсіл тапты, ол өте сәтті болды. Бұл жаңа анықтама нақты категориядан басталды, бұл категория модульдер немесе векторлық бундельдер санаты қанағаттандыратын қасиеттерге ұқсас, бірақ одан сәл әлсіреген белгілі бір формальды қасиеттерді қанағаттандыратын категория. Осыдан ол «Q құрылысы» деп аталатын жаңа құрылғыны қолдана отырып, қосалқы категорияны құрастырды. Сегалдың Γ объектілері сияқты Q құрылысының тамыры Гротендиктың K0 анықтамасынан басталады. Алайда, Гротендиктың анықтамасынан айырмашылығы, Q құрылымы абельдік топ емес, категорияны құрайды, ал Сегалдың Γ объектілерінен айырмашылығы, Q құрылымы қысқа дәл тізбектермен тікелей жұмыс істейді. Егер C – абельдік категория болса, онда QC – C-мен бірдей объектілері бар, бірақ олардың морфизмдері C-дегі қысқа дәл тізбектермен анықталады. Нақты категорияның К-топтары – ΩBQC шеңберлік кеңістігінің гомотопиялық топтары (шеңберлік кеңістікті алу индекстеуді түзетуге көмектеседі). Куиллен сондай-ақ өзінің екі К-теория анықтамасының өзара сәйкес келетінін дәлелдеді. Бұл дұрыс K0-ны берді және қарапайым дәлелдерге әкелді, бірақ теріс К-топтарын бермеді. Барлық абельдік категориялар нақты категориялар болып табылады, бірақ барлық нақты категориялар абельдік емес. Куиллен осы жалпы жағдайда жұмыс істей алғандықтан, ол нақты категорияларды өз дәлелдерінде құрал ретінде пайдалана алды. Бұл техника оған алгебралық К-теорияның негізгі теоремаларын дәлелдеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Сван мен Герстеннің ертерек анықтамаларының Куилленнің анықтамасына белгілі жағдайларда эквивалентті екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді. К-теория енді сақиналар үшін гомологиялық теория, ал сорттар үшін когомологиялық теория болып көрінді. Алайда, оның негізгі теоремаларының көптеген жағдайларында сақина немесе сорт реттелген болуы керек еді. Күтілетін негізгі қатынастардың бірі – сорт X және ашық жиын U арасындағы байланысты анықтайтын ұзын дәл тізбек («жергіліктілік тізбегі»). Куиллен бұл жергіліктілік тізбегінің толық жалпылықта бар екенін дәлелдей алмады. Алайда, ол G-теориясы (немесе кейде K′-теориясы) деп аталатын туыс теория үшін оның бар екенін дәлелдеді. G-теориясы Гротендикпен пәннің дамуының басында анықталған. Гротендик X сорты үшін G0(X)-ты X-тағы когерентті қабаттардың изоморфизм кластарының бос абельдік тобы ретінде анықтады, когерентті қабаттардың дәл тізбектерінен туындаған қатынастармен. Кейінгі авторлар қабылдаған категориялық аяда сорттың К-теориясы оның векторлық бундельдер санатының К-теориясы болып табылады, ал оның G-теориясы – оның когерентті қабаттар санатының К-теориясы болып табылады. Куиллен G-теориясы үшін жергіліктілік дәл тізбегінің бар екенін дәлелдей алды, сондай-ақ реттелген сақина немесе сорт үшін К-теориясы G-теориясына тең екенін, сондықтан реттелген сорттардың К-теориясы жергіліктілік дәл тізбегіне ие. Бұл тізбек пәннің көптеген фактілері үшін негізгі болғандықтан, реттелгендік гипотезалары жоғары К-теорияның ертерек жұмысында кең таралған.

Алгебралық К-теорияның топологиядағы қолданылуы

Алгебралық K теориясының топологияға алғашқы қолданылуы Уайтхедтің Уайтхед бұрылысын құруы болды. 1963 жылы C. T. C. Wall осыған ұқсас құрылысты тапты. Уолл шекті кешеннің үстемдік еткен X кеңістігінде жалпыланған Эйлер сипаты бар екенін анықтады, онда π кеңістіктің негізгі тобы болып табылады. Бұл инвариант Уоллдың шектілік кедергісі деп аталады, өйткені X хомотопиясы шекті кешенге тең, егер және тек егер инвариант жоғалса. Лоран Сибенман өзінің диссертациясында Уоллге ұқсас инвариантты тапты, ол ашық көптүрлілікке кедергі келтіреді, бұл шекарасы бар тығыз көптүрліліктің ішкі бөлігі. Егер шекарасы M және N екі көптікке тең болса, онда олардың арасындағы изоморфизм M және N арасындағы h кобордизмді анықтайды. Уайтхед бұрылысы ақырында тікелей K теориялық түрде қайта түсіндірілді. Бұл қайта түсіндіру h кобордизмдерді зерттеу арқылы болды. Екі n өлшемді көптік M және N h кобордантты болып табылады, егер (n + 1) өлшемді көптік W бар болса, оның шекарасы M және N-дің ажыратылған одағы болып табылады және ол үшін M және N-дің W-ге кіруі гомотопиялық балама болып табылады (TOP, PL немесе DIFF санаттарында). Стивен Смелдің h кобордизм теоремасы n ≥ 5, W компактты, ал M, N және W жай ғана қосылған болса, онда W цилиндр M × [0, 1] (TOP, PL немесе DIFF сәйкес) изоморфты деп мәлімдеді. Бұл теорема n ≥ 5 үшін Пуанкаре болжамын дәлелдеді. Егер M және N жай ғана қосылған деп есептелмесе, онда h кобордизм цилиндр болуы қажет емес. Мазур, Сталлингс және Барденге тәуелсіз түрде берілген s кобордизм теоремасы жалпы жағдайды түсіндіреді: h кобордизм цилиндр болып табылады, егер және тек егер M-нің W-ге кіруінің Уайтхед бұрылысы жоғалса. Бұл h кобордизм теоремасын жалпылайды, өйткені қарапайым байланыстық гипотезалар тиісті Уайтхед тобының тривиалды екенін білдіреді. Шын мәнінде s кобордизм теоремасы h кобордизмдердің изоморфизмдер кластары мен Уайтхед тобының элементтері арасында біжективті сәйкестік бар екенін білдіреді. h кобордизмдердің болуымен байланысты анық сұрақ олардың бірегейлігі болып табылады. Теңдестіктің табиғи ұғымы - изотопия. Жан Серф кем дегенде 5 өлшемді M жай байланысқан тегіс көптүрлілік үшін h кобордизмдерінің изотопиясы псевдоизотопия деп аталатын әлсіз ұғыммен бірдей екенін дәлелдеді. Хатчер мен Вагонер псевдоизотоптар кеңістігінің компоненттерін зерттеді және оны K2(Zπ) коэффициентіне байланыстырды. s кобордизм теоремасы үшін дұрыс контекст h кобордизмдердің жіктелетін кеңістігі болып табылады. Егер M - КАТ көптүрлілігі болса, онда HCAT(M) - бұл M-дегі h кобордизмдер бундельдерін жіктейтін кеңістік. s кобордизм теоремасы осы кеңістіктің байланысқан компоненттер жиынтығы π1(M) -нің Уайтхед тобы деп қайта түсіндірілуі мүмкін. Бұл кеңістік Уайтхед тобына қарағанда қатаң түрде көп ақпаратты қамтиды; мысалы, тривиалды кобордтық байланысқан компонент М-дегі ықтимал цилиндрлерді сипаттайды және атап айтқанда, көптүсті мен M × [0, 1] арасындағы гомотопияның бірегейлігіне кедергі келтіреді. Бұл сұрақтарды қарастыру Валдхаузенге алгебралық K теориясын енгізуге мүмкіндік берді. M-нің алгебралық K теориясы - бұл A(M) кеңістігі, ол жоғары K топтары үшін K1(Zπ1(M)) M үшін бірдей рөл атқарады. Атап айтқанда, Вальдхаузен A(M)-ден Wh(M) кеңістігіне карта бар екенін көрсетті, ол K1(Zπ1(M)) → Wh(π1(M)) картасын жалпылайды және оның гомотопиялық талшығы гомология теориясы болып табылады. А теориясын толықтай дамыту үшін Валдхаузен K теориясының негіздерінде маңызды техникалық жетістіктерге қол жеткізді. Вальдхаузен Вальдхаузен категорияларын енгізді, ал Вальдхаузен категориясы C үшін ол С-те кофибрациялардың тізбегі тұрғысынан анықталған S⋅C (S Segal үшін) қарапайым категориясын енгізді. Бұл K теориясының негіздерін дәл реттіліктердің аналогтарын шақыру қажеттілігінен босатты.

Алгебралық К-теориядағы алгебралық топология және алгебралық геометрия

Квиллен өзінің студенті Кеннет Браунға К-теориясы мысал бола алатын спектрлердің теориясын жасау мүмкін екенін ұсынды. К-теориясының спектрлік жиыны әртүрліліктің әрбір ашық ішкі жиынына сол ашық ішкі жиынның К-теориясын сәйкестендіреді. Браун өзінің диссертациясында мұндай теорияны жасады. Сонымен қатар Герстеннің де осындай ойы болды. 1972 жылдың күзінде Сиэтлде өткен конференцияда олар бірлесіп X-тегі Kn топтарының жиынынан кохомологияға жинақталатын спектрлік тізбекені тапты. Бұл қазір Браун-Герстен спектрлік тізбегі деп аталады. Спенсер Блох Герстеннің К-топтарының жиындары бойынша жұмысына ықпал етіп, тұрақты бетте кохомология тобы X-тегі кодименсиясы 2 циклдердің Чов тобы CH2(X)-ке изоморфты екенін дәлелдеді. Осыдан шабыттанған Герстен F фракциялық өрісі бар R тұрақты жергілікті сақинасы үшін Kn(R) барлық n үшін Kn(F)-ке енгізіледі деп болжады. Біраз уақыттан кейін Квилен бұл R өріс қамтитын болса, шын екенін дәлелдеді және оны пайдаланып, ол барлық p үшін дәлелдеді. Бұл Блох формуласы деп аталады. Герстеннің болжамы бойынша прогресс болғанымен, жалпы жағдай ашық күйінде қалады. Лихтенбаум сандық өрістің дзета-функциясының ерекше мәндері өрістің бүтін сандарының сақинасының К-топтары арқылы өрнектелуі мүмкін деп болжады. Бұл ерекше мәндер бүтін сандар сақинасының этальдік кохомологиясымен байланысты екені белгілі болды. Сондықтан Квилен Лихтенбаумның болжамын жалпылап, топологиялық К-теориясындағы Атиях-Хирцебрух спектрлік тізбектері сияқты спектрлік тізбектің болуын болжады. Квиленнің ұсынған спектрлік тізбегі R сақинасының этальдік кохомологиясынан басталады және жеткілікті жоғары дәрежеде және R-де бірінші l инвертибелді аяқтағаннан кейін R-дің K-теориясының l-адық аяқталуына жетеді. Лихтенбаум зерттеген жағдайда спектрлік тізбек дегенерацияланады, бұл Лихтенбаумның болжамдарына әкеледі. Басты l-ге локализациялау қажеттілігі Браудерге K-теориясының шекті коэффициенттері бар нұсқасы болуы керек деп ұсынды. Ол K-теориясы топтарын Kn(R; Z/lZ) енгізді, олар Z/lZ векторлық кеңістіктері болды, және ол топологиялық K-теориясында Ботт элементінің аналогын тапты. Суль бұл теорияны "этальдық Черн кластарын" құру үшін қолданды, ол топологиялық Черн кластарының аналогы, ал алгебралық K-теориясының элементтерін этальдік кохомология кластарына қабылдады. Алгебралық K-теориясынан айырмашылығы, этальдік кохомология өте есептелетін, сондықтан этальдық Черн кластары K-теориясындағы элементтердің бар екенін анықтау үшін тиімді құрал болды. Уильям Г. Дуйер және Эрик Фридландер K-теориясының этальдік топологияға арналған аналогын ойлап тапты. Комплексті сандар үстінде анықталған сорттар үшін этальдық K-теориясы топологиялық K-теориясына изоморфты болып табылады. Сонымен қатар, этальдық K-теориясы Квиленнің болжамына ұқсас спектрлік тізбекті қабылдады. Томассон 1980 жылдары Ботт элементін кері қайтарудан кейін шекті коэффициенттері бар алгебралық K-теориясы этальдық K-теориясына изоморфты екенін дәлелдеді. 1970 жылдар мен 1980 жылдардың басында синглярлық сорттардағы K-теориясының әлі де жеткілікті негізі болмады. Квиленнің K-теориясы дұрыс топтарды берді деп есептелгенімен, бұл топтардың барлық қарастырылған қасиеттері бар екені белгісіз болды. Бұл үшін алгебралық K-теориясын қайта құру қажет болды. Мұны Томассон өзінің қайтыс болған досы Томас Тробоға қоса берген ұзақ монографиясында жасады, ол оған түсінде негізгі идея берді. Томассон Вальдхаузеннің K-теориясын құруын Гротендиктің "Алгебралық геометрия семинары" 6-томында сипатталған қиылысу теориясының негіздерімен біріктірді. Онда K0 алгебралық сорттардағы түйірлердің кешені ретінде сипатталды. Томассон егер ол жинақталған топтардың туынды санатымен жұмыс істесе, онда жинақталған топтардың кешенін сорттың ашық ішкі жиынынан бүкіл сортқа дейін кеңейтудің қарапайым сипаттамасы бар екенін анықтады. Вальдхаузеннің K-теориясының құрылымын туынды санаттарға қолдану арқылы Томассон алгебралық K-теориясының кохомология теориясының барлық күтілетін қасиеттеріне ие екенін дәлелдеді. 1976 жылы Кит Деннис Хохшильд гомологиясына негізделген K-теориясын есептеудің жаңа әдісін тапты. Бұл Денистің із картасының, K-теориясынан Хохшильд гомологиясына гомоморфизмнің болуымен байланысты. Денистің із картасы K-теориясының шекті коэффициенттерімен есептер үшін сәтті болып көрінсе, рационалды есептеулер үшін сәтті емес еді. Гудвилли өзінің "функторларды есептеу" арқылы К-теориясы мен Хохшильд гомологиясының аралық теориясының бар екендігін болжады. Ол бұл теорияны топологиялық Хохшильд гомологиясы деп атады, өйткені оның негізгі сақинасы сфералық спектр болуы керек (операциялары тек гомотопияға дейін анықталған сақина ретінде қарастырылады). 1980 жылдардың ортасында Бокштедт Гудвиллидің болжамдық қасиеттерінің барлығына дерлік қанағаттандыратын топологиялық Хохшильд гомологиясының анықтамасын берді, бұл K-топтарының одан әрі есептелуіне мүмкіндік берді. Бокштедттың Денистің із картасының нұсқасы K → THH спектрлік трансформациясы болды. Бұл трансформация THH-дегі шеңберлік әрекеттің тұрақтандыруы арқылы өтеді, бұл циклі гомологиямен байланысқа нұсқауда. Алгебралық K-теориясының Новиков болжамының аналогын дәлелдеу барысында Бокштедт, Хсианг және Мадсен топологиялық циклі гомологияны енгізді, ол топологиялық Хохшильд гомологиясына циклі гомологияның Хохшильд гомологиясына қатынасымен ұқсас болды. Топологиялық Хохшильд гомологиясына Денистің із картасы топологиялық циклі гомология арқылы өтеді, бұл есептеулер үшін одан да егжей-тегжейлі құралды қамтамасыз етеді. 1996 жылы Дандас, Гудвилли және Маккарти топологиялық циклі гомологияның нақты мағынада алгебралық K-теориясымен бірдей жергілікті құрылымы бар екенін дәлелдеді, сондықтан егер K-теориясы немесе топологиялық циклі гомологияда есептеу мүмкін болса, онда көптеген басқа "жақын" есептеулер одан кейін келеді.

Төменгі К-топтар

Төменгі K топтары бірінші болып табылды және оларға түрліше уақытша сипаттамалар берілді, олар қазірге дейін қолданылуда. Барлық жерде A - сақина болсын.

Орталық қарапайым алгебралар

F өрісі бойынша орталық қарапайым алгебра A жағдайында, кемітілген норма детерминанттың жалпыламасы болып табылады, K1(A) → F∗ картасын береді және SK1(A) ядро ретінде анықталады. Ван теоремасы бойынша, егер A-ның дәрежесі жай сан болса, онда SK1(A) тривиалды болады, және бұл жағдай квадратсыз дәрежеге дейін жалғастырылуы мүмкін. Ван сондай-ақ, SK1(A) сандық өрістегі кез келген орталық қарапайым алгебра үшін тривиалды екенін көрсетті, бірақ Платонов SK1(A)-ның тривиалды емес, жай санның квадратына тең дәрежелі алгебралардың мысалдарын келтірді. K2(Q) есептеуі қиын: Тейт дәлелдеді және дәлелдеу Гаустың Квадраттық Өзара байланыс заңының бірінші дәлеліне ұқсас екенін атап өтті. Архимед емес жергілікті өрістер үшін K2(F) тобы, мысалы, m реттік шекті циклдік топтың және K2(F)m бөлінетін топтың тікелей қосындысы болып табылады.

Бізде K2(Z) = Z/2 және, жалпы алғанда, K2 сандық өрістің бүтін сандарының сақинасы үшін шекті. Сондай-ақ, егер n 4-ке бөлінсе, K2(Z/n) = Z/2, ал әйтпесе нөл болады.

Жұптастыру

K1-де K2-дегі мәндермен жұптасу бар. А алгебрасы бойынша X және Y коммутациялық матрицаларын қарастыра отырып, Штейнберг тобындағы x және y элементтерін X пен Y-тің бейнелері ретінде алыңыз. Коммутатор K2-нің элементі болып табылады. Бұл бейнелеу әрқашан сюръективті емес.

Жоғары К-теориясы

Жоғары К топтарының қабылданған анықтамалары бірнеше жылдар бойы әртүрлі үйлеспейтін анықтамалар ұсынылғаннан кейін берілді. Бағдарламаның мақсаты K(R) және K(R,I) анықтамаларын жіктеу кеңістіктері арқылы табу болды, сонда R ⇒ K(R) және (R,I) ⇒ K(R,I) кеңістіктердің гомотопиялық санатына функционалдар болып табылады, ал салыстырмалы К топтары үшін ұзақ дәл рет K(R,I) → K(R) → K(R/I) фибрациясының ұзақ дәл гомотопиялық реті ретінде туындайды. Квиллен екі конструкция берді: "плюс конструкциясы" және "Q конструкциясы", соңғысы кейіннен әртүрлі тәсілдермен өзгертілді. Екі конструкция да бірдей К топтарын береді.

S-құрылымы

K теориялық топтардың үшінші құрылысы – Валдхаузенге тиесілі S құрылысы. Ол кофибрациялары бар категорияларға (сонымен қатар Валдхаузен категориялары деп те аталады) қолданылады. Бұл нақты категориялардан артық жалпы ұғым.

Мысалдар

Квиленнің алгебралық K теориясы алгебралық геометрия мен топологияның түрлі салаларына терең түсініктер сыйлағанмен, K топтарын есептеу, кейбір жеке және қызықты жағдайларды қоспағанда, өте қиын болып келеді. (Сонымен қатар қараңыз: Даланың K топтары.)

Тік сандар сақиналарының алгебралық K-топтары

Квиллен егер A алгебралық сандар өрісі F-тың (рационалдардың шекті кеңейтілуі) алгебралық бүтін сандар сақинасы болса, онда A-ның алгебралық K-топтары шекті түрде туындайды деп дәлелдеді. Арман Борель бұны Ki(A) және Ki(F) топтарын бұрылыс бойынша есептеу үшін пайдаланды. Мысалы, Z бүтін сандары үшін Борель (бұрылыс бойынша) Ki(Z)/tors.=0, оң i үшін, i=4k+1 болғанда, k оң сан; K4k+1(Z)/tors.= Z, оң k үшін. K2i+1(Z) топтарының бұрылыс кіші топтары және K4k+2(Z) шекті топтарының реті жақында анықталды, бірақ соңғы топтардың циклдік болуы және K4k(Z) топтарының жоғалуы циклотомиялық бүтін сандардың класс тобы туралы Вандивердің болжамына байланысты. Толығырақ ақпарат алу үшін Quillen–Lichtenbaum болжамын қараңыз.

Тарихи сілтемелер

Бокштедт, М., Топологиялық Хокшильд гомологиясы. Алдын ала басып шығару, Билефельд, 1986. Бокштедт, М., Хсян, В. С., Мадсен, И., Циклотомиялық із және кеңістіктердің алгебралық K теориясы. Invent. Math., 111(3) (1993), 465–539. Браун, К., Герстен, С., Алгебралық K теориясы жалпыланған бутақ кохомологиясы ретінде, Алгебралық K теориясы I, Математикадағы лекция жазбалары, том 341, Springer Verlag, 1973, 266–292 беттер. Деннис, Р. К., Жоғары алгебралық K теориясы және Хокшильд гомологиясы, жарияланбаған препринт (1976). Гротендик, Александр, Фазелялар класы және Риман–Рох теоремасы, мимеографиялық жазбалар, Принстон, 1957. Милнор, Дж., Алгебралық K теориясына кіріспе, Принстон университеті баспасы, 1971. Nobile, A., Villamayor, O., Sur la K théorie algebrique, Annales Scientifiques de l'École Normale Supérieure, 4-ші серия, 1, № 3, 1968, 581–616. Квиллен, Даниэль, Топтардың кохомологиясы, ICM Nice 1970 материалдары, том 2, Gauthier Villars, Париж, 1971, 47–52. Квиллен, Даниэль, Жоғары алгебралық K теориясы I, Алгебралық K теориясы I, Математикадағы лекция жазбалары, том 341, Springer Verlag, 1973, 85–147. Квиллен, Даниэль, Жоғары алгебралық K теориясы, Халықаралық математикалық конгресс материалдары, Ванкувер, 1974, том 1, Canad. Math. Soc., 1975, 171–176 беттер. Сибенман, Ларри, Бес өлшемнен үлкен ашық көпқырлы үшін шекара табуға кедергі, Дипломдық жұмыс, Принстон университеті, 1965. Steinberg, R., Generateurs, relations et revetements de groupes algebriques, Colloq. Théorie des Groupes Algébriques, Gauthier Villars, Париж, 1962, 113–127 беттер. (Француз тілінде) Сван, Ричард, Нонабелий гомологиялық алгебра және K теориясы, Proc. Sympos. Pure Math., том 17, 1970, 88–123 беттер. Томассон, Р. В., Алгебралық K теориясы және этальдік кохомология, Ann. Scient. Éc. Norm. Sup., 18, 4-ші серия (1985), 437–552; түзеу 22 (1989), 675–677. Томассон, Р. В., Le principe de sciendage et l'inexistence d'une K théorie de Milnor globale, Topology 31, № 3, 1992, 571–588. Валдхаузен, Ф., Топологиялық кеңістіктердің алгебралық K теориясы. I, Алгебралық және геометриялық топология (Proc. Sympos. Pure Math., Стэнфорд университеті, Стэнфорд, Калифорния, 1976), 1-бөлім, 35–60 беттер, Proc. Sympos. Pure Math., XXXII, Amer. Math. Soc., Провиденс, Р. И., 1978. Валдхаузен, Ф., Кеңістіктердің алгебралық K теориясы, Алгебралық және геометриялық топология (Нью-Брансуик, Н. Дж., 1983), Математикадағы лекциялық жазбалар, том 1126 (1985), 318–419.