Кіріспе

Жүректің оң жақшасының қабырғасында орналасқан жасушалар тобы. Синоатриалдық түйін (синуатриалдық түйін, SA түйіні немесе синус түйіні деп те аталады) – жүректің оң жақшасының жоғарғы артқы қабырғасындағы арнайы жүрек бұлшық еттерінен құралған, кардиостимуляторлық жасушалар деп аталатын жасушалардан тұратын сопақ пішіндес аймақ. Синус түйінінің ұзындығы шамамен 15 мм, ені 3 мм, қалыңдығы 1 мм және ол жоғарғы қуыс венаның астында және оның жанында орналасқан. Бұл жасушалар жүректің электрлік жүргізу жүйесі арқылы тарайтын, жүрек әрекет потенциалы деп аталатын электр импульсын тудырады, бұл жүрек жиырылуына себеп болады. Денсаулы жүректе SA түйіні үздіксіз әрекет потенциалын тудырады, жүрек ырғағын (синус ырғағы) белгілейді, сондықтан ол жүректің табиғи кардиостимуляторы деп аталады. Тудырылатын әрекет потенциалдарының жиілігі (демек, жүрек соғу жиілігі) оны қамтамасыз ететін жүйкелерге байланысты.

Құрылымы

Синоатриалдық түйін - жоғары қуыс венаның астында және жанында орналасқан, шамамен 15 мм ұзындығы, 3 мм ені және 1 мм қалыңдығы бар сопақ пішінді құрылым. Оның мөлшері өзгеріп отыруы мүмкін, бірақ көбінесе 10-30 мм ұзындығы, 5-7 мм ені және 1-2 мм тереңдігі аралығында болады.

Орналасқан жері

SA түйіні оң жақ жүрекше қабырғасында (эпикардта) орналасқан, жоғарғы қуыс венаның кіреберісіне жақын, синус венурум деп аталатын аймақта (сондықтан сино + жүрекше). Ол жүректің ішкі бетіндегі криста терминалис деп аталатын ойыс пен сыртқы бетіндегі сәйкес келетін сулькус терминалис арасында орналасқан. Біріктіргіш тіндер паранодальді жасушалармен бірге SA түйінін қалған жүрекшеден оқшаулайды, жүрекше жасушаларының электрлік активтілігі SA түйіні жасушаларына әсер етуіне кедерес жасайды. Жүрекше жасушаларынан өзгеше, SA түйіні жасушаларында митохондриялар мен миофибрилдер аз, сондай-ақ саркоплазмалық ретикулум кішкентай болады. Бұл SA түйіні жасушаларының жүрекше және қарынша жасушаларымен салыстырғанда жиырылуға нашар дайын екенін білдіреді. Әрекеттік потенциалдар бір жүрек жасушасынан екіншісіне аралық байланыстар деп аталатын тесіктер арқылы өтеді. Бұл аралық байланыстар коннексин деп аталатын ақуыздардан құралған. SA түйіні ішіндегі аралық байланыстардың саны аз және олардың мөлшері кішкентай. Бұл SA түйінін айналасындағы жүрекше жасушаларынан оқшаулау үшін маңызды.

Веналық дренаж

SA түйінінен қанды кетіретін ірі тамырлар жоқ. Оның орнына, кішкентай тамырлар (венулалар) қанды тікелей оң жақ жүрекшеге құяды.

Жүйке жүйесі

Жүрек соғуының жылдамдығы синоатриалдық түйіннің әрекет потенциалын тудыру жиілігіне байланысты. Тыныш күйде жүрек соғуы минутына 60-тан 100-ге дейін болады. Бұл екі түрлі жүйкелердің әрекетінің нәтижесінде болады: біреуі әрекет потенциалын тудыруды баяулатады (парасимпатикалық жүйкелер), ал екіншісі – жылдамдатады (симпатикалық жүйкелер). Жүрек соғуының модуляциясы АЖЖ (автономды жүйке жүйесі) арқылы Kir және HCN (CNG-тәуелді каналдардың құрамындағы) екі түрлі каналдар арқылы жүзеге асырылады. Симпатикалық жүйкелер омыртқа миының кеуде бөлігінен басталады (әсіресе Т1-Т4). Бұл жүйкелер норадреналин (НА) деп аталатын нейротрансмиттерді бөліп шығарады. Ол SA түйіні мембранасындағы бета-1 адренорецепторымен байланысады. NA-ның осы рецепторға байланысуы G белгісіз (әсіресе Gs белок, S – стимуляциялайтын) G белгісізді белсендіреді, ол циклдік аденозинмонофосфат (cAMP) деп аталатын молекуланың өндірілуіне алып келетін реакциялар тізбегін (cAMP жолы) бастайды. Бұл cAMP HCN каналымен байланысады (жоғарыда қараңыз). cAMP-нің HCN-ге байланысуы Na+ және K+ иондарының жасушаға ағынын күшейтеді, бұл кардиостимуляторлық потенциалды жылдамдатып, әрекет потенциалын жылдамдату арқылы жүрек соғуын арттырады. Жүрек соғуының артуы оң хронотропия деп аталады. SA түйініне қанмен жабдықтайтын парасимпатикалық жүйкелер (әсіресе вагустық жүйкелер) мидан басталады. Бұл жүйкелер ацетилхолин (АХ) деп аталатын нейротрансмиттерді бөліп шығарады. АХ SA түйіні мембранасында орналасқан M2 мускариндік рецепторымен байланысады. Осы M2 рецепторының белсенділігі G белокты (әсіресе Gi белок, i – тежегіш) белсендіреді. Бұл G белоктың белсенділігі cAMP жолын бұғаттап, оның әсерін азайтады, соның салдарынан симпатикалық белсенділікті тежейді және әрекет потенциалын тудыруды баяулатады. G белок сонымен қатар калий каналын GIRK1 және GIRK4 белсендіреді, бұл K+ иондарының жасушадан шығуына мүмкіндік береді, мембраналық потенциалды теріс жағына қарай өзгертеді және кардиостимуляторлық потенциалды баяулатады, соның салдарынан әрекет потенциалын тудыру жылдамдығы төмендеп, жүрек соғуы баяулайды. Жүрек соғуының төмендеуі теріс хронотропия деп аталады. SA түйінінде әрекет потенциалын тудыратын алғашқы жасуша әрқашан бірдей болмайды; бұл кардиостимуляторлық ауысу деп аталады. Кейбір жануарлар түрлерінде (мысалы, иттерде) жоғары қарай ауытқу (яғни SA түйінінде ең жылдам әрекет потенциалын тудыратын жасуша бұрынғыдан жоғары орналасқан) әдетте жүрек соғуын арттырады, ал төмен қарай ауытқу (яғни SA түйінінде ең жылдам әрекет потенциалын тудыратын жасуша бұрынғыдан төмен орналасқан) жүрек соғуын баяулатады. Сондықтан SA түйініне артериялық қан ағынының бұзылуы (көбінесе миокард инфарктісі немесе прогрессивті коронарлық артерия ауруы салдарынан) SA түйінінде ишемия мен жасушалардың өліміне алып келуі мүмкін. Бұл SA түйінінің электрлік сергіту функциясын бұзады және синустық түйіннің дисфункциясына әкелуі мүмкін. Егер SA түйіні жұмыс істемесе немесе SA түйінінде туған импульс электрлік жүргізу жүйесіне жеткенше тоқтатылса, жүректің төменгі бөлігіндегі жасушалар тобы оның жүрек соғуын қалыпқа келтірушісіне айналады.

Тарих

Синоатриалды түйінді алғаш рет жас медицина студенті Мартин Флэк, оның тәлімгері сэр Артур Кит әйелімен велосипедпен саяхаттап жүргенде, тышқанның жүрегінде тапты. Олар бұл жаңалықты Англияның Кент графтығындағы Маннс-плейс аталған шаруа үйінде құрылған уақытша зертханада жасады. Олардың ашқан жаңалығы 1907 жылы жарияланды.