Кіріспе

Канада суық соғыста негізгі одақтарда орталық рөл атқарған батыс елдерінің бірі болды. Ол АҚШ-тың одақтасы болды, бірақ суық соғыс барысында екі елдің арасында сыртқы саясат бойынша бірнеше даулар туды. Канаданың суық соғыстағы бейбітшілік сақтау жұмысы оның жаһандық беделін арттыруға зор үлес қосты. Ел 1948 жылдан 1989 жылға дейін құрылғаннан бастап барлық БҰҰ бейбітшілік сақтау операцияларында қатысты. Осының нәтижесінде Канада суық соғыс кезеңінде БҰҰ бейбітшілік күштеріне ең көп салым қосты. Канада 1949 жылы Солтүстік Атлантика шарты ұйымының (НАТО) негізін қалаушы мүшесі, 1958 жылы Солтүстік Америка әуе-ғарыш қорғаныс командованиесінің (НОРАД) құрамына кірді және Корея соғысынан бастап, 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезінде БҰҰ-ның тұрақты бейбітшілік сақтау күштерін құруға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік операцияларында жетекші рөл атқарды. Кейіннен Конгода (1960), Кипрде (1964), Синайда (1973), Вьетнамда (Халықаралық бақылау комиссиясымен), Голан биіктіктерінде, Ливанда (1978) және Намибияда (1989–1990) бейбітшілік операциялары жүргізілді. Канада барлық суық соғыс шараларында АҚШ-тың қадамын баспады, бұл кейде екі ел арасында шиеленіс тудырды. Мысалы, Канада Вьетнам соғысына қатысудан бас тартты; 1984 жылы Канададағы соңғы ядролық қарулар алынып тасталды; Кубамен дипломатиялық қарым-қатынас сақталды; ал Канада үкіметі АҚШ-тан бұрын Қытай Халық Республикасын мойындады. Канада әскері НАТО-ға қатысуы аясында Германиядағы бірнеше базаларда, соның ішінде Батыс Германияның Қара Орманындағы CFB Baden Soellingen және CFB Lahr базаларында тұрақты түрде орналасқан. Сонымен қатар, Бермуда, Франция және Ұлыбританияда Канаданың әскери нысандары сақталды. 1960 жылдардың басынан 1980 жылдарға дейін Канада ядролық қарумен жабдықталған қару платформаларын сақтап келді, оларға ядролық әуеден әуеге зымырандар, жерден ауаға зымырандар және жоғары қуатты гравитациялық бомбалар кірді, олар негізінен Батыс Еуропа операциялық аймағында және Канадада орналастырылды.

Өмірбаян

Канада Екінші дүниежүзілік соғыстан әлемдік держава ретінде шықты, бұрынғысы негізінен ауыл шаруашылығымен және өліп бара жатқан империяның билеуімен шектелген доминионды, шын мәнінде тәуелсіз мемлекетке айналдырды. Экономикасы негізінен табиғи ресурстарды өндіру мен қайта өңдеуге, ауыр өнеркәсіпке және жоғары технологиялық зерттеулер мен әзірлемелерге бағытталған. Алты жыл бойы соғысқа қатысу үшін көп көмек көрсеткендіктен, Канаданың әскері ерекше үлкен болып өсті: бір миллионнан астам әскери қызметкер, әлемдегі бесінші ірі теңіз флоты және төртінші ірі әуе күштері. Соғыс аяқталғаннан кейін әскер азайтылса да, Канада әскері "Мускокс" операциясын жүзеге асырды – бұл операция Канаданың Арктикасында жер және әуе соғысына дайындық мақсатында жүргізілген кең ауқымды шаралар жиынтығы болды. Канадалықтар гуманитарлық көмек көрсетуге де қатысты және 1947 және 1948 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үндістан мен Палестинаға бақылаушыларын жіберді. Канаданың Суық соғыста қай жақта екендігіне қатысты ертеден-ақ күмән болған жоқ, себебі оның географиялық орны мен тарихи одақтастығы осыны анықтады. Ішкі саясатта Канада мемлекетінің барлық деңгейлері коммунистік іріткі салуға қарсы күресті. Канадалық және бизнес қауымдары еңбек қозғалысының күшеюіне қарсы болды, оны соғыстар арасындағы большевиктердің қастандығы деп есептеді. Бұл күрестің ең жарқын мысалдары – 1919 жылғы Виннипег жалпы ереуілі және депрессия кезеңіндегі антикоммунистік науқандар, соның ішінде Оттаваға аттанғандардың жолын тоқтату. Канада 1945 жылы Ялта конференциясында басқа ірі одақтас елдермен бірге Еуропаны қайта құру мәселесін талқылады, бұл жаңа Еуропаның құрылуына негіз салды.

Салқын соғыстың алғашқы кезеңдері (1946-1960 жылдар)

1946 жылдың ақпан айында Канада үкіметі Оттавада кеңес шифрлаушысы Игорь Гузенконың елден қашқанын жариялады; ол сондай-ақ елде кеңес шпиондық желісінің бар екенін ашты. Тарихшылар бұл оқиғаны Канададағы «Қырық жылдық соғыс» дәуірінің басталуы деп белгілейді. Гузенко ісі Канадада тағы бір қызыл үрейге себеп болды. Коммунизмге қатысты орташа көзқарасына қарамастан, Канада мемлекеті коммунистерді тыңшылыққа алуды және АҚШ-пен барлау ақпаратын бөлісуді жалғастырды. PROFUNC – Канада үкіметінің жоғары құпия жоспары, ол «Қырық жылдық соғыстың» қақпасында коммунистерге жақтас адамдарды анықтап, ұстауға бағытталған. Осы кезеңде Канада мен АҚШ арасындағы шиеленіс күшейді, өйткені 1957 жылдың 4 сәуірінде Канаданың Мысырдағы елшісі Э. Герберт Норман, АҚШ Сенатының Ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитеті бұрынғы тыңдаудың мәтіндік протоколын бұқаралық ақпарат құралдарына таратуынан кейін, Каирдегі ғимараттан секіріп өлімге кезікті. Норман бұрын бірнеше жыл – 1950 жылы RCMP, содан кейін Канаданың Сыртқы істер министрі Лестер Б. Пирсон (кейін премьер-министр) тарапынан тазаланған болатын. Алайда, американдық БАҚ Норманды тыңшы және сатқын ретінде бейнеледі. АҚШ-тың Норманға қарсы жалғыз дәлелі – ол Кембридж және Гарвард университеттерінде оқыған кезде марксистік коммунистік зерттеу тобының мүшесі болғандығы еді. Бұл Пирсонды, ол әлі де Сыртқы істер министрі қызметін атқарып тұрғанда, елдегі наразылық толқынына орай, АҚШ үкіметіне нота жолдап, бұл ақпарат үкіметтің атқарушы органынан тысқары шықпауына кепілдік берілмейінше, Канада азаматтары туралы қауіпсіздік ақпаратын ұсынуды тоқтатуға мәжбүрледі.

Бейбітшілік сақтау

Канада бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарда халықаралық аренада қалыптастырған беделімен бірге халықаралық саяси ықпалын күшейте бастады. Корея соғысында Канададан келген, орташа көлемдегі ерікті сарбаздар контингенті Біріккен Ұлттар Ұйымының күштеріне маңызды үлес қосты және өзгеше қызмет етті. Капион шайқасындағы Принцесса Патрисияның Канада жеңіл жаяу әскерінің үлесі ерекше атап өтілді. Канаданың халықаралық саясатқа салқын соғыс кезеңіндегі маңызды үлесі – «Бейбітшілік сақтау» институтын жаңартқан және іске асырған нәрсесінде болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының әскери күштерін құру идеясын, БҰҰ-ның мандатына сәйкес бейбітшілікті сақтау мақсатында, Канаданың өкілдері – премьер-министр Маккензи Кинг және сыртқы істер министрі Луис Сен-Лоран 1945 жылғы маусымда Сан-Францискода өткен Халықаралық ұйым жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының конференциясында ұсынған және қолдаған болатын, бірақ сол кезде қабылданбады. 1956 жылғы Суэц дағдарысы кезінде 1945 жылы Канада ұсынған Біріккен Ұлттар Ұйымының әскери күштері туралы идея қайта жанданды. Ұлыбритания, Франция, Израиль және Египет арасындағы қақтығыс АҚШ пен КСРО-ның өсіп келе жатқан «үлкен державалары» арасындағы қақтығыс ошағына айналу қаупі туды, себебі Кеңес Одағы Египеттің ісіне әскери қолдау көрсетуге ниеттенгенін мәлімдеді. Кеңес Одағы тіпті Лондон мен Парижге «заманауи құралдардың барлық түрлерін» қолдануға дайын екенін айтты, бұл ядролық шабуыл туралы ашық қорқыту болды. Канадалық дипломат Лестер Б. Пирсон сол кездегі премьер-министр Луис Сен-Лоранның БҰҰ әскери күштері тұжырымдамасын «Тез арадағы күш» түрінде қайта ұсынды, ол соғысушы тараптарды араластырып, бөліп, қарсыластар арасында буферлік аймақ немесе «адам қалқаны» құруға тиіс болды. Пирсонның БҰҰ Тез арадағы көмек күштері (UNEF) – бірінші бейбітшілік сақтау күштері, соғысушыларды бөліп, жаушылықты тоқтатуға бағытталған атысты тоқтату және қарарды жүзеге асыру үшін орналастырылды.

Дифенбеккер және зымыран дағдарысы (1961-1963 жж.)

Джон Дифенбеккер премьер-министр болған кезде Канаданың өз аумағында АҚШ ядролық қаруын қабылдауы керек пе деген үлкен пікірталас өрбіді. Дифенбеккер америкалықтардан ядролық оқтұмсықтарсыз тиімді болмайтын BOMARC зымыран жүйесін сатып алуға келісіп білген, бірақ осы қаруды Канадаға кіргізуге қарсылық танытты. Канада Куба революциясынан кейін Кубамен дипломатиялық және экономикалық байланыстарын сақтап келді. 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысына дейін Куба үкіметіне қатысты одан да барынша мойынұсынышпен келетін саясатты ұстану туралы талап АҚШ пен Канада арасындағы келіспеушіліктің түпкі себебіне айналды. Дифенбеккер өзінің саяси шешімінде мызғымай тұрып, мұның мемлекеттердің өз үкіметін құру құқығынан, Монро доктринасының АҚШ-тың қазіргі түсіндіруін қабылдамауынан және Канаданың өз сыртқы саясатын белгілеу құқығынан туындағанын мәлімдеді. 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде Канаданың американдық сыртқы саясатқа бағынуы күтілді, яғни Канаданың әскери күштері дереу соғысқа дайындық күйіне көшуі керек болды. Алайда, Дифенбеккер БҰҰ-ның араласуын қажет деп баса назар тартып, бұған бас тартты.

Пирсон және Трюдо (1963-1984)

1963 жылғы Канада сайлауында Дифенбеккердің орнын танымал дипломат Лестер Б. Пирсон басты, ол ядролық қаруларды қабылдады. Пирсон Филадельфиядағы Темпл университетінде сөйлеген сөзінде Вьетнам соғысындағы Америка рөлін сынаған кезде жаңа шиеленістер туды. (Қосымша мәлімет: 1968 жылы Канаданың үш бөлек қарулы күші бірігіп, Канада Қарулы Күштері құрылды.) 1971 жылы «Никсон шокы» деп аталған экономикалық саясат пен тарифтер енгізілгеннен кейін, Канада үкіметі «үшінші балама» саясатын жариялай бастады; оның мақсаты – Канада саудасын әртараптандыру және АҚШ-пен қарым-қатынастың маңыздылығын төмендету болатын. 1972 жылы Оттавада сөйлеген сөзінде Никсон Канада мен АҚШ арасындағы «ерекше қарым-қатынас» аяқталғанын мәлімдеді. Осы кезеңде Канада халықаралық істерде орташа держава рөлін атқарды және АҚШ революциялардан кейін байланысты үзіп кеткен Куба және Қызыл Қытай сияқты коммунистік елдермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. (Соңғысы сол кезде халықаралық жағынан мойындалмаған еді.) Канада коммунизмге жұмсақ көзқарас танытпай, халықаралық қарым-қатынастар арқылы коммунизмге ықпал етуді көздеген «конструктивті қарым-қатынас» стратегиясын ұстанады деп мәлімдеді. Канада Америка Мемлекеттері Ұйымына (ОАМ) қосылудан бас тартты, себебі ол Қырғи-қабақ соғысы кезеңіндегі ОАМ-ның диктаторларды қолдауы мен мойындауына наразы болды. Пирсонның ізбасары, премьер-министр Пьер Трюдо кезінде АҚШ пен Канада саясаты одан да алыстады. Трюдо Канада аумағынан ядролық қаруды алып тастады, Қытай Халық Республикасын ресми түрде мойындады, Куба басшысы Фидель Кастромен жеке достық қарым-қатынас орнатты және Еуропадағы НАТО базаларындағы Канада әскерлерінің санын азайтты. Бұған қоса, Канада «гласность» және «перестройкаға» қол жеткізуге көмектескен болуы мүмкін. 1970 жылдардың ортасында Александр Яковлев Канадаға елші болып тағайындалды және он жыл бойы осы қызметте қалды. Осы уақыт ішінде ол Трюдомен жақын дос болып кетті.

Салқын соғыстың соңғы жылдары (1980-1991)

Премьер-министр Брайан Малрони мен президент Рональд Рейган тығыз қарым-қатынаста болды, бірақ 1980-ші жылдары Канаданың солтүстігінде американдық крейсерлік зымырандарды сынақтан өткізуге қарсы кеңінен наразылықтар болды. 1980-ші жылдардың басында Яковлев, сол кездегі ауыл шаруашылығына жауапты кеңес шенеунігі Михаил Горбачевтің Канадаға жасаған сапасына қатысты. Сапардың мақсаты – Кеңес Одағында қолдануға болатын тәжірибе алу ниетімен канадалық шаруашылықтар мен ауыл шаруашылығы институттарын аралау еді; алайда екеуі, бастапқыда тартыншақты түрде, Кеңес Одағында либерализация қажеттігін талқылай бастады. Яковлев кейін Мәскеуге оралды және Горбачевтің реформалар бағдарламасының артындағы зиялы күш, «гласностьтің әкесі» деп аталды. 1987 жылы Канада ұзақ күткен Қорғаныс жөніндегі ақ парақ жариялады, бұл Арктикалық суларындағы егемендігін қайта бекіту ниетін білдірді. Канаданың Арктикалық архипелагында кеңес суасты кемелерінің жүргеніне алаңдағандықтан, Канаданың қазіргі мүмкіндіктері мен НАТО-ға берген міндеттемелері арасындағы айырманы жою үшін бірнеше бағдарлама ұсынылды. Осылайша, Канада мен АҚШ-тың бірлескен «Спинакер» жобасы дүниеге келді, оның құпия мақсаты – мұхит түбіне акустикалық тыңдау посттарын орнату арқылы Канаданың Арктикалық суларындағы суасты кемелерінің қозғалысын бақылау мүмкіндігін беру еді. Бұл жоба үшін тұрақты мұз қабаты бар суларда теңіз түбіне байланыс кабельдерін төсеуге арналған үлкен автономды суасты аппараты – «Тезеус» қажет болды. 1996 жылдың көктемінде «Тезеус» CFS Alert-ке (Эллесмир аралының солтүстік-шығыс ұшында) жеткізілді, содан кейін мұз лагерінен іске қосылды, онда ол мұзды суларда теңіз түбіне 180 км оптикалық талшықты кабель төседі және оны континенттік шельф шетінде орналасқан акустикалық массивке сәтті жеткізді.

Салқын соғыстан кейінгі кезең

Суық соғыс аяқталғаннан кейін Канада әскерлері Германиядағы НАТО-ға қатысуын тоқтатты, әскери шығындар қысқартылып, ел бойынша әуе шабуылы сигнализациясы алынып тасталды. Үкіметтің үздірілісін қамтамасыз етуге арналған Канаданың әскери басқарудағы "Дифенбункерлер" нысандары қолданыстан шығарылды. 1994 жылы Канададағы соңғы белсенді АҚШ әскери базасы – Аржентия (Ньюфаундленд) теңіз базасы жабылып, нысан Канада үкіметіне берілді. Бұл база Mk 101 Lulu және B57 ядролық бомбаларын сақтау орталығы және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кеңестік ядролық суасты қайықтарын анықтауға арналған SOSUS желісінің маңызды торабы болды. Канада NORAD және НАТО сияқты суық соғыс институттарымен ынтымақтастығын жалғастыруда, бірақ оларға жаңа міндеттер мен басымдықтар қойылды. Канададағы суық соғыс 1990-1995 жылдар аралығында кеңестік экспансияны шектеудің дәстүрлі миссиясы соғыстың жаңа шындықтарына ұласып аяқталды. Суық соғыс кезеңінде Батыс Еуропаға үздіріксіз әскери контингенттерді орналастыру қажет болды, енді мұндай қажеттілік болмады, сондықтан базалар жабылды. Жаңа жабдықтармен ауыстырылатын көптеген жабдықтар сатылды. Ішкі базалар жабылып, операциялар тиімділікті арттыру үшін біріктіріліп, оңайлатылды, өйткені 1990-шы жылдардың басында көптеген канадалықтар үлкен қорғаныс бюджеттерінің қажеттігіне күмән келтірді. 1990 жылы Канада әскерлері Квебек провинциясының полициясына көмек көрсету үшін Мохаук жауынгерлері мен Квебек провинциясының қауіпсіздік күштері (Sûreté du Québec) және жергілікті тұрғындар арасындағы шиеленісті азайту мақсатымен жіберілді. 1991 жылы Канада әскерлері Кувейтті азат етуге американдықтарға көмектесу үшін аттанды. 1992 жылы Канаданың бейбітшілік сақтаушылары Камбоджа, Хорватия және Сомалиге жіберілді. 1993 жылы Балқандардағы қатысу Боснияға дейін кеңейді, ал Канада әскерлері Корея соғысынан бері ең қатыгез шайқастарға қатысты. 1990-шы жылдардың соңында Канадада мүлдем жаңа әскери құрылым қалыптасты, ол көпұлтты коалициялар аясында бейбітшілік сақтау және бейбітшілік орнату операцияларының қиындықтарына бейімделді. Ел онжылдықтың қалған бөлігінде Югославия соғыстарына қатысты, Гаитиге араласты және Заир мен Шығыс Тиморда да әрекеттер жасады. Онжылдықтың соңында (және 9/11-ден кейінгі заманға дейін) Әскери-теңіз күштері салыстырмалы түрде жаңа, Әуе күштері де теңгерімді және заманауи болды. Армия LAV III, Bison APC және Coyote Reconnaissance Vehicle сияқты жаңа жабдықтарды алуды бастады, өйткені ол Батыс Еуропадағы ірі танк шайқастарынан гөрі, тұрақсыз соғыс жүргізуге көшті. Канаданың соңғы суық соғыс және бейбітшілік сақтау дәуірінің әскери күштері Ауғанстанға, қазіргі уақытта Канаданың ең ұзақ соғысы жүргізіліп жатқан елге аттанды. Соңғы жылдары Канада Украинадан Қырымды Ресейдің аннексиялауы және түрлі мәселелер бойынша дипломатиялық жанжалдар (мысалы, ұйғырларға қатысты, Мэн Вэньчжоу және Гонконг наразылықтары) салдарынан Ресеймен шиеленіске түсті.