Кіріспе

Канаданың сыртқы қатынастары – Канаданың басқа мемлекеттермен және ұлттармен арақатынасы. Канада халықаралық істердегі рөлі үшін көпжақты және халықаралық шешімдерді іздеуге бейім орта держава ретінде танылған. Канаданың халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке негізделген сыртқы саясаты коалициялар, халықаралық ұйымдар және көптеген федералды институттардың жұмысы арқылы жүзеге асырылады. Канадаға халықаралық қақтығыстарда жиі делдал ретінде қызмет етуге шақырылады. Канада үкіметінің сыртқы көмек саясатының стратегиясы Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуге баса назар аударады, сонымен қатар шетелдік гуманитарлық дағдарыстарға жауап ретінде көмек көрсетеді. Канаданың қауіпсіздік барлау қызметі (CSIS) терроризм, тыңшылық және шетелдік араласу сияқты қауіп-қатерлерді болдырмау үшін ақпарат жинау және талдаумен айналысады, ал Байланыс қауіпсіздігі мекемесі (CSE) кибер қауіпсіздікке және Канаданың цифрлық инфрақұрылымын қорғауға бағытталған. Олар жақын одақтастар, әскери кампаниялар мен гуманитарлық әрекеттерде үнемі бірлесіп жұмыс істейді. Канада сонымен қатар Ұлыбританиямен және Франциямен, сондай-ақ екі елдің бұрынғы отарларымен, Ұлттар Достастығына және Халықаралық Франкофония ұйымына мүшелігі арқылы тарихи және дәстүрлі байланыстарды сақтайды. Канада Нидерландымен оң қарым-қатынаста екендігі белгілі, бұл оның екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерландыны азат етуге қосқан үлесіне байланысты. Канаданың шамамен 180 шет елдегі 270-тен астам жерде дипломатиялық және консулдық кеңселері бар. Канада 50-ден астам бейбітшілік миссиясында қызмет етті, соның ішінде 1989 жылға дейін БҰҰ-ның барлық бейбітшілік миссиясында болды. Бұл Канаданың суық соғыста ең көп бейбітшілік сақтаушыларын ұсынған мемлекет болуына әкелді. ХХІ ғасырдан бастап Канаданың БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау жұмыстарына тікелей қатысуы күрт төмендеді. Бұл үлкен төмендеу Канаданың БҰҰ арқылы емес, НАТО арқылы БҰҰ санкциялаған әскери операцияларға қатысуын бағыттауының нәтижесі болды. Канада кейбір шет елдерге, әсіресе 1993 жылғы Сомали ісіне араласуына байланысты дауларға тап болды. Канаданың әскери күштері қазірдің өзінде шетелде бірнеше операцияларда 3000-нан астам адамнан тұрады. Канада түрлі халықаралық ұйымдар мен форумдарға мүше. Канада 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылтайшы мүшесі болды және 1958 жылы АҚШ-пен бірге Солтүстік Американың әуе-ғарыштық қорғаныс қолбасшылығын құрды. Еліміз Дүниежүзілік сауда ұйымына, Бес көзге, G7 және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына (ЭЫДҰ) мүше. 1990 жылы Америка мемлекеттері ұйымына (АМҰ) қосылды және Азия-Тынық мұхит аймағы экономикалық ынтымақтастығы форумына (АТЭК) мүшелік арқылы Тынық мұхит айналасындағы экономикалармен байланысын кеңейтуге ұмтылады. 2023 жылға қарай Канада 51 түрлі елмен 15 еркін сауда келісімдеріне қол қойды.

Шетелдік көмек

Канаданың сыртқы көмегін Канаданың халықаралық даму агенттігі басқарды, ол әлемнің басқа елдеріне түрлі әдістер арқылы көмек және қолдау көрсетті. 2013 жылдың наурыз айында CIDA таратылды және DFAIT-ке біріктіріліп, DFATD құрылды. ЭЫДҰ деректері бойынша, 2019 жылы Канаданың ресми даму көмегі 0,5%-ға өсіп, 4,7 миллиард АҚШ долларына жетті. Сонымен қатар, Канаданың сыртқы көмек саясаты Мыңжылдық даму мақсаттарына сай болу ниетімен қалыптастырылған болса да, жаңа саяси өзгерістерге байланысты адам қауіпсіздігіне баса назар аудару азайды. Елдің ұсынған сыртқы көмегі бұрынғыдай "адамға бағытталған" және денсаулық сақтаумен байланысты болмай қалды. Канаданың адам қауіпсіздігіне жасаған үлесі тұрақсыз болды, бұл елдің жылдар бойы қалыптастырған беделі шын мәнінде елдің іс жүзіндегі көрсеткіштерінен жоғары екенін көрсетеді. Канаданың халықаралық аренадағы үлесі маңызды болғанымен, бастапқы мақсаттарына қайта бағыттау қажет. 1984 жылға қарай Квебек АҚШ-тағы сегіз ел және Канаданың басқа үш провинциясындағы елдерді қоса алғанда, он елде кеңсе ашты, ал Онтарио жеті елде он үш делегация ұсынды.

Басқа да екіжақты және көпжақты қатынастар

Канада мен Американың сыртқы саясатының бір маңызды айырмашылығы – коммунистік үкіметтермен қарым-қатынастардағы ерекшеліктерде болды. Канада Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты (13 қазан 1970 ж.), американдықтардан он жыл бұрын (1 қаңтар 1979 ж.). Сонымен қатар, АҚШ тарапынан қысым көрсетілгеніне қарамастан, Канада коммунистік Кубамен сауда және дипломатиялық қарым-қатынастарды үздіріп келген жоқ.

Қаруларды бақылау

Канада үкіметі қару жүйелерінің экспорттық бақылауына қатысты нұсқауларды Сыртқы істер және Халықаралық сауда министрлігі жариялайды. Автоматты мылтықтарды елдер бойынша бақылау тізімі 2014 жылғы мәлімет бойынша экспортқа рұқсат етілген елдерді қамтиды: (Альбания, Австралия, Бельгия, Ботсвана, Болгария, Колумбия, Хорватия, Чехия, Дания, Эстония, Финляндия, Франция, Германия, Грекия, Венгрия, Исландия, Италия, Латвия, Литва, Люксембург, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Польша, Португалия, Румыния, Сауд Арабиясы, Словакия, Словения, Испания, Швеция, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ).

Көпжақтылық

Канада көпжақтылықты нық қолдайды және осы қағиданы ұстанды. Ел әлемде бейбітшілікті сақтаудағы көшбасшы елдердің бірі, БҰҰ санкциясымен әлемнің түкпір-түкпіріне әскер жібереді. Канаданың бұрынғы Сыртқы істер министрі және кейін премьер-министр болған Лестер Б. Пирсон қазіргі заманғы халықаралық бейбітшілік сақтауға қосқан үлесі үшін 1957 жылы Нобель сыйлығына ие болды. Канада қарусыздануды қолдайды және 1997 жылы Оттава конвенциясы – персоналға қарсы миналарды қолдануға, сақтауға, өндіруге және таратуға тыйым салу бойынша халықаралық келісімге басшылық еткені үшін ерекше атаққа ие. Өткен ғасырда Канада әлеммен байланыс орнатуға және өзін үлкен де, кіші де мемлекеттермен ынтымақтаса алатын «орта держава» ретінде көрсетуге күш салды. Бұл Суэц каналы дағдарысы кезінде Лестер Б. Пирсон бейбітшілік күштерін ұсынып, Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік күштерін құру арқылы жағдайды бажайлап шешуімен көрнекті болды. Осы рухта Канада БҰҰ бейбітшілік сақтау операцияларында жетекші рөл атқаруға ұмтылды. Канада Біріккен Ұлттар Ұйымы санкцияламаған әскери операцияларға, мысалы, Вьетнам соғысына немесе 2003 жылғы Иракқа басып кіруге қатысуға ұзақ уақыттан бері тартынды, бірақ Бірінші шығанақ соғысы, Ауғанстан және Ливия сияқты санкцияланған операцияларға қатысады. Ол НАТО және ҰАҰ одақтастарымен бірге Косово және Гаитидегі қақтығыстарға қатысты. Канаданың либералды демократия ретіндегі және БҰҰ-ның жалпы адам құқықтары декларациясының құндылықтарын қабылдауына қарамастан, Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесін реформалау бойынша ешқандай маңызды жобаға қатыспады. Дегенмен, Канада үкіметі БҰҰ-ның тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру мақсатында БҰҰ реформасын қолдайды. Канада Квебек қаласында Америка саммитінің үшінші отырысын өткізді. Қазір Канада әлемде әскери базалар құруға ұмтылып жатыр, сонымен бірге көмек және дипломатиялық күш-жігерін азайтуда. 1990 жылдардың соңында Канада шетелдік көмекке қатысты дәстүрлі тәсілдерге балама ретінде «адам қауіпсіздігі» тұжырымын белсенді түрде насихаттады. Алайда, «үш D» (қорғаныс, дипломатия және даму) Канаданың сыртқы саясатының негізгі қағидасы ретінде жарияланып, одан кейін оның іске асырылуы әскери қауіпсіздік пен сауда мүдделеріне бағытталғандықтан, Канада сыртқы көмектің гуманитарлық мақсаттарынан алшақтап кетті, ал адам қауіпсіздігі мақсатына қол жеткізу қиын болды. Харпер үкіметінің кезінде Канаданың халықаралық әскери қатысуын күшейтуге басымдық беріліп, елді тарихи тұрғыдан «соғысшы ұлт» ретінде көрсетуге тырысты, бұл бейбітшілік пен көпжақтылықты қолдау туралы қалыптасқан бейнені күшпен өзгертуге бағытталған шара болды.

Канаданың Америкадағы қарым-қатынастары

Канада 1990 жылы Америка мемлекеттері ұйымына (OAS) қосылды және белсенді мүше болып қалып, 2000 жылдың маусым айында Онтарио провинциясының Виндзор қаласында OAS Бас Ассамблеясын өткізді.

Канада мен Кариб аралдары арасындағы қарым-қатынастар

Кариб теңізі елдерінің көптегені Канаданы бағалы серіктес деп санайды. Канадалықтар, әсіресе канадалық банктер мен коммуналдық қызметтер бұрынғы Британдық Батыс Индия колонияларының дамуында маңызды экономикалық рөл атқарады. Сауданы жақсарту жөніндегі күш-жігерге 1986 жылғы екіжақты КАРИБКАН келісімін алмастыратын еркін сауда келісімін жасау идеясы да кірді. Әр түрлі уақытта бірнеше Кариб елдері жаңа провинциялар немесе аумақтар ретінде Канада Конфедерациясына қосылуды қарастырды, бірақ Кариб теңізінің ешбір елі мұндай ұсынысты іске асырмады. Аталған елдердің көптегені Ұлттар Достастығына да мүше екенін ескеріңіз.

Канада Ұлттар Достастығы

Канада Ұлыбританиямен және басқа да Достастық елдерімен тығыз байланыс сақтайды, олармен Канаданың берік тарихи байланыстары бар және бір монархты бөліседі. Сондай-ақ, ол Достастыққа мүше болып қала береді.

Канада мен Еуропа арасындағы қарым-қатынас

Канада Еуропа қауіпсіздігі мен ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) бастамасымен туындаған талқылауларда белсенді түрде қатысады.

Халықаралық топтармен қарым-қатынастар

Канаданың миссиясының негізгі мақаласы Канаданың миссиясы Канаданың миссия басшылары Канаданың НАТО-мен қарым-қатынастары Канаданың Солтүстік Атлантика кеңесіне (Брюссель) миссиясы Канаданың НАТО-дағы тұрақты өкілдерінің тізімі Канаданың Латын Америкасымен қарым-қатынастары Канаданың Америка мемлекеттері ұйымына (Вашингтон, округ Колумбия) миссиясы Канаданың Америка мемлекеттері ұйымына және Біріккен Ұлттар Ұйымына тұрақты өкілдері мен бақылаушыларының тізімі Канада мен Біріккен Ұлттар Ұйымы Канаданың миссиясы: Нью-Йорктегі БҰҰ-ға, Женевадағы БҰҰ-ға, Найробидегі БҰҰ-ға, Париждегі ЮНЕСКО-ға, Римдегі ФАО-ға, Монреальдегі ИКАО-ға Канаданың Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшілерінің тізімі

Аумақтық және шекаралық даулар

Канада мен АҚШ көптеген жылдар бойы елдер арасындағы шекараны келіссөздер арқылы анықтап келді, соңғы маңызды келісім 1984 жылы Халықаралық сот Мейн шығанағындағы теңіз шекарасы туралы шешім қабылдағанда жасалды. Осылайша, Канада мен Франция бұрын Сент-Пьер және Микелон аралдарын қоршаған теңіз шекарасы мәселесінде дауласып, бірақ 1992 жылғы Халықаралық төрелік сотының шешімін қабылдады. Қалған даулардың ішінде АҚШ-пен теңіз шекарасы бойынша туындаған мәселелер бар (Диксон бұғазы, Бофорт теңізі, Хуан-де-Фука бұғазы, Макиас Тюль аралы).

Арктикалық даулар

Канада мен АҚШ арасындағы ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан дау – Солтүстік-Батыс өткелінің (Арктикадағы теңіз жолдары) Канаданың егемендігі мәселесі. Канаданың Солтүстік-Батыс өткелі ішкі (аумақтық) сулар екенін мәлімдеуіне басқа елдер, әсіресе АҚШ қарсы тұрып, бұл сулар халықаралық бұғаз (халықаралық сулар) болып табылады деп санайды. 1969 жылы америкалықтар «Манхэттен» мұнай танкерін, ал 1985 жылы «Поляр теңізі» мұзжарғыш кемесін Канаданың рұқсатынсыз Солтүстік-Батыс өткелі арқылы өткізгенде канадалықтар наразылық білдірді. 1970 жылы Канада үкіметі Арктика суларының ластануын алдын алу туралы заң қабылдады, ол аймақтағы ластануды реттеу бойынша Канаданың бақылау құқығын бекітті. Жауап ретінде 1970 жылы американдықтар: «Біз Арктика суларының Канаданың ішкі сулары екендігі туралы Канаданың талабын қабылдай алмаймыз. Мұндай қабылдау АҚШ-тың теңіз әрекеттері үшін маңызды кеме жүру еркіндігіне нұқсан келтіруі мүмкін» деді. 1988 жылы «Арктикалық ынтымақтастық» туралы келісімге қол жеткізілді, онда американдық мұзжарғыштардың саяхаттары «Канада үкіметінің келісімімен жүзеге асырылады» деп келісім жасалды. Бірақ бұл келісім екі елдің де негізгі құқықтық позициясын өзгертпеді. АҚШ үкіметі Канададан келісім сұрауға келісті, бірақ оларға міндетті екенін мойындамады. 2006 жылдың қаңтар айында Канададағы АҚШ елшісі Дэвид Уилкинс өзінің үкіметінің Арктикадағы әскери мұзжарғыштарды орналастыру және осы суларда Канаданың егемендігін нығайту жоспарына қарсы екенін мәлімдеді. Арктикалық кеңеске мүше елдер – Канада, Швеция, Исландия, Норвегия, Финляндия, Дания және Ресеймен бірге, алыс солтүстіктегі теңіз шекаралары елдер ұсынған материалдарды қарағаннан кейін, 2012 жылы шешілетін болады. Ресей Ломоносов қыратының жалғасы Ресейге тиесілі деген позицияға сүйене отырып, кең аумақты талап етуде. Олардың алғашқы өтініші 2001 жылы БҰҰ тарапынан қабылданбады. Бұл аймақтар Жердегі ең қиын жағдайлардың бірін білдіреді, бірақ коммерциялық тұрғыдан пайдалы мұнай және газ кен орындарына үміт бар. 2019 жылдың маусым айында АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Морган Ортагус АҚШ «Солтүстік-Батыс өткелінің суларының Канаданың ішкі сулары екендігі туралы Канаданың талабы халықаралық құқыққа қайшы келеді» деген пікірді білдірді.