Канада-АҚШ еркін сауда келісімі: Тарих және маңызы

Кіріспе

Екіжақты сауда келісімі (1989 жылы іске асырылды)

CAFTA

Канада–Америка Құрама Штаттары арасындағы еркін сауда келісімі (CUSFTA), ресми атауы – Америка Құрама Штаттары мен Канада арасындағы еркін сауда туралы келісім, 1987 жылдың 4 қазанында Канада мен Америка Құрама Штаттарының келіссөзшілері қол жеткізген екіжақты сауда келісімі болды және екі елдің басшылары 1988 жылдың 2 қаңтарында қол қойды. Келісім саудаға қатысты көптеген шектеулерді кезең-кезеңмен, он жыл ішінде жойды және бұрынғы сауда келісімін жақсарту нәтижесінде шекаралық сауданың айтарлықтай өсуіне әкелді. 1994 жылы Мексика қосылғаннан кейін CUSFTA Солтүстік Америка еркін сауда келісімімен (NAFTA) алмастырылды. Келісімде белгіленгендей, Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімінің негізгі мақсаттары:

Канада мен АҚШ арасындағы тауарлар мен қызметтер саудасына кедергілерді жою
Осы келісіммен құрылған еркін сауда аймағында бәсекелестіктің тең жағдайларын қамтамасыз ету
Осы еркін сауда аймағында инвестиция жасау шарттарын едәуір либералдау
Келісімді бірлесіп басқару және дауларды шешу үшін тиімді процедураларды орнату
Келісімнің артықшылықтарын кеңейту және арттыру үшін одан әрі екіжақты және көпжақты ынтымақтастықтың негізін қалау.

Өмірбаян

1855 жылдан бастап, Канада британдық басқаруда болған кезде, Британдық Солтүстік Америка колониялары мен АҚШ арасында Өзара келісім шарты бойынша еркін сауда енгізілді. 1866 жылы, Канада конфедерациясына бір жыл қалғанда, АҚШ Конгресі шарты жоюға дауыс берді. Канаданың алғашқы премьер-министрі Джон А. Макдональд өзара қарым-қатынасты қайта орнатуға тырысты, бірақ сәтті болмады, содан кейін Канада үкіметі ұлттық саясат деп аталатын көбірек протекционистік саясатқа көшті. Көптеген саясаткерлер АҚШ-пен экономикалық байланыстың күшеюі саяси аннексияға алып келеді деп қорқынышты. Канаданың Либералдық партиясы дәстүрлі түрде еркін сауданы қолдады. Бұл келісімдердің ең маңыздысы 1960 жылдардағы Автомобиль өнімдері сауда келісімі (Авто Пакт деп те аталады). Авто Пактқа қол қойылғаннан кейін, Канада үкіметі экономиканың басқа салаларында еркін сауда келісімдерін ұсынуды қарастырды. Алайда, АҚШ үкіметі бұл идеяны құптамады және тіпті Пакттағы кейбір кепілдіктерді кезең-кезеңімен жоюды қалады. Канаданың назары екі ел арасындағы кең ауқымды еркін сауда келісімі мәселесіне ауды. Келесі екі онжылдықта бірқатар академиялық экономистер екі ел арасындағы еркін сауда келісімінің әсерін зерттеді. Олардың бірнешеуі – Рональд Воннакотт пен Пол Воннакотт, Ричард Г. Харрис пен Дэвид Кокс – АҚШ және Канаданың тарифтері мен басқа да сауда кедергілері жойылған жағдайда Канаданың нақты ЖІӨ-сі айтарлықтай өседі және Канаданың өнеркәсібі үлкен, тиімді масштабта өндіріс жасай алады деген қорытындыға келді. Еркін сауда жағындағы басқа экономистердің қатарында Батыс Онтарио университетінің Джон Уэлли және C. D. Howe институтының Ричард Липси болды. Басқалары еркін сауданың теріс әсерін күтіп, халықаралық аутсорсингке байланысты капиталдың қашуы мен жұмыс орындарының тұрақсыздығынан қорқып, сондай-ақ «Оңтүстіктегі алып» экономикалық байланыстардың Канаданың егемендігін ыдыратуы мүмкін деп алаңдады. Оппозицияда болғандардың арасында Торонто университетінің профессоры Мел Уоткинс және Канаданың жетекші газеттерінің бірі – Торонто Стардың қызметкері Дэвид Крейн болды. Бірқатар үкіметтік зерттеулер екіжақты еркін сауда келіссөздерінің мүмкіндігіне назар аударды: Канаданың Экономикалық кеңесінің «Сыртқа қарау» (1975); Сенаттың Сыртқы істер жөніндегі тұрақты комитетінің бірнеше есебі (1975, 1978 және 1982); және 1985 жылғы Макдональд комиссиясының есебі (формальды түрде Канаданың экономикалық одағы және даму перспективалары жөніндегі корольдік комиссия), оның төрағасы бұрынғы либерал саясаткер Дональд Стоуэл Макдональд болды. Макдональд «канадтар сеніммен қадам жасауға дайын болуы керек» және АҚШ-пен ашық сауданы ілгерілетуі керек екенін мәлімдеді. Макдональд бұрынғы либерал қаржы министрі болғанымен, комиссияның қорытындылары премьер-министр Брайан Малронидің прогрессивті консервативтік партиясы тарапынан қабылдалды, тіпті олар 1984 жылғы Канада сайлау науқанында еркін сауда бастамасына қарсы болған болатын. Осылайша, еркін сауда келіссөздерін бастауға дайындық жасалды.

Starting in 1855, while Canada was under British control, free trade was implemented between the colonies of British North America and the United States under the Reciprocity Treaty. In 1866, a year before Canadian Confederation, the United States Congress voted to cancel the treaty. Canada's first Prime Minister, John A. Macdonald, attempted and failed to reinstate reciprocity, after which the government of Canada moved to a more protectionist policy, the National Policy. Fears grew among many politicians that closer economic ties with the United States would lead to political annexation. The Liberal Party of Canada had traditionally supported free trade. The most significant of these agreements was the 1960s Automotive Products Trade Agreement (also known as the Auto Pact). After the signing of the Auto Pact, the Canadian Government considered proposing free trade agreements in other sectors of the economy. However, the United States government was less receptive to this idea, and in fact, wanted to phase out some guarantees in the Pact. Canadian attention turned to the question of a broader free trade agreement between the two countries. During the next two decades, a number of academic economists studied the effects of a free trade agreement between the two countries. Several of them—Ronald Wonnacott and Paul Wonnacott, and Richard G. Harris and David Cox—concluded that Canadian real GDP would be significantly increased if both U. S. and Canadian tariffs and other trade barriers were removed and Canadian industry could consequently produce at larger, more efficient scale. Other economists on the free trade side included John Whalley of the University of Western Ontario and Richard Lipsey of the C. D. Howe Institute. Others were concerned that free trade would have negative effects, fearing capital flight and job insecurity because of international outsourcing, and also that closer economic ties with the "Giant to the South" might risk an erosion of Canadian sovereignty. Opponents included Mel Watkins of the University of Toronto and David Crane of the Toronto Star, one of Canada's leading newspapers. A number of government studies drew increasing attention to the possibility of a bilateral free trade negotiation: Looking Outward (1975), by the Economic Council of Canada; several reports of the Senate Standing Committee on Foreign Affairs (1975, 1978, and 1982); and the 1985 report of the Macdonald Commission (formally, the Royal Commission on the Economic Union and Development Prospects for Canada), chaired by former Liberal politician Donald Stovel Macdonald. Macdonald declared that "Canadians should be prepared to take a leap of faith" and pursue more open trade with the United States. Although Macdonald was a former Liberal Minister of Finance, the commission's findings were embraced by Prime Minister Brian Mulroney's Progressive Conservative Party, even though they had opposed a free trade initiative in the 1984 Canadian election campaign. The stage was set for the beginning of free trade negotiations.

Келіссөздер

АҚШ президенті Рональд Рейган Канаданың бастамасын қолдады және АҚШ Конгресі президентке Канадамен еркін сауда келісімін жасауға уәкілеттік берді, бірақ бұл келісім 1987 жылдың 5 қазанына дейін Конгресс қарауына ұсынылуы тиіс болды. 1986 жылдың мамыр айында канадалық және американдық келіссөзшілер сауда келісімін жасау жұмысын бастады. Канадалық команданы бұрынғы қаржы министрінің орынбасары Саймон Райсман, ал американдық тарапты Женевадағы АҚШ сауда өкілінің бұрынғы орынбасары Питер О. Мерфи басқарды. Екі ел арасындағы келісім нәтижесінде олардың арасындағы сауда айтарлықтай либералданып, қалған көптеген тарифтер алынып тасталды, бірақ тарифтер АҚС-тің шағын бөлігін құрады. 1980 жылдары шекарадан өтетін тауарларға орташа тариф 1%-дан төмен болды. Бірақ Канада американдық экономикаға тосқауылсыз қол жеткізуді көздеді. Американдықтар өз кезегінде Канаданың энергетика және мәдениет салаларына қол жеткізуді қалады. Келіссөздер барысында Канада өзінің мәдени индустриясын, сондай-ақ білім беру және денсаулық сақтау сияқты салаларын қорғау құқығын сақтап қалды. Сонымен қатар, су сияқты кейбір ресурстар келісімге енбеуі тиіс болды. Канадалық тарап американдық мемлекеттік сатып алу конкурстарында еркін бәсекелесуге қол жеткізе алмады. Канадалық келіссөзшілер сонымен қатар дауларды шешу механизмін енгізуді қадағалады.

Талқылау және іске асыру

Канадада келісілген келісімді жүзеге асыру мәселесі бойынша пікірталас өте қызу болды. Оппозициялық Либералдық партия келісімге қарсы күшті оппозиция көрсетті, либералдық партияның басшысы Джон Тернер премьер-министр болған жағдайда «оны жыртып тастаймын» деді, ал Эд Бродбент басқаратын Жаңа демократиялық партия да келісімге қарсы болды. Екі партия да келісім Канаданың егемендігін кемсіртеді деп мәлімдеді, келісім күшке енсе, Канада АҚШ-тың «51-ші штаты» болады деп сақтық танытты. Олар сондай-ақ Канаданың әлеуметтік бағдарламаларына және Автокөлік келісімі сияқты басқа сауда келісімдеріне тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылық білдірді. Келісімді жүзеге асыруға қатысты заң Сенатта кешіктірілді, онда либералдық көпшілік болды. Осы кешігулерге жауап ретінде Малрони 1988 жылы сайлау жариялады. Сауда келісімі науқанның ең маңызды мәселесі болды, бұл кейбір адамдарды оны «еркін сауда сайлауы» деп атауға итермеледі. Бұл Канадада үшінші партияның ірі науқандық жарнамаларын алғаш рет пайдаланған сайлау болды, қолдаушылар мен қарсыластар теледидарлық жарнамаларды сатып алу үшін лоббистерді пайдаланды. Бұл Канададағы алғашқы сайлау болды, онда көптеген жағымсыз жарнамалар қолданылды; еркін саудаға қарсы жарнаманың бірінде келіссөзшілер еркін сауда келісімінен «жол сызығын алып тастаған», ал жарнаманың соңында бұл Канада-АҚШ шекарасы екені анықталды. Кейбір сауалнамалар Канадалықтардың көпшілігі келісімді қолдамайтынын көрсетсе де, Малронидің прогрессивті консерваторлары келісімді қолдаған жалғыз партия болғандықтан пайда тапты, ал либералдықтар мен Жаңа демократиялық партия еркін саудаға қарсы дауыс беруді бөлісті. Сонымен қатар, Квебектің болашақ премьерлері Жак Паризо мен Бернард Ландри келісімді қолдады, бұл ПК партиясының Квебектегі қолдауына ықпал еткен фактор ретінде қарастырылды. Малрони үкіметтік көпшілікпен жеңіске жетті және келісім заңға айналдырылды, тіпті сайлаушылардың көпшілігі еркін саудаға қарсы партияларға дауыс бергеніне қарамастан. АҚШ-та еркін сауда келісіміне қарсылық аз болды. Сауалнамалар көрсеткендей, американдықтардың 40%-ы келісімге қол қойылғанын білмеді. Келісімді жүзеге асыру туралы актті президент Рейган 1988 жылдың 26 шілдесінде Конгресске «жеделдетілген процедурамен» бекіту үшін жіберді. Президент Рейган 1988 жылдың 28 қыркүйегінде актіге қол қойды. Ол № 100–449 мемлекеттік заң ретінде тіркелді. 20-шы ғасыр бойы экспорт Канаданың жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) шамамен 25%-ын құраса, 1990 жылдан бастап экспорт ЖІӨ-нің 40%-ын құрады. 2000 жылдан кейін бұл көрсеткіш 50%-ға жуықтады. 2016 жылғы зерттемеде «CUSFTA Канаданың өндіріс секторының жылдық табысын 1,2%-ға арттырды» деп бағаланды. Көптеген талдаулар еркін сауда келісімінің екі елге тигізетін әсері Канада доллары мен АҚШ доллары арасындағы айырмашылыққа байланысты екенін көрсетеді. 1990–1991 жылдары Канада долларының құны АҚШ долларына қатысты күрт өсті, бұл канадалық өндірілген тауарларды американдықтар үшін сатып алуды қымбаттатты және американдық өндірілген тауарларды канадалықтар үшін арзан етті, олар енді жоғары баж төлеуге міндетті емес. «Шекаралық сауда сапары» құбылысы, онда канадалықтар АҚШ-тың шекаралық қалаларына тарифсіз тауарлар мен жоғары канадалық доллардың артықшылықтарын пайдалану үшін сауда сапары жасады, бұл қалаларға шағын экономикалық серпіліс сыйлады. 1990 жылдардың басындағы экономикалық төмендеу кезінде көптеген канадалық жұмыс орындарының жоғалуы, әсіресе Онтарионың өндіріс секторында, еркін сауда келісіміне (әділ немесе әділетсіз) байланыстырылды. Алайда, 1990 жылдардың ортасынан соңына дейін Канада долларының құны АҚШ долларына қатысты рекордтық деңгейге төмендеді. Американдықтар арзан канадалық шикізатты, мысалы, ағаш және мұнайды тарифсіз сатып ала алды, ал Голливуд студиялары арзан канадалық доллардың арқасында көптеген фильмдерді Канадада түсіру үшін өз командаларын жіберді («Қашқан өндіріс» және «Голливуд Солтүстігі» қараңыз). Қорғау тарифін алып тастау нарықтық күштердің, мысалы, валюта бағамының екі елдің экономикасына тариптерге қарағанда күштірек әсер ететінін білдіреді. Келісім кейбір салаларда сауданы либерализациялай алмады, ең бастысы – жұмсақ ағашқа қатысты дау әлі де жалғасуда. Минералдық ресурстар, тұщы су және жұмсақ ағаш саудасы сияқты мәселелер әлі де даулы болып қалуда. Келісім ондаған жылдардан кейін де күшінде болғанымен, ол енді Канада саясатының басты мәселесі емес. 1994 жылы Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA) оны алмастырды, ол 2020 жылы Америка Құрама Штаттары-Мексика-Канада келісімімен алмастырылды. Жан Кретьен басқаратын либералдық партия 1993 жылғы сайлауда NAFTA-ның ең маңызды еңбек және қоршаған орта бөліктерін қайтадан келісу туралы уәде беріп жеңіске жетті. Білл Клинтон басқаратын демократтармен келісімге келді, нәтижесінде осы екі мәселені шешу үшін жеке қосымша келісімдер жасалды.

The debate in Canada over whether to implement the negotiated agreement was very contentious. The opposition Liberal Party vociferously opposed the agreement, with Liberal leader John Turner saying that he would "tear it up" if he became prime minister, and the New Democratic Party under leader Ed Broadbent also strongly opposed the agreement. Both parties contended that the agreement would erode Canadian sovereignty, arguing that Canada would effectively become the "51st state" of the US if the agreement was implemented. They also raised concerns about how Canada's social programs and other trade agreements such as the Auto Pact would be affected. The legislation to implement the agreement was delayed in the Senate, which had a Liberal majority. Partly in response to these delays, Mulroney called an election in 1988. The Trade Agreement was by far the most prominent issue of the campaign, prompting some to call it the "Free Trade Election." It was the first Canadian election to feature large third party campaign advertising, with supporters and opponents using lobbyists to buy television advertisements. It was also the first Canadian election to use much negative advertising; one anti free trade advertisement showed negotiators "removing a line" from the Free Trade Agreement, which at the end of the advertisement was revealed to be the Canada–US border. Although some opinion polls showed slightly more Canadians against the Agreement than in favour of it, Mulroney's Progressive Conservatives benefited from being the only party in favour of the agreement, while the Liberals and NDP split the anti free trade vote. In addition, future Quebec Premiers Jacques Parizeau and Bernard Landry backed the agreement which was seen as a factor for the PC party support in Quebec. Mulroney won a governing majority and the agreement was passed into law, even though a majority of the voters had voted for parties opposing free trade. The Free Trade Agreement faced much less opposition in the US. Polls showed that up to 40% of Americans were unaware that the agreement had been signed. The Agreement implementation act was given to the Congress for "fast track" approve by President Reagan on July 26, 1988, President Reagan signed the Act on September 28, 1988. It became Public Law No: 100–449. While throughout the 20th century, exports fairly consistently made up about 25% of Canada's gross domestic product (GDP), since 1990 exports have been about 40% of GDP. After 2000, they reached nearly 50%. A 2016 paper estimates "that CUSFTA increased the yearly profits of Canadian manufacturing by 1.2%". Often, analyses of the free trade agreement find that its effects on the two countries depend on the difference in value between the Canadian dollar and the US dollar. In 1990–1991, the Canadian dollar rose sharply in value against the US dollar, making Canadian manufactured goods much more expensive for Americans to buy and making American manufactured goods much cheaper for Canadians, who no longer had to pay high duties on them. The phenomenon of "cross border shopping", where Canadians would make shopping daytrips to US border towns to take advantage of tariff free goods and a high Canadian dollar, provided a mini boom for these towns. The loss of many Canadian jobs, particularly in the Ontario manufacturing sector during the recession of the early 1990s, was attributed (fairly or not) to the Free Trade Agreement. In the mid to late 1990s, however, the Canadian dollar fell to record lows in value to against the US dollar. Cheaper Canadian primary products such as lumber and oil could be bought tariff free by Americans, and Hollywood studios sent their crews to film many movies in Canada due to the cheap Canadian dollar (see "runaway production" and "Hollywood North"). The removal of protective tariffs meant that market forces, such as currency values, have a greater effect on the economies of both countries than they would have with tariffs. The agreement has failed to liberalize trade in some areas, most notably the ongoing dispute over softwood lumber. Issues such as mineral, fresh water, and softwood lumber trade still remain disputed. While the agreement remains decades later, it is no longer at the forefront of Canadian politics. It was superseded by the North American Free Trade Agreement (NAFTA) in 1994, which itself was replaced by the United States Mexico Canada Agreement in 2020. The Liberals under Jean Chrétien were elected to office in the 1993 election, partly on a promise to renegotiate key labor and environmental parts of NAFTA. An agreement was indeed struck with the Democrats under Bill Clinton that created separate side deals to address both of these concerns.