Кіріспе

Сыртқы істер департаменті Global Affairs Canada (GAC; ; AMC) – Канаданың дипломатиялық және консулдық қатынастарын басқаратын, Канаданың халықаралық саудасын ілгерілететін және Канаданың халықаралық дамуы мен гуманитарлық көмегіне жетекшілік ететін Канада Үкіметінің департаменті. Ол сондай-ақ барлық үкіметтік ведомстволар атынан дипломатиялық және консулдық мәртебеге ие Канаданың шетелдегі үкімет кеңселерін ұстауға жауапты. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) мәліметінше, Канаданың жалпы ресми даму көмегі (ЖРДК) (7,8 млрд АҚШ доллары, алдын ала мәліметтер) 2022 жылы Украинаға көрсетілген ерекше қолдау, дамушы елдердегі пандемияға жауап шаралары, донор елдердегі босқындарға байланысты шығындардың өсуі және халықаралық ұйымдарға жасалған үлестердің артуы нәтижесінде өсті, бұл жалпы ұлттық табыстың (ЖҰТ) 0,37% құрады.

Тарих

1909 жылы құрылғаннан бері бөлімше атаулары мен құрылымы көп рет өзгерді. Алғашқыда «Сыртқы істер департаменті» ретінде құрылған GAC өмір бойында түрлі атаулармен танылды. Оның қазіргі заңды атауы – Сыртқы істер, сауда және даму министрлігі, бірақ оны көбінесе (немесе «қолданыстағы») Global Affairs Canada деп атайды.

Шығуы (XX ғасырдың басы)

GAC алғаш рет 1909 жылғы 1 маусымда Сыртқы істер департаменті ретінде құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Канада сыртқы қатынастарын бақылауға көбірек алды, ал осы саладағы толық автономиясы 1931 жылы Вестминстер статутымен бекітілді. Тарихи себептерге байланысты «Сыртқы істер» атауы сақталды. Сауда комиссарлық қызметін қамтитын Сауда және коммерция департаменті 1892 жылы құрылған. 1969 жылы ол Өнеркәсіп департаментімен біріктіріліп, Өнеркәсіп, сауда және коммерция департаменті (ITC) құрылды. Сыртқы істер және ITC шетелде кеңселер желісін ұстады, олардың арасындағы үйлестіру деңгейі әртүрлі болды. Азаматтық және көші-қон департаментінің де шетелде кеңселер болды, олардың кейбіреулері Конфедерация кезеңіне дейін барады.

Қайта ұйымдастыру (1970-1980 жылдар)

1970 жылдары және 1980 жылдардың басында Канададан тыс жердегі барлық канадалық үкімет кеңселері арасындағы үйлестіруді қамтамасыз ету және елшілер, жоғары комиссарлар және бас консулдар сияқты басшылардың Канада үкіметінің қызметкерлеріне қатысты басшылық рөлін және құқығын күшейту үшін күш-жігер артты. Бұл 1979 жылы премьер-министр Джо Кларктың Канада Сыртқы қызметінің түрлі салаларын – «саяси» (дәстүрлі дипломатиялық) саласын, Сауда комиссары қызметін және Иммиграциялық Сыртқы қызметті біріктіру туралы шешім қабылдауына себеп болды. 1982 жылы премьер-министр Пьер Трюдо Сыртқы істер министрлігі мен Халықаралық сауда министрлігін біріктіріп, бір министрлік құру туралы шешім қабылдады. Алғашқыда бұл министрлік Сыртқы істер министрлігі деп аталды, бірақ кейін Сыртқы істер және Халықаралық сауда министрлігі болып қайта аталды. Бұл өзгеріс 1983 жылы қабылданған Сыртқы істер министрлігінің жаңа заңында көрініс тапты. 1982 жылғы бірігу үкіметтің жалпы қайта ұйымдастыруының бір бөлігі болды, сондай-ақ бұл қайта ұйымдастыру аясында ITC-нің өнеркәсіптік бөлігі Өңірлік экономикалық даму министрлігімен біріктірілді.

Сыртқы істер және халықаралық сауда департаменті (1993-1995)

Департаменттің атауы 1993 жылы Сыртқы істер және халықаралық сауда департаменті (DFAIT) деп өзгертілді, бұл Канаданың 1931 жылы сыртқы саясатын басқару құқығына ие болғаннан кейін шамамен 60 жыл өткен соң болды, алайда бұл өзгеріс 1995 жылы Парламент актісімен ғана ресми тіркелді. DFAIT екі жекелеген министрді қамтыды: Сыртқы істер министрі, портфельге жауапты, және Халықаралық сауда министрі. Халықаралық ынтымақтастық министрі, Канаданың халықаралық даму агенттігі (CIDA) сияқты ұйымдарға жауапты болған, сондай-ақ DFAIT құрамына кірді. DFAIT-тің міндеттеріне Канаданың Ұлттар Достастығы елдерімен қарым-қатынасы да кіретін, бірақ мұндай елдер бір-біріне «шетелдік» деп есептелмейді. CIDA 1968 жылы ресми түрде құрылған, бірақ оған дейін 1960 жылы Сыртқы істер департаментінің бөлімшесі ретінде Сыртқы көмек кеңсесі құрылған, бұл 1950-ші жылдардың басындағы Коломбо жоспарының негізінде дамыды.

Соңғы оқиғалар (21-ғасыр)

Сыртқы істер және халықаралық сауда департаментінің әкімшілік бөлінісі арқылы 2003 жылдың желтоқсанында Сыртқы істер Канадасы (FAC) және Халықаралық сауда Канадасы (ITCan) деп аталатын екі жеке департамент құрылды. Алайда, Сыртқы істер және халықаралық сауда департаментін (DFAIT) ресми түрде тарату және жеке департаменттерге заңдық негіз беру туралы заң 2005 жылдың 15 ақпанында Төменгі палатада алғашқы дауыс беруден өтпеді. Бұл ретте, үкімет екі департаменттің де Парламент Актісі арқылы құрылмағанына қарамастан, оларды әкімшілік тұрғыдан бөліністе ұстады. 2006 жылдың басында Премьер-министр Стивен Харпердің жаңа үкіметі кезінде Сыртқы істер Канадасы және Халықаралық сауда Канадасы қайтадан біріктіріліп, Сыртқы істер және халықаралық сауда Канада департаменті құрылды. 2013 жылы консервативтік үкіметтің бюджеттік заң жобасына, 2013 жылдың 21 наурызында Парламентте ұсынылған бюджеттің белгілі бір ережелерін және басқа да шараларды іске асыру туралы заң (C-60 заң жобасы) енгізілді, ол CIDA-ны департамент құрамына қосып, Сыртқы істер, сауда және даму департаментін (DFATD) құрды. Заң жобасы 2013 жылдың 26 маусымында корольдік келісім алды. 2015 жылдың 4 қарашасында Премьер-министр Джастин Трюдоның жаңа либералдық үкіметі департамент атауын тағы да өзгертті. Оның заңды атауы Сыртқы істер, сауда және даму департаменті болып қала берсе де, Федералдық идентификация бағдарламасы бойынша оның ресми атауы Global Affairs Canada (GAC) болып белгіленді. Департаменттің ресми атауы өзгергеніне қарамастан, жауапты жоғары лауазымды министр басқа юрисдикциялардағы және халықаралық құқықта қолданылатын терминологияға сәйкес, «Глобальді істер министрі» емес, «Сыртқы істер министрі» деп аталады.

Функциялары мен құрылымы

GAC штаб-пәтері Оттавадағы Ридо өзенінің жағасындағы 125 Сассекс драйвтегі Лестер Б. Пирсон ғимаратында орналасқан, бірақ Канаданың Ұлттық астанасы аймағындағы бірнеше нысандарда жұмыс істейді.

Сыртқы қатынастар

Канаданың сыртқы қатынастарын басқару уақыт өте келе дамыды, оның ішінде маңызды кезеңдер: Бірінші дүниежүзілік соғыс (оның аяқталуымен Канада Версаль келісіміне қол қойды және Ұлттар Лигасының мүшесі болды); Балфур декларациясы; АҚШ-пен екіжақты мәселелерді тікелей өңдеуді күшейту (Канаданың өкілдері 1927 жылдан бері онда болған); және, соңында, Вестминстер статуты мен Екінші дүниежүзілік соғыс. Канаданың сауда қатынастарына келетін болсақ, алғашқы сауда комиссары Джон Шорт Ларк, Канаданың сауда және коммерция министрі Маккензи Боуэлл басқарған Австралияға сәтті саудалық делегациядан кейін тағайындалды. Вестминстер статуты Канаданың (сондай-ақ Австралия және Жаңа Зеландия сияқты басқа доминиондардың) өз сыртқы істерін жүргізуге, ең алдымен жауапты екенін нақтылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының негізін қалаушы мүшесі болды және соғыстан кейінгі бейбіт келісімдер мен басқа да халықаралық форумдарға өз құқығымен қатысты, және көп жағдайда сыртқы істер енді колониялық сипатта болмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда бірқатар тарихи дәстүрлер баяу жойылды немесе шындыққа сәйкес келтірілді, мысалы, Канада монархы қол қойған дипломатиялық сенімхаттарды ұсыну (кейде олар Канаданың ресми тілі ретінде француз тілінде жазылған); қазір Канада елшілері Канада монархының өкілі ретінде Канаданың генерал-губернаторы қол қойған сенімхаттарды ұсынады. Басқа дәстүрлер де сақталды, мысалы, Достастық елдері арасында елшілердің орнына жоғары комиссарларды алмасу. (Жоғары комиссарлар үкімет басшысының [премьер-министрдің] сенімхаттарын ұсынады, себебі мемлекет басшысы тарихи тұрғыдан бөліскен және өзіне өкілді аккредиттеуге болмайды.) Дегенмен, 1993 жылы терминология өзгертілген кезде, Канаданың сыртқы істері Вестминстер статутынан бері 60 жылдан астам уақыт бойы, яғни соғыстан кейінгі кезеңнің барлық уақытында Ұлыбританиядан тәуелсіз жүргізілді. Бұл процеске осы кезеңде басқа да салалардағы өзгерістер сүйемдеді, соның ішінде Канаданың өз Жоғарғы сотын соңғы сот ретінде құру, конституцияны елге қайтару және Канада азаматтығы (1947 жылға дейін канадтар британдықтар болып саналды және азаматтық деген ұғым болған жоқ). 2012 жылдың қыркүйегінде Канаданың Сыртқы істер министрлігі мен Ұлыбританияның Сыртқы істер және Комонвелл кеңсесі елшіліктерді біріктіруді, консулдық қызметтерді бірлесіп ұсынуды және дағдарыс жағдайларына бірлесіп жауап беруді көздейтін дипломатиялық ынтымақтастық туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Бұл жоба Канаданың сыртқы істер саласындағы жетекші ғалымдары тарапынан Оттаваның сыртқы саясат тәуелсіздігін әлсіретеді деп сынға алынды.

Халықаралық даму және гуманитарлық көмек

Глобалды істер Канада гуманитарлық жобаларды қаржыландырады, Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше жағдайларға жедел жауап беру орталық қорына үлестеме жасайды, Канада Қызыл Кресі және Канада Азық-түлік банкі арқылы шағын көлемдегі төтенше жағдайларға көмек көрсетеді, сондай-ақ Гуманитарлық коалиция арқылы Канаданың гуманитарлық ұйымдарын қаржыландырады. Көмек көрсету Канаданың Феминистік халықаралық көмек саясатымен басқарылады.

Халықаралық сауда

Global Affairs Canada-да Канаданың халықаралық сауда жүйесін жеңілдететін бірнеше орган бар, соның ішінде Сауда бақылау бюросы, Экспортты дамыту Канадасы, Канадалық коммерциялық корпорация және Сауда комиссары қызметі. Канададағы халықаралық сауда мен шетелдік инвестицияларды жеңілдететін басқа ұйымдар: Канаданың шекаралық қызмет агенттігі (CBSA), Канадаға инвестициялау (бұрынғы Шетелдік инвестицияларды тексеру агенттігі) және Канаданың халықаралық сауда трибуналы, ол тәуелсіз сот-квази сот органы. CBSA және Statistics Canada Канададан экспортталатын барлық тауарлар туралы ақпаратты жинайды және осы тауарларды Дүниежүзілік кеден ұйымы келіскен санаттарды қолдана отырып жіктейді.

+Канадамен жасалған сауда келісімдері және жүйелер
Сауда келісімі / жүйесіСтатусыТәуелді мемлекеттер
Канада–Орталық Америка Төрттік еркін сауда келісіміІске асырылмаған
Еркін сауда келісімі (FTA)Орталық Америка Төрттігі (Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа)
Канада–Чили еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAЧили
Канада–Қытай инвестицияларды ілгерілету және өзара қорғау келісіміҚолданыста
Екітарапты инвестиция келісіміҚытай
Канада–Колумбия еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAКолумбия
Канада–Коста-Рика еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTACosta Rica
Канада–Еуропалық еркін сауда қауымдастығы еркін сауда келісіміҚолданыста
FTAЕуропалық еркін сауда қауымдастығы (Исландия, Норвегия, Швейцария және Лихтенштейн)
Канада–Гондурас еркін сауда келісіміҚолданыста
FTAHonduras
Канада–Үндістан жан-жақты экономикалық серіктестік келісімі2020 жылға дейін келіссөздер жүргізілуде
Екітарапты FTA, келіссөздер 2010 жылы басталдыҮндістан
Канада–Израиль еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAИзраиль
Канада–Иордания еркін сауда келісіміҚолданыста, 2012 жылдың қазанынан бері
Екітарапты FTAИордания
Канада–Корея еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTASouth Korea
Канада–Панама еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAPanama
Канада–Перу еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAPeru
Канада–Украина еркін сауда келісіміҚолданыста
Екітарапты FTAУкраина
Канада–Америка Құрама Штаттары еркін сауда келісімі (CUSFTA)1994 жылы NAFTA-мен алмастырылды
Екітарапты FTAАмерика Құрама Штаттары
Транс-Тынық мұхитының жан-жақты және прогрессивті келісіміҚолданыста
Көптарапты FTAАвстралия, Бруней, Чили, Жапония, Малайзия, Мексика, Жаңа Зеландия, Перу, Сингапур және Вьетнам
Жан-жақты экономикалық және сауда келісімі (CETA)Қолданыста
Екітарапты FTAЕуропалық Одақ
Америка еркін сауда аймағыІске асырылмаған
Ұсынылған келісімКубаны қоспағанда, Америка елдері
Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA)2020 жылдың шілдесінде USMCA-мен алмастырылды
Үшжақты келісімАмерика Құрама Штаттары және Мексика
Солтүстік Америка одағыN/A
Теориялық континенттік одақАмерика Құрама Штаттары және Мексика
Америка Құрама Штаттары–Мексика–Канада келісімі (USMCA)Қолданыста
2020 жылдың шілдесінде NAFTA-ны алмастырған үшжақты келісім