Кіріспе
Қағаз парағының "алдыңғы" және "артқы" жақтары. Recto – мәтін кодекс, кітап, парақша немесе памфлет сияқты байланысқан нұсқада қағаз парағына (folium) жазылған немесе басылған кезде "оң" немесе "алдыңғы" жақ, ал verso – "сол" немесе "артқы" жақ болып табылады. Екі жақты басып шығаруда әр парақта екі бет болады – алдыңғы және артқы. Қазіргі кітаптарда қағаз парақтары жиналып, екіге бүктеледі, нәтижесінде әр парақтан екі парақ және төрт бет пайда болады. Мысалы, 16 беттік кітаптың сыртқы парағында бір парақта 1 (recto) және 2 (verso) беттері, ал екінші парақта 15 (recto) және 16 (verso) беттері болады. Мысалы, 1 және 16-беттер физикалық қағаз парағының бір жағына басылады, әртүрлі парақтардың recto және verso жақтары біріктіріледі. Осы байланыс әдісін қолданатын кітаптағы беттер саны төртке еселенуі керек, ал парақтар саны екіге еселенуі керек, бірақ пайдаланылмаған беттер әдетте нөмірленбейді және есепке алынбайды. Осылай бүктелген парақтар фолио деп аталады, бұл сөз сондай-ақ осы техникамен жасалған кітап немесе парақша үшін де қолданылады. Ашық қағаз байланбаған парақтардан тұрады. Кейде нөмірлеу немесе санау үшін бір жақты немесе бос парақтар қолданылады, және беттер санын білдіру үшін "p" әрпінің орнына "l" әрпі қолданылады.
Recto is the "right" or "front" side and verso is the "left" or "back" side when text is written or printed on a leaf of paper (folium) in a bound item such as a codex, book, broadsheet, or pamphlet. In double sided printing, each leaf has two pages – front and back. In modern books, the physical sheets of paper are stacked and folded in half, producing two leaves and four pages for each sheet. For example, the outer sheet in a 16 page book will have one leaf with pages 1 (recto) and 2 (verso), and another leaf with pages 15 (recto) and 16 (verso). Pages 1 and 16, for example, are printed on the same side of the physical sheet of paper, combining recto and verso sides of different leaves. The number of pages in a book using this binding technique must thus be a multiple of four, and the number of leaves must be a multiple of two, but unused pages are typically left unnumbered and uncounted. A sheet folded in this manner is known as a folio, a word also used for a book or pamphlet made with this technique. Looseleaf paper consists of unbound leaves. Sometimes single sided or blank leaves are used for numbering or counting and abbreviated "l." instead of "p." for the number of pages.
Этимология
Терминдер латын тілінен қысқартылған: rēctō foliō және versō foliō (олар "жапырақтың оң жағында" және "жапырақтың кері жағында" деп аударылады). Латын тіліндегі екі қарама-қарсы беттердің өзі folium rēctum және folium versum деп аталады, ал аблятивтік формадағы rēctō, versō беттегі мәтінге (өзі бетке емес) сілтеме жасалатынын көрсетеді.
Қолданылуы
Кодикологияда әрбір физикалық парақ (фолиум, қысқартылған fol. немесе f.) қолжазбада нөмірленеді, ал беттері folium rēctum және folium versum деп аталады, олар тиісінше r және v деп қысқартылады. Қолжазба басылымдары түпнұсқадағы мәтіннің орнын келесідей көрсетеді: fol. 1r, кейде r және v әріптерімен жоғары индексте, мысалы 1r, немесе 1ro сияқты ablative rēctō foliō, versō дегенді білдіретін o әрпімен. Бұл терминология қазіргі заманғы кодикологияның 17 ғасырдан бері қалыпты стандарт болып табылады. 2011 жылы Мартин Лайонс "оң, дұрыс, тиісті" деген rēctum терминінің алдыңғы бетке қатысты болуы ежелгі дәуірдің соңында папирус қолданылуынан туындағанын айтты, себебі әр жағында әртүрлі талшықтар болып, жазуға жарамды тек бір жағы ғана болатын, сондықтан папирус көбінесе тек "дұрыс", тегіс жағында жазылатын (ал парақтың кері жағында тек ерекше жағдайларда ғана жазу болар еді). "Recto" және "verso" терминдері сириялық, араб және еврей тілдеріндегідей оңнан солға жазылатын қолжазбалардың кодикологиясында да қолданылады. Алайда, бұл жазулар еуропалық кодекстердегі жазуларға қарағанда басқа бағытта жазылғандықтан, recto беті сол жақта, ал verso беті оң жақта болады. Әрбір фолионың оқылу реті жазу бағытына қарамастан, алдымен verso, содан кейін recto болып қалады. Бұл терминдер баспа ісіне де көшкен; recto verso баспа кітаптары үшін қалыпты жағдай, бірақ бұл баспа машинасының Азиядағы ескі ағаштан жасалған баспа әдісінен маңызды артықшылығы болды, себебі ол басылатын беттің артынан сырғытып басып, тек қағаздың бір жағына ғана басып шығаратын. Recto мен verso арасындағы айырмашылық ғылыми кітаптарды, әсіресе екі тілді басылымдардың аудармаларын түсіндіруде ыңғайлы болуы мүмкін. "Recto" және "verso" терминдері суреттегі бір парақтың алдыңғы және артқы жағын көрсету үшін де қолданылады, әсіресе эскиздерде. Recto verso суреті – екі жағында суреттері бар парақ, мысалы, эскиз кітапшасында, бірақ мұндай жағдайларда көбінесе анық басты жағы болмайды. Кейбір жұмыстар екі жағында болу артықшылықтарын пайдалану үшін жоспарланған, бірақ көбінесе жұмыстарды бірге қарастыру қажеттілігі болмайды. Бұрын қағаздың бағасы жоғары болған, ал сапалы сурет салу қағазы әлі де қадімгі қағаздан қымбат. Кітап басылымдарының конвенциясы бойынша кітаптың бірінші беті, кейде әрбір бөлімі мен тарауының беті recto болып табылады, сондықтан барлық recto беттері тақ нөмірлермен, ал барлық verso беттері жұп нөмірлермен белгіленеді. Көптеген ерте басылған кітаптарда немесе инкунабльдерде, сондай-ақ кейбір 16 ғасыр кітаптарында (мысалы, Жоао де Барростың "Азияның онжылдықтарында") парақтардың емес, фолиялардың ("жапырақтардың") нөмірлері қолданылады. Осылайша, әрбір фолиум өз recto жағында тізбектелген нөмірді алып жүреді, ал verso жағында нөмір болмайды. Бұл, мысалы, 20 ғасырда екі жақты принтерлер кеңінен таралғанға дейін компанияның ішкі есептерінде де жиі кездесетін.