Кіріспе

Анасына тым жақын болған ер адам, сондай-ақ көбінесе бейресми түрде "ананың баласы" деп аталатын бұл термин, өздігінен өмір сүруі, экономикалық тәуелсіз болуы күтілетін жаста анасына денсаулыққа зиянды тәуелділікте болатын ер адамды кемсітетін сөз. Бұл тіркес алғаш рет 1901 жылы қолданылған. "Ананың баласы" термині нәзіктік пен әлсіздікке байланысты. Әйелдер үшін оған қарсы термин – "әкелік кешен". Фрейдтің классикалық психоаналитикалық теориясында "Эдип кешені" деген термин баланың қарама-қарсы жынысты ата-анасымен сексуалдық қатынас құруға деген құштарлығын білдіреді. Зигмунд Фрейд баланың өз жынысты ата-анасымен теңдесуі – Эдип кешенінің сәтті шешілуі екенін жазды. Бұл теория 1940 жылдары Америкада кеңінен танылды.

Психоанализ теориясы

Психоаналитикалық теория, көбінесе психодинамикалық тәсіл деп аталады, адамның гендерлік дамуына маңызды психологиялық түсіндірме ұсынады. "Гендерлік даму" – адамдардың гендерге қатысты ұғымдар мен рөлдерді түсініп, қабылдауы және іштей сіңіруі процесі. Бұл – гендерлік динамикаға байланысты танымдық құрылымдар мен ішкі схемалардың қоғамда біртіндеп қалыптасуы. Психоаналитикалық теорияда Зигмунд Фрейд адамның мінез-құлқы мен тұлғасын қалыптастыруда бейсананың маңыздылығын баса көрсетті. Бұл фрейдтік көзқарас 1900 жылдардың басында пайда болды, онда ол ішкі санадағы қақтығыстарды зерттеп, шешу арқылы "анасына жақын бала" сияқты ерекшеліктерге назар аударды.

Психосексуалдық кезеңдер

Фрейд баланың дамуы психосексуалдық бес кезеңде жүреді деп ұсынды, әрқайсысы балалар келесі кезеңге сәтті өту үшін "еңсеруі" тиіс түрлі қақтығыстармен сипатталады. Эдип кешені / қақтығысы бала 3-6 жас аралығында болатын "фалликалық кезеңде" пайда болады. Бұл идея Кольбергтің гендерлік даму теориясымен де қолдалады.

Эдиптік кешен

Эдип комплексі баланың анасына деген санасыз, инцестуалды сезімдерімен сипатталады. Бұл, баланың әкесіне деген қызғаныш пен жаугершілікке бірге жүреді, ол баланы анасының махаббаты үшін жыныстық бәсекелес деп есептейді. Дегенмен, бұл құштарлық баланың әкесінен жаза алуы мүмкін деген қорқынышпен тежеледі, нәтижесінде "кастрациялық үрей" пайда болады, онда бала өз әкесінің өзін кемсіртуі мүмкін деп қорқады. Осы қақтығысты шешу және жеңу үшін, бала әдетте анасына деген махаббатынан бас тартып, орнына әкесімен өзін-өзі теңестіре бастайды. Бұл оған бір жынысты ата-анасынан байқаған қасиеттер мен мінез-құлықтарды бойына сіңіруге мүмкіндік береді. Алайда, психосексуалдық Эдип қақтығысы шешілмей қалса, фиксация пайда болуы мүмкін, соның салдарынан бала ересек күнінде фалликалық мінез-құлық белгілерімен "қалқып" қалуы мүмкін.

Сын-пікірлер мен даулар

"Анасының баласы" термині аналарымен тығыз қарым-қатынаста болған еркектерді жамандауға немесе stigmatize ету мүмкіндігіне байланысты сынға ұшыраулар мен дау-дамайларсыз емес. Бұл ерлердің аналарына эмоционалды түрде тәуелді болмауы керек, күшті болуы керек деген гендерлік стереотиптерді күшейтіп, аналарымен құрған эмоционалды байланыстарын жоққа шығаруы мүмкін. "Анасының баласы" терминінен бастау алған Фрейдтің психоаналитикалық теориясы қазіргі психологияда көптеп сынға ұшырайды. Сыншылар теорияның болжамға негіделгендігін, клиникалық байқауларға сүйенуін және эмпирикалық дәлелдер мен ғылыми қатаңдықтан мүлдем құралатындығын айтады. Оның әдістемесі санасыздықты зерттеуге негізделгендіктен, оның тұжырымдарын жоққа шығару да қиын. Сонымен қатар, Фрейдтің еңбектері 19 ғасыр соңындағы Венаның мәдени және тарихи контекстін ғана көрсетеді, бұл мәдени салыстырмалылық және этноцентризм туралы алаңдаушылықтарға әкеледі. 1970 жылы Мэри Эйнсворттың дамыту теориясында да осыған ұқсас шектеулерді анықтауға болады. Оның "бейтаныс жағдай" зерттеуі этноцентрикалық көзқарас пен жалпыламалықтың болмауы үшін сынға алынды. Эйнсворттың зерттеуінен кейінгі мета-талдамалар, мысалы Van IJ & K зерттеуі, дамыту түрлеріндегі мәдени айырмашылықтарды көрсетті, ондағы қауіпсіз дамыту батыстың жекешіл мәдениеттерімен (Германия, Ұлыбритания, АҚШ) салыстырғанда Азияның ұжымдық мәдениеттерінде (Жапония, Қытай, Үндістан) көбірек кездеседі.

Мәдени және медиалық бейнелеулер

"Ананың баласы" термині әртүрлі мәдениеттерде және БАҚ-та еркектікке және қоғамдағы ерлердің гендерлік рөлдеріне қатысты әртүрлі мәдени көзқарастарға байланысты әртүрлі қабылданады. Батыс мәдениетінде бұл термин көбінесе теріс мағынада қолданылады. Керісінше, Үндістан, Пәкістан және Қытай сияқты елдерді қоса, Азия мәдениеттерінде отбасылық құндылықтарға және ата-анаға құрмет көрсетуге (әке-шеше мен үлкендерге құрмет көрсету парызы) зор мән беріледі. Ұлдар аналарына дәстүрлі түрде құрмет көрсетуі және бағынуы қабылданады, себебі ананың дәстүрлі гендерлік рөлі – үй шаруасын жүргізуші болып табылады, және бұл отбасының абыройының белгісі саналады.

БАҚ-тағы көрнекті мысалдар

Бұл 2020 жылы Netflix телеарнасында көрсетілген "Never Have I Ever" комедиялық сериалында бейнеленген, онда кейіпкер Деви Вишвакумар сүйікті жігіті Дестен бас тартылады, себебі оның анасы олардың қарым-қатынасына қарсы шығып, "Деви, сен жақсы қызсың, бірақ сенімен қарым-қатынас жасау анамды ренжітуге тұрарлық емес. Ол әлі де менің телефоным үшін ақы төлейді" дейді.

"Ананың баласы" құбылысы "The Big Bang Theory" сияқты басқа да танымал комедиялық сериалдарда оқыс түрде көрсетілген, мысалы, Саймон Хелбергтің Говард Воловиц рөліндегі кейіпкері 20 жасқа жеткенімен әлі де анасымен бірге тұрады. Говардтың билігін талап ететін анасымен арақатынасы – көңіл көтерудің мәңгілік көзі. Оның анасының мақұлдауына үнемі зәру болуы және одан толыққанды бөлінуге тартынғандығы батыс мәдениетіндегі "ананың баласы" стереотипін көрсетеді. Көбінесе, 1960 жылдарғы американдық қорқынышты фильмдер "Психо" мен "Бейтс мотельде" Норманның анасымен арадағы қарым-қатынасы "ананың баласы" болудың қараңғы жағын көрсетеді. Норманның анасына деген терең эмоционалдық байланысы және оның күшті ықпалы оның ақыл-есінен айырылуына және фильмдегі әйгілі кісі өлтірушіге айналуына себеп болады. Жалпы алғанда, "ананың баласы" термині батыс қоғамында ана мен ұл арасындағы күрделі қарым-қатынастарды көрсетеді.