Кіріспе

1987 жылғы Брет Истон Эллистің романы, Брет Истон Эллистің романы.

"Тартылыс ережелері" – Брет Истон Эллистің 1987 жылы жарық көрген сатирикалық қара комедиялық романы. Роман 1980-ші жылдардағы Нью-Гэмпшир штатындағы либералды өнер колледжіндегі бірнеше даулы, көбінесе рассазданған, өршіл богемия студенттерінің өмірін көрсетеді, олардың арасында үш адам арасында махаббат үшбұрышы қалыптасады. Роман бірінші тұлғада жазылған, оқиға әртүрлі кейіпкерлердің көзқарастарынан баяндалады. 2002 жылы кітаптан сол аттас фильм түсірілді. Эллис өзінің кітаптарының киноға бейімделуінің ішінде "Тартылыс ережелері" оның сезімталдығын ең жақсы түсіріп, романдарының әлемін қайта жаңғыртуға ең жақын болғанын айтты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман бірінші тұлғада жазылған, Эллистің "Нульден аз" романының эстетикасын жалғастырып, бірнеше кейіпкердің көзқарастарынан баяндалады. Басты баяндаушылар – үш студент: Пол, Шон және Лорен. Оқиға барысында тағы бірқатар кейіпкерлер өздерінің тікелей баяндамаларын ұсынады, оқиға АҚШ-тың шығыс жағалауындағы ойдан шығарылған Камден колледжінде өтеді – бұл гуманитарлық бағыттағы оқу орны. Үш басты кейіпкер (оқуға сирек барады) есірткі саудасы, "Киініп келуге дайын" және "Әлемнің соңы" кештері тізбегінде махаббат үшбұрышына қабысады. Әңгіме сөздің ортасынан басталып, сөздің ортасында аяқталады (кітаптағы бірінші сөз – "және", соңғы сөздер – "және ол"), нағыз бастау емес, оқиғаның ортасына жақын жерден басталады деген сезімді тудыру үшін (in medias res). Тағы бір түсіндірме бойынша, оқиғаның бастауы да, соңы да жоқ, бұл роман кейіпкерлерінің аяқсыз құмарлық шеңберінің символы. Оқырмандар мұны кейде басу қатесі немесе жоғалған беттің салдары деп қате түсінеді, бірақ Эллис мұны әдейілеп жасаған.

Шон Бэйтман

Шон - бай отбасының 21 жасар студенті. Ол өте ерсілі-қарсылы, көп мөлшерде есірткі қолданады, сонымен қатар Руперт Гестке жұмыс істейтін есірткі сатушы. Ол Лоренге ғашық болады және бұл қарым-қатынасты шынайы махаббат деп есептейді. Сондай-ақ, Шонның екіұрыста екендігі де айтылады, себебі ол Пауылмен сексуалдық қатынасқа түседі. Бірақ, бұл оқиғалар шындық па, әлде Пауылдың қиялының өнімі ме, бұл нақты айтылмайды; Пауыл өзі мен Шон арасындағы сексуалдық жағдайларды сипаттайды, бірақ Шонның өзінде мұндай оқиғалар туралы ешқандай айтылым жоқ. Шон өте ашулы, циник, ақыл-ойы кем және өзін жек көруге бейім. Ол социопат екені де күдік тудырады, себебі ол импульсивті мінез-құлық көрсетеді (Лореннің досы Джудимен қарым-қатынасқа түсіп, бірде еш себепсіз өзінің жинаған заттарының қорабын қиратады) және басқа адамдарды ешкім санамайды. Ол кітапта бірнеше рет өмірге қол салуға тырысады: алдымен дарға асылуға, содан кейін өткір емес пышақпен білегін кесуге, ал Лоренмен ұрысқаннан кейін артық дозаға. Романның маңызды сюжеттік желісі – Шонның Рупертке, оны өлтірумен қорқытатын қатыгез есірткі сатушыға, қарызы. Бұл кейіпкер әйгілі Патрик Бэйтменнің інісі және Эллистің басқа романдарының да персонажы – «Американдық психопат», «The Informers» және «Glamorama».

Лорен Хайнде

Лорен – суретші және ақын, ол кампуста бірнеше жігітпен қарым-қатынас жасайды, бірақ сонымен бірге Викторді сағынып, күйзеліске түседі. Виктор – оның жігіті, ол Камденді тастап Еуропаға кетіп қалған. Ол көбінесе депрессияға ұшырайды және өте эмоционалды болады. Лорен Камдендегі соңғы курста оқиды. Романның басында Лореннің Камдендегі бірінші курста өткен бір кеште пәктігін жоғалтқаны айтылады. Ол соншалықты мас болып, бір студенттің төсегінде ұйықтап қалған, ал оянғанда екі қала тұрғынының зорлағанын көреді. Роман ортасында ол Шон Бэйтменмен романтикалық қарым-қатынасқа түседі, бірақ Шонды жек көреді және бұл қарым-қатынасты Виктор Еуропадан оралғанға дейін уақыт өткізудің ғана жолы деп санайды. Кітаптағы оқиғалар басталар алдында ол Полмен де қарым-қатынаста болған. "Гламорама" романында бұл кейіпкердің осы роман аяқталғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болғаны белгілі болады. Оның орнын сәтті модель және актриса болғаннан кейін Виктормен қайта танысқан көшірмесі (двойник) басады.

Пол Дентон

Пол - Лоренмен кездескен жас бисексуал. Ол Шонға қатты қызығады және төсекте Шон "ақылдан адасқан, үйренбеген жануар, бұл қорқынышты болды" деп мәлімдейді, бірақ бұл егжей-тегжейлі сипатталған есептер Шонның жазбаларында мүлдем жоқ. Мысалы, Полдың ұйықтайтын бөлмесіндегі екі баяндамадан кейін Пол мен Шонның алғашқы жыныстық қатынасы туралы жазбасын жазған түні Шон өзінің жеке жазбасында Пауылмен сөйлескеннен кейін үйге барыпты деп жазады, сондықтан екі жазба бір-біріне қайшы келеді. Алайда, бұл қарым-қатынастың нақты деректері түсініксіз болып қала береді және оқырманның түсіндіруіне ашық. Пауылдың тағы екі маңызды кейіпкермен, Митчелл мен Ричард (Дик) қарым-қатынасы болды. Пауыл өте ақылды және құмар, бірақ азғыру барысында осы фактілерді жасырудан бас тартпайды. Кітаптағы бірнеше кейіпкер оның Римдік ерекшеліктері мен жұмсақ сары шашымен ерекшеленетін дене тартымдылығына тоқталады. Пауылдың анасы Евамен қарым-қатынасы күрделі; ол оған қол жеткізуді қалайды, бірақ Пауылдың шапшаңдығымен қаталдыққа ұшырайды, бұл өз кезегінде олардың қаскөйлігін арттырады.

Қосалқы кейіпкерлер

Виктор Джонсон – Лореннің жігіті. Виктор бұл семестрді Еуропаны саяхаттап жүруге арнады. Еуропада жүрген кезінде ол көптеген адамдармен қарым-қатынас жасап, көптеген есірткі заттарды қолданды. Оның жазбалары көбінесе оның басынан өткен оқиғаларды тізімдейтін ұзақ сөздерден тұрады, соның ішінде Джейми есімді қызды іздеуі де бар, ол оған ғашық екенін айтады. Лорен оны қатты сағынып, қайтып келуін асыға күтеді, бірақ ол Нью-Гэмпширге келгенде, онымен кездесуге мүлдем ниеті болмайды. Ол Эллистің «Гламорама» романындағы басты кейіпкер. Клей – «Нульден аз» романының басты кейіпкері, сондай-ақ «Л.А.-дан келген жігіт» деп те аталады, ол романның бір тарауын баяндайды. Оның ең танымал сөздері «Адамдар қорқады…» деп басталады. Клэй Камденде де бақытсыздыққа толы, Л.А.-ға қайтуды армандайды, бірақ «Нульден аз» романында керісінше тілейді. Руперт Гест – Шонның есірткі сатушысы және жеткізушісі. Кітаптағы маңызды сюжеттік желі Шонның оған қарызы болуы. Ричард «Дик» Джаред – Пол Дентонның Сара Лоуренс колледжінде оқитын ескі досы. Олардың қарым-қатынасы тек жыныстық қана. Патрик Бэйтмен – Шонның үлкен ағасы, инвестициялық банкир, Шоннан гөрі әлдеқайда мақсаткер және табысты. Ағалардың өмірге деген көзқарастары мен ұстанымдары мүлдем өзгеше болғандықтан бір-бірін жек көреді. Ол романның бір тарауын баяндайды және Эллистің «Американ Психо» романында басты кейіпкер ретінде қайта оралады, онда ол сериялық кісі өлтіруші екені немесе өзін солай сезінетіні анықталады. Шонның сырқаттанған жанкүйері – аты аталмаған студент (дегенмен, оның аты, мүмкін, Мэри) Шонға анонимді махаббат хаттарын жібереді. Оның кітаптағы жазбалары – Шонға арналған курсивпен жазылған хаттар. Ол кітаптың ортасында өтетін «Киім киіп, әдемі болуға дайындалған кеш» кешінде Шонға өзін ашуға ниеттенген, бірақ оны Лоренмен бірге кетіп бара жатқанын көргенде, жүрегі ауырып, ваннада өз-өзіне қол жұмсады. Бертран – Шонның француздық бөлмелес досы, оны Шон жек көреді. Шон оны үнемі «Бақа» деп атайды. Ол Лоренге сағынышпен қарап, кітаптың бір бөлігін толығымен француз тілінде баяндайды. Ол сондай-ақ «Гламорама» романында Викторға қарсы зор жек көру сезімін білдіреді, себебі ол Лоренге көптеген қиындықтар тудырған. Стюарт – Пол Дентонның бөлмесіне көшіп келген студент. Бұрын Полмен драмалық сабақта оқыған кезде Стюарт оған ғашық болған, бірақ Полмен бірлесіп сахнадағы көріністі нашар орындағаннан кейін одан бас тартқан. Кейін ол Полдың дәлізінен өтіп бара жатқанда оған кездесуге үміттенеді және «Киім киіп, әдемі болуға дайындалған кеш» кешінде оны көруге тырысады (әрекеті сәтсіз аяқталады). Оның Денис есімді досы да бар. Митчелл Аллен – Полдың бұрынғы махаббаты, ол қайтадан жасырын өмір салған. Кейін ол Эллистің «Ай паркі» романында қайта пайда болады. Роксан – Лореннің досы, Шон сияқты, ол да Руперттен есірткі алады. Роксан Рупертпен кездеседі, ал Шон оны бір кезде де кездестіргенін айтады. Джуди – Лореннің досы, ол кештен кейін Шонмен бірге болады, бұл Шон мен Лореннің қарым-қатынасын бұзады.

Романның оқиғасы

Оқиға Нью-Гэмпшир штатының солтүстік-шығысында орналасқан, Эллистің бітірген оқу орны – Беннингтон колледжінің үлгісінде құрылған, ойдан шығарылған либералды өнер колледжі – Камден колледжінде өрбиді. Романның "Қайта киініп кел" кештері Беннингтонның танымал "Жақсы киініп кел" кештерінің негізінде жазылған, олар әр семестрде немесе кейінірек, кем дегенде 1970 жылдан бері күз айларында өткізіліп келеді. Көп жағынан Камден Эллистің бітірген оқу орны – Беннингтон колледжін және Донна Тарттың "Құпия тарих" романының оқиғасы орын алған Хэмпден колледжін еске түсіреді. Екі кітапта да бір-бірінің сюжеттік желілері мен кейіпкерлеріне сілтемелер бар, сондай-ақ нақты кампус ғимараттары туралы айтылады. Тарт бірінші курс студенті қыздың өзіне қол жұмсағанын кездейсоқ айтады, ал Эллис "қоршағандар сияқты киінетін" және елді мекендегі шаруаларды өлтірген деген күдік тудыратын, ежелгі грек және рим әдебиетін оқыған студенттер тобы туралы бірнеше рет айтады (бұл "Құпия тарихқа" сілтеме). Лореннің бір әңгімесінде "Рокауэйден келген жақсы қыз" туралы да сөз болады. Бұл, мүмкін, Джилл Айзенштадттың "Рокауэйден" романының кейіпкері Алекс, ол кітапта Камден колледжінде оқыған.

Фильм

"Құмарлық ережесі" 2002 жылы сол атпен фильмге бейімделді. Оны Роджер Авари түсірді, ал Джеймс Ван Дер Бик Шон, Шэннин Соссамон Лорен, Иан Сомерхолдер Пол және Кип Парду Виктор рөлінде ойнады.