Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушы әкесі Томас Джефферсонның негізгі резиденциясы – Джефферсонның Монтичеллосы. Монтичелло (,/m//ɒ//n//t//ɪ/'/tʃ//ɛ//l//oʊ/// MONtihCHELoh) – Томас Джефферсонның негізгі плантациясы, Тәуелсіздік декларациясының авторы және АҚШ-тың үшінші президенті. Ол 14 жасында әкесінен мұрагерлік алғаннан кейін Монтичеллоны жобалай бастады. Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласының жанында, Пьемонт аймағында орналасқан бұл плантация бастапқыда темекі мен аралас дақылдарды өсіру үшін қара құлдардың мәжбүрлі еңбегімен пайдаланылды. Кейін нарықтың өзгеруіне байланысты темекі өсіруден бидайға көшті. Архитектуралық және тарихи маңыздылығымен байланысты, бұл нысан Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 1987 жылы Монтичелло және жақын орналасқан Вирджиния университеті, сонымен қатар Джефферсонтың жобасы бойынша салынған, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып танылды. Қазіргі АҚШ монетасының артқы жағында Монтичеллоның суреті бейнеленген. Джефферсон басты үйді итальяндық Ренессанс сәулетшісі Андреа Палладио бастаған неоклассикалық дизайн принциптерін қолданып жобалады. Президенттік кезеңінің көп бөлігінде ол 18-ғасырдың соңында Еуропада танымал болған дизайн элементтерін қосу және өзінің көптеген идеяларын енгізу үшін жобаны қайта өңдеді. Риванна аңғарының оңтүстігіндегі Оңтүстік-Батыс тауларында, 259,08 метрлік биіктікте орналасқан Монтичелло атауы итальян тілінен "кішкентай тау" деп аударылады. Үйге жақын орналасқан маңызды Малбери Роу жолының бойында плантацияда арнайы функцияларға арналған көптеген қосымша ғимараттар салынды, мысалы, шеге зауыты, үйде жұмыс істейтін құлдарға арналған жатақханалар, гүлдерге, өнімдерге және Джефферсонның өсімдіктерді селекциялаудағы тәжірибелеріне арналған бақтар, сондай-ақ темекі егістіктері мен аралас дақылдар өрілді. Егістікте жұмыс істейтін құлдардың қабылдауы үйден шалқап орналасқан. Джефферсонның өсиетімен, ол қазір Монтичелло зираты деп аталатын жерге жерленді. Зират Монтичелло қауымдастығына тиесілі, ол Марта Уэйлс Скелтон Джефферсонның ұрпақтарынан құралған қоғам. Джефферсонның қайтысынан кейін, оның қызы Марта Джефферсон Рэндолф, шағын отбасылық зираттан басқа, Монтичеллоны 7500 долларға сатты. 1834 жылы АҚШ Теңіз күштерінің коммодоры Урия П. Леви, Джефферсонды құрмет тұтқан және мүлікті сақтау үшін жеке қаражатын жұмсаған, оны 2500 долларға сатып алды. 1879 жылы оның жүрегі туысы Джефферсон Монро Леви мүлікті иелігіне алды және оны қалпына келтіруге және сақтауға көп ақша инвестициялады. 1923 жылы Монро Леви оны Томас Джефферсон қорына (TJF) 500 000 долларға сатты, ол қазір Монтичеллоны үй-мұражай және білім беру мекемесі ретінде басқарады.

Жобалау және салу

Джефферсонның үйі плантациялық үй ретінде салынған, ол ақырында вилланың сәулеттік түрін алды. 1768 жылы тарихшылар кейіннен «алғашқы Монтичелло» деп атаған жұмыс 1770 жылы Джефферсон плантациясының Оңтүстік павильонына (қосалқы ғимаратқа) көшірілді, онда оның жаңа әйелі Марта Уэйлс Скелтон 1772 жылы оған қосылды. Джефферсон бастапқы жобасымен жұмысын жалғастырды, бірақ қаншасы аяқталғаны туралы пікірлер қарама-қайшы. 1782 жылы әйелі қайтыс болғаннан кейін Джефферсон 1784 жылы Монтичеллодан АҚШ-тың Франциядағы елшісі қызметіне кетті. Еуропадағы бірнеше жыл ішінде ол оқыған кітаптарынан таныс болған классикалық ғимараттардың кейбіреулерін көруге мүмкіндік алды, сондай-ақ Парижде сәнге айналған француз сәулетінің «заманауи» бағыттарын анықтады. Оның өз үйін қайта жаңарту туралы шешімі осы кезеңде қабылданған болуы мүмкін. 1794 жылы АҚШ-тың бірінші Мемлекеттік хатшысы (1790–1793) қызметінен кейін Джефферсон Еуропада алған идеялары негізінде үйін қайта салуға кірісті. Жаңарту оның президенттік мерзімінің көп бөлігінде (1801–1809) жалғасты. Көбінесе 1809 жылы аяқталса да, Джефферсон 1826 жылы қайтыс болғанға дейін Монтичеллода жұмысын жалғастырды. Джефферсон ғимараттың ауданын екі есеге арттырып, орталық дәліз бен қатар бөлмелер қосты. Ол бастапқы үйдің екінші қабатын алып тастап, оның орнына мецзанин қабатты орнатты. Ішкі кеңістік екі үлкен бөлмеден тұрады, олар Джефферсонның ғылыми қызығушылықтарын көрсеткен мұражай-кіреберіс залы және музыкалық отырыс бөлмесі ретінде пайдаланылды. Аймақта жазғы температура жоғары, ал үй ішіндегі температура шамамен 18°C. Джефферсонның римдік және ренессанстық мәтіндерге, соның ішінде көне температураны бақылау техникаларына, мысалы, жер астынан салқындатылған ауа мен жылы едендерге қызығушылығы бар екені белгілі. Монтичеллоның үлкен орталық залы мен тізбектелген терезелері үйді салқындататын ауа ағынының өтуіне мүмкіндік беру үшін жоспарланған, ал сегізбұрышты күмбез ыстық ауаны жоғары көтеріп, сыртқа шығарады. ХХ ғасырдың соңында үйге және оның иелігіне зиян келтіретін үлкен өзгерістер мен температураның күрт өзгеруінен сақтау мақсатында, умеренный ауа кондиционері орнатылды, ол қазір туристерді қызықтырады. Джефферсонның қайтыс болуына дейін Монтичеллоның құлдырап бара жатқаны байқалды. Оның Шарлоттсвиллдегі университетіне арналған жобасы мен отбасылық мәселелер назарын басқа жаққа бұрды. Маневрдің нашарлауының басты себебі – оның қарыздарының артуы. Джефферсонның өмірінің соңғы жылдары Монтичеллода көп нәрсе жөнделмеді. 1824 жылы Джефферсонға келген куәгер Сэмюэл Уиткомб-младший оның құлап жатқанын айтты. Ол былай деді: «Оның үйі ескі және шіріп барады; ауласы мен төбесіндегі көріністер шалаң. Одан әдемі көрініс ашылады, бірақ бұл бұлтты күн болғандықтан, мен айналадағы жерді көре алмадым».

Сақтау

1826 жылғы 4 шілдеде Джефферсон қайтыс болғаннан кейін, оның жалғыз тірі қалған қызы Марта Джефферсон Рэндолф Монтичеллоны мұра етті. Мүлік қарызға батып, Марта Рэндолфтің күйеуінің психикалық ауруына байланысты отбасында қаржылық қиындықтар туындады. 1831 жылы ол Монтичельоны жергілікті дәріханашы Джеймс Тернер Барклиге 7500 долларға (~$) сатып жіберді. Баркли оны 1834 жылы Урия П. Левиге 2500 долларға сатты, ол АҚШ Теңіз күштеріндегі алғашқы еврей коммодоры (қазіргі кездегі теңіз полковнигі) болды. Отбасы алғаш рет Саванна, Джорджия штатына қоныс аударған бес буын америкалық Леви Джефферсонды зор құрметпен қабылдады және үйді жөндеуге, қалпына келтіруге және сақтауға жеке қаражатын жұмсады. Азамат соғысының басында Конфедерация үкіметі үйді жау мүлігі деп танып, оны Конфедерация офицері Бенджамин Франклин Фиклинге сатты. Левидің мұрагерлері соғыстан кейін мүлікті қайтарып алды. Левидің мұрагерлері оның мүлкі үшін таласқан, бірақ олардың сот ісі 1879 жылы шешілді, ол кезде Урия Левидің жүрдек інісі Джефферсон Монро Леви, Нью-Йорктің танымал заңгері, жылжымайтын мүлік және қор сатумен айналысатын (кейіннен Конгресс мүшесі) болған ол, қалған мұрагерлерді 10 050 долларға сатып алып, Монтичеллоны өз бақылауына алды. Оның ағасы сияқты, Джефферсон Леви де Нью-Йорк және Вирджиниядағы сот процестері кезінде нашарлап кеткен үйді және жерді жөндеуге, қалпына келтіруге және сақтауға тапсырыс берді. Левилер Монтичеллоны шамамен 100 жыл сақтап қалды. 1923 жылы жеке коммерциялық емес ұйым – Томас Джефферсон қоры, Теодор Фред Купер және басқалар жинаған қаражат есебінен Джефферсон Левиден үйді 500 000 долларға (~$) сатып алды. Олар Фиске Кимболл мен Милтон Л. Григг сияқты сәулетшілердің қатысуымен қосымша жөндеу жұмыстарын жүргізді. Осы уақыттан бері Монтичеллода тағы да жөндеу жұмыстары жүргізілуде. Джефферсон қоры Монтичеллоны және оның аумағын үй-мұражай және білім беру орталығы ретінде басқарады. Келушілер жерді аралап көруге, сондай-ақ жертөледегі және бірінші қабаттағы бөлмелерге экскурсияға қатыса алады. Күн бату кезіндегі экскурсиялар, екінші және үшінші қабаттарға, соның ішінде әйгілі күмбезге бару мүмкіндігі бар қымбат тур билеттері де бар. Монтичелло – ұлттық тарихи ескерткіш. Бұл АҚШ-тағы ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра тізіміне енген жалғыз жеке үй. Бұл мәртебеге Джефферсонның Вирджиния университетінің бастапқы жері мен ғимараттары да кіреді. 1989-1992 жылдар аралығында Америка тарихи ғимараттарын зерттеу (HABS) архитекторлары тобы Монтичеллоның өлшенген суреттерін жасады. Бұл суреттер Конгресс кітапханасында сақталады. Джефферсонның басқа да жобаларының ішінде Линчбургке жақын орналасқан жеке орын – Поплар Орманы (ол 25 жасында қайтыс болған қызы Мария үшін арналған), Вирджиния университетінің «академиялық ауылы» және Ричмондтағы Вирджиния штатының Капитолийі бар.

Жасалған сәндік бұйымдар

Монтичеллоның ішкі безендіруінің көп бөлігі Джефферсонның жеке идеялары мен мұратын көрсетеді. Бастапқы негізгі кіреберіс шығыс жақтағы портик арқылы жасалған. Бұл портиктің төбесі желдің бағытын көрсететін жел тақтасымен және ауа райын көрсететін жеңілдеткіш құрылғымен жабдықталған. Шығысқа қараған сыртқы қабырғадағы үлкен сағатта тек сағат тілі бар, себебі Джефферсон оның құлдары үшін осылай жеткілікті деп ойлаған. Сағат кіреберіс залындағы Джефферсонның жобалаған "Ұлы сағатында" көрсетілген уақытты көрсетеді. Кіреберіс залында Льюис пен Кларк Луизиананы сатып алу мақсатымен Джефферсон тапсырған экспедиция кезінде жинаған заттардың көшірмелері қойылған. Суретші Гилберт Стюарттың ұсынысы бойынша Джефферсон еденді "нағыз шөптің жасыл түсімен" бояды, осылайша оның "сәулеттегі эссесі" үйге табиғаттың рухын шақыруы тиіс болды. Оңтүстік қанатта Джефферсонның жеке бөлмелері орналасқан. Кітапханада оның үшінші кітапхана жинағынан көптеген кітаптар сақталған. Оның алғашқы кітапханасы плантациядағы өрт кезінде өртеніп кетті, ал екінші кітапханасын 1815 жылы АҚШ Конгресіне 1812 жылғы соғыс кезінде Вашингтондағы өртте жоғалған кітаптарды алмастыру үшін 'тапсырды' (немесе сатты). Бұл екінші кітапхана Конгресс кітапханасының ядросын құрады. Джефферсон көптеген жиһазды орынды ысыраптап шашу деп есептеді, сондықтан асханадағы үстел тек тамақ ішетін кезде қойылатын, ал төсектер қабырғаларындағы ойыстарға орналастырылған, олар қойма ретінде пайдаланылды. Джефферсонның төсегі екі жаққа ашылады: оның кабинетіне (оқу бөлмесіне) және оның жатын бөлмесіне (киім ауыстыратын бөлмеге). 2017 жылы Монтичеллода археологиялық қазба жұмыстары кезінде Джефферсонның жатын бөлмесіне іргелес Салли Хемингстің бөлмесі деп саналатын бөлме табылды. Ол қайта қалпына келтіріліп, жаңадан безендіріледі. Бұл – Монтичеллодағы құлдар мен бос адамдардың өмірін толыққанды көрсету мақсатымен қалпына келтіру жұмыстарын қамтитын Тау басындағы жобаның бір бөлігі. Батыс жағы қарапайым вилла сияқты көрінеді, ал төменгі қабаты төбеге жасырылған. Солтүстік қанатта екі қонақ бөлмесі мен асхана орналасқан. Онда каминге енгізілген лифт, сондай-ақ дөңгелектердегі сөрелі үстелдер және сөрелері бар айналмалы қызмет есігі бар.

Тамақ пен ас үй

Монтичелло АҚШ-та макарон мен ірімшектің туған жері ретінде танымал. Монтичеллоның оның американдық туған жері екендігі миф болғанымен, археологиялық зерттеулер 1770 жылдары шатырлардың бөлмелері 1790 жылдардағыдан әлдеқайда үлкен болғанын көрсетеді. Зерттеушілер бұл көбірек құлдардың кішірек кеңістіктерге тығылып қалғанын, әлдеме кішірек кеңістікте аз адам тұрғанын көрсетеді ме деп келіспейді. Томас Джефферсон бала еңбегін пайдалану стратегиясын өзінің "Ферма кітабында" жазған. 10 жасқа дейін балалар күтімшілер болып жұмыс істеген. Планетацияда темекі өсірілген кезде, балалар темекі құрттарын егістен алып тастап, өлтіруге қолайлы биіктікте болған. Жақсы жұмыс істесе, олар көбірек тамақ алып, тіпті жаңа киім де алуға мүмкіндік болған. Ұлдар шеберханадан кейін темірші, шебер, ағаш өңдеуші немесе үй қызметшісі болған. 2012 жылдың ақпан айында Монтичелло өз аумағында жаңа ашық аспан көрмесін ашты: "Құлдық пейзажы: Монтичеллодағы Мулбери-Роу", плантацияда өмір сүрген және жұмыс істеген жүздеген құлдардың өмірі туралы толыққанды ақпарат беру мақсатында.

Қосалқы ғимараттар мен плантация

Негізгі үйдің солтүстік және оңтүстік жақтарында шағын шеткі павильондар салынған. Сүт зауыты, кір жуатын үй, қоймалар, кішкентай шеге зауыты, ағаш өңдеу шеберханасы сияқты қосалқы ғимараттар қатары және құлдардың тұрақты үйлері (жабық бөлмелер), Мулберри Роу деп белгілі болған, оңтүстік жақта орналасқан. Тас тоқымашының үйі, ағаш өңдеу шеберханасының биік мұржасы және басқа ғимараттардың іргетастары бүгінге дейін сақталған. Мулберри Роудағы бір үй, бір кезде Джефферсонның қарындасы және үй шаруасында жұмыс істеген құл әйел Салли Хемингстің үйі болды. Хемингстің 38 жыл бойы жесір Джефферсонпен қарым-қатынаста болғаны және оның алты баласын дүниеге әкелгені, олардың төртеуі ересекке жеткені жөнінде кеңінен сенеді. Шежіреші Хелен Ф. М. Лири "Дәлелдер тізбегі Салли Хемингстің балаларын әкесі Томас Джефферсонмен сенімді түрде байланыстырады" деген қорытынды жасады. Кейін Хемингс негізгі үйдің төменгі жағындағы "оңтүстік қосымша" бөлмесінде тұрды. Мулберри Роудың төменгі беткейінде африкалық құлдар негізгі үйге арналған кең көкөніс бағын күткен. Гүл өсіруден және жеміс-жидек өндіруден басқа, Джефферсон Монтичелло бақтарын түрлі өсімдіктермен тәжірибе жүргізу үшін де пайдаланған. Бұл үй 150-ге жуық құл қызмет ететін плантацияның орталығы болды. Сонымен қатар, жалпы құрамына екі үй кіреді.

Бағдарламалау

Соңғы онжылдықтарда ТЖФ Монтичеллодағы құлдардың өмірін толыққанды түсіндіруге бағытталған бағдарламалар жасады. 1993 жылдан бастап зерттеушілер Монтичелло құлдарының ұрпақтарымен сұхбаттасып, «Сөз жеткізу жобасы» ауызша тарих жинағын құрды. Бұл жинақ Монтичеллодағы құлдар мен олардың ұрпақтарының өмірі туралы көптеген жаңа мәліметтер берді. (Зерттеулер көрсеткендей, ешбір құл Джефферсонды тегі ретінде қабылдамаған, бірақ олардың көптегені 18 ғасырда өз тегіне ие болған.) Мулбери Роудың бір бөлігі археологиялық қазбалар жүргізілетін орындар ретінде белгіленді, ол плантациядағы құлдардың өмірі туралы көптеген жаңа мәліметтерді ашты. 2000–2001 жылдардың қысында Монтичеллода африкалық құлдардың жерленген орны табылды. 2001 жылдың күзінде Томас Джефферсон қоры Монтичеллоның белгілі құлдарының есімдері дауыстап оқылған жерленген орнына арналған еске алу шарасын өткізді. Археологиялық жұмыстар афроамерикалықтардың жерлеу салты туралы ақпарат беруде. 2003 жылы Монтичелло Уэйлз және Хемингс әулеттерінен Джефферсонның ұрпақтарының кездесуін қабылдады. Бұл кездесуді ұрпақтары ұйымдастырды, олар «Монтичелло қауымы» деп аталатын жаңа ұйым құрды. Содан бері үлкен және қосымша кездесулер өткізілді.

Жер сатып алу

2004 жылы TJF сенімгерлері Монтичеллоға қарап тұрған жалғыз мүлік – Маунтатоп Фармды (жергілікті тұрғындар Паттерсонның немесе Браунның тауы деп те атайды) сатып алды. Джефферсон осы биік тауды Монтальто деп атаған. Қорғаншылар жаңа үйлердің салынуын болдырмау мақсатында бұл жерді сатып алуға 15 миллион доллар жұмсады. Джефферсон бұл жерді өз плантациясының бір бөлігі ретінде иеленген, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін сатылып кеткен. 20 ғасырда оның шаруа үйлері Вирджиния университетінің көптеген студенттері үшін пәтерлерге бөлінген. ТЖФ қызметкерлері бұл мүлікті ұзақ жылдар бойы көзге жақпайтын, жағымсыз жер деп санап, оның сатылу мүмкіндігі туғанда оны сатып алуды жоспарлаған.

Сәулет

1784 жылы Томас Джефферсон Американы тастап, Франция көшелерін аралап, сәулет өнеріне деген талғамын қалыптастырды. Ол ең көп француз сәулетінде кең таралған неоклассикалық стильдің ықпалында болды, осы себепті Монтичелло классикалық стильде қайта жаңғырту арқылы салынған. Джефферсон Пантеонға да қызығушылық танытқан, бірақ оны жеке көру үшін Римге бару мүмкіндігі болмады. Пантеонның фасады Монтичеллоға ғана емес, сонымен қатар Вирджиния университетіндегі кітапхана – Ротундаға да әсер етті. Екі ғимараттың да алдыңғы жағы ғибадатхана сияқты, үлкен құрылымдық бағаналары бар Пантеон фасадын қайталайды. Бұл ғимараттың фасады Палладиан стиліне де ұқсас. Үйдің сыртқы келбеті 1726-1729 жылдары Лондонда салынған, архитектор Андреа Палладиодан шабыттанған неоклассикалық стильдегі Чизуик үйіне ұқсас.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

Монтичелло Боб Виланың A&E Network телеарнасының «Американың тарихи үйлеріне нұсқаулық» бағдарламасында көрсетілді, онда Honeymoon Cottage және Dome Room кіретін экскурсия ұйымдастырылды, және Dome Room жыл бойында шектеулі сандағы экскурсиялар барысында жұртшылыққа ашық.

Көшірмелері

2014 жылы Престли Блейк Коннектикут штатының Сомерс қаласында Монтичеллоның көшірмесін салды. Оны 186-шы тас жолда, сонымен қатар Холл Хилл жолы деп те атайды. Анаполистегі Әскери-теңіз академиясының еврей шіркеуінің кіреберіс павильоны Монтичелло үлгісінде салынған. 1962 жылы салынған және Монтичелло үлгісіндегі Вилбрахам және Монсон академиясының Чемберлин залы Академияның орта мектебіне орналасқан жері болып табылады. 2015 жылдың тамызында аяқталған Далас баптистік университеті Монтичеллоның ең үлкен көшірмелерінің бірін, кіреберіс залдары мен күмбез бөлмесін қоса салған. Шамамен, ол Гари Кук көшбасшылық мектебіне және университет ректорының кеңсесіне орналасқан. Ричмондтағы Ист Белт бульвары мен Халл Стрит жолының қиылысында орналасқан Сент-Пол баптистік шіркеуі Монтичеллодан үлгі алған. Бастапқыда Уэзерфорд Мемориал баптистік шіркеуі салған ғимарат 2000-шы жылдардың басында Уэзерфорд Мемориал таратылған кезде Сент-Полға сыйға берілді. Пи Каппа Альфаның 1988 жылы ашылған Мемориалдық штаб-пәтері Теннесси штатының Мемфис қаласындағы TPC Southwind дамуында орналасқан және Монтичелло архитектурасынан шабыттанды. Перрот кітапханасы (1931), Олд Гринвич, Коннектикут, Джефферсон архитектурасынан және Монтичеллодан шабыт алды. Камберленд университеті мен Регина Коррелл ғылыми кешенінің сыртқы пішіні Томас Джефферсонның Монтичелло үйінің көшірмесі болып табылады. Ғылым кешенін кеңейту жұмыстары 2007 жылдың мамыр айында басталды және сабақтар 2009 жылдың қаңтар айында басталды.

Мұра

Монтичеллоның суреті АҚШ ақшалары мен пошта маркаларында қолданылған. 1938 жылдан бері таңқасыздарылып келе жатқан никельдің артқы жағында Феликс Шлаг салған Монтичеллоның батыс жағының суреті бейнеленген (2004 және 2005 жылдары қысқа үзіліс болды, сол кезде «Батысқа саяхат» сериясының дизайны пайда болды). Ол сондай-ақ оның өміріне арналған 2015 жылғы «Джефферсонның бағы» атты пьесаның атауы ретінде де қолданылды. Монтичелло 1928 жылдан 1966 жылға дейін екі долларлық банкнотаның артқы жағында бейнеленген, одан кейін ол банкнота шығарылудан тоқтатылды. 1976 жылы қайта енгізілген банкнотада алдыңғы жағында Джефферсонның суреті сақталды, ал артқы жағында Джон Трумбуллдың 1818 жылғы «Тәуелсіздік жариялануы» картинасының гравюралық өңделген көшірмесімен алмастырылды. Монтичеллодағы сувенир дүкенінің билет сату орындарында екі долларлық банкноталар қайтарым ретінде беріледі. 1994 жылғы Томас Джефферсонның 250 жылдығына арналған күміс доллардың артқы жағында Монтичелло бейнеленген.