Кіріспе
Қарақшы барон немесе қарақшы рыцарь (Raubritter) – өзінің феодалдық құқықтық мәртебесімен қорғалған, жоғары биліктің рұқсатысыз, қалыпты деңгейден асып түсетін жоғары салықтар мен алымдар салған белгілі бір феодалдық жер иесі. Кейбіреулері тікелей қарақшылыққа көшкен. «Қарақшы барон» терминін неміс тілінде 1810 жылы Фридрих Боттшальк енгізді. Кейбір қарақшы барондар Рейн өзеніндегі жол ақысын жинау тәртібін бұзып, стандарттан жоғары ақы талап еткен немесе Киелі Рим императорының рұқсатынсыз қызмет еткен. Киелі Рим империясы тарихындағы Ұлы аралық кезеңде (1250–1273), императорлық билік жоқ болғандықтан, мұндай жол ақысын төлеу бекеттерінің саны күрт өсті. Орта ғасырдағы қарақшы барондар көбінесе өз аумақтарынан өтетін өзендер мен жолдарға жоғары немесе рұқсатсыз алымдар салған. Кейбіреулері саудагерлерді, құрлықтағы саяхатшыларды және өзен арқылы жүк тасымалдаушыларды тонап, ақша, жүк, тіпті кемелерді тартып алған, немесе кепілдікке адам ұрлаған.
the medieval practice
A robber baron or robber knight (Raubritter) was an unscrupulous feudal landowner who, protected by his fief's legal status, imposed high taxes and tolls out of keeping with the norm without authorization by some higher authority. Some resorted to actual banditry. The German term for robber barons, Raubritter (robber knights), was coined by Friedrich Bottschalk in 1810. Some robber barons violated the custom under which tolls were collected on the Rhine either by charging higher tolls than the standard or by operating without authority from the Holy Roman Emperor altogether. During the period in the history of the Holy Roman Empire known as the Great Interregnum (1250–1273), the number of such tolling stations exploded in the absence of Imperial authority. Medieval robber barons most often imposed high or unauthorized tolls on rivers or roads passing through their territory. Some robbed merchants, land travelers, and river traffic—seizing money, cargoes, even entire ships—or engaged in kidnapping for ransom.
Ерте дамуы
Еуропадағы Рейн өзенімен жүзетін кемелерден мың жыл бойы, шамамен 800 жылдан 1800 жылға дейін, жол төлемі жиналды. Осы кезеңде түрлі феодалдар (соның ішінде Киелі Рим императорынан иелік алған архиепископтар) өздерінің қаржысын арттыру үшін өтетін жүк кемелерінен жол төлемін жинады. Мұндай төлемдерді жинауға тек Киелі Рим императоры ғана рұқсат бере алатын. Рейндегі қарбалас трафиктан ақсүйектер мен шіркеудің жол төлемін жинауына мүмкіндік беру, салық салудың басқа тәсілдеріне және мемлекеттік функцияларды қаржыландыруға тиімді балама болып көрінді. Төлем жасамай өтуге жол бермеу үшін өзенге темір тізбектер керіліп, осы процеске көмектесу үшін стратегиялық мұнаралар салынды. Киелі Рим императоры мен жол төлемін алуға уәкілетті түрлі ақсүйектер мен архиепископтар бұл процесті реттеудің бейресми жолын тапқан сияқты. Рейндегі жол төлемін жинауды басқаруға қатысты шешімдердің арасында қанша жол төлемі жиналатын станция болуы керек, оларды қайда орналастыру керек, жол төлемінің мөлшері қандай болуы керек, сондай-ақ артықшылықтары мен кемшіліктері қарастырылды. Бұл шешім қабылдау процесі бейресми болғандықтан, оның күрделілігі азайған жоқ, бірақ ортақ факторларға жергілікті билік құрылымы (архиепископтар мен ақсүйектердің жол төлемін жинауға шарт алу мүмкіндігі), станциялар арасындағы қашықтық (уәкілетті станциялар кем дегенде бес шақырым аралықта орналасқан) және шабуылдан қорғану мүмкіндігі (1689 жылы француздар басып кіргенге дейін жол төлемі жиналған кейбір қамалдар тактикалық тұрғыдан тиімді болды және олардың орны тегістелді) кірді. Жол төлемі күміс монеталардың белгілі бір мөлшері немесе кемеден жүк түрінде ("табиғи" төлем) алынатын мөлшерде стандартталды. Кейін қарақшы барондары немесе қарақшы рыцарьлар (Raubritter) деп танылған адамдар Рейндегі жол төлемін жинау жүйесін бұзды, стандарттан жоғары төлемдерді талап ету арқылы немесе Киелі Рим императорынан рұқсатсыз жұмыс істеу арқылы. Сол кездегі жазушылар осы әрекеттерді "әділетсіз төлемдер" деп атады, және қарақшы барондары Киелі Рим императорының құқықтарын бұзғаннан басқа, қоғамның қалыпты мінез-құлқынан тыс кетті, себебі саудагерлер заңмен де, діни ғұрыптармен де тауарларына "әділ баға" белгілеуге міндетті болды.
Ұлы патшалық аралығы
Киелі Рим империясы тарихындағы Ұлы аралық кезеңде (1250–1273), император болмаған тұста, императорлық биліктің болмауынан жол ақысын алу бекеттерінің саны күрт өсті. Сонымен қатар, қарақшы барондар кемелерді тонау, толық кемелерді ұрлау, тіпті адамдарды құналыққа алу арқылы жамандықтарымен таныла бастады. Осы ұйымдасқан, әскери тәртіпсіздікке жауап ретінде 100 қала және бірнеше ханзадалар мен шіркеу ханзадалары (Шіркеудің иелері) «Рейн одағын» немесе Рейн лигасы құрды. Олардың барлығы Рейн өңіріне заң мен тәртіпті қайта орнатуға мүдделі болды. 1254 жылы ресми түрде құрылған Рейн лигасы, қарақшы барондардың қамалдарына шабуыл жасап, оларды қиратып, бизнесін тоқтатуға көп уақыт жұмсаған жоқ. Келесі үш жылда төрт қарақшы барон нысанаға алынып, оннан он екіге дейін қарақшы қамалдары жойылды немесе қолданыстан шығарылды. Рейн лигасы заңсыз жол ақысын жинау мен өзен тонауын тоқтату ғана емес, басқа да мемлекеттік агрессияларға қарсы да шаралар қолданды. Мысалы, олар барон Ритбергтің құналыққа алған жетегін құтқару үшін араласыпты деген деректер бар. Рейн лигасының қарақшы барондармен күресу үшін қамалдарды қоршауға алып, басып алып, жою тәсілі, Лига жаңа император сайлаудағы саяси даулар мен әдеттен тыс күшті қарақшы барондарға қарсы әскери жеңілістерге ұшырағаннан кейін де ұзақ уақыт сақталды. Аралық кезең аяқталғаннан кейін, Габсбургтің жаңа королі Рудольф Рейн лигасының алған тәжірибесін Сунектегі қарақшылардың қамалдарына шабуыл жасап, оларды өртеп, асып тастау үшін пайдаланды. Қарақшылық толығымен тоқтамағанмен, әсіресе Жүз жылдық соғыс кезінде, аралық кезеңдегі олардың өркендеу кезеңіндегі шектен шығулар ешқашан қайталанбады.
Англия
Англия королі Стивеннің (1135–1154) билеуі ұзақ жылдарға созылған азаматтық қырқыстармен белгіленді, бұл кезең "Анархия" деп аталады. Күшті орталық билік болмағандықтан, Англия ақсүйектері өздері үшін заң шығарғандай болып кетті, бұл ағылшын-саксондық жылнамасынан алынған мына үзіндіде жақсы көрінеді:
Әдебиет сілтемелері
Майкл Хеллер өзінің 2008 жылғы кітабында антикоммон трагедиясын мысалға келтіру үшін алғашқы қарақшы барондарға сілтеме жасайды. Антикоммон трагедиясы – бұл координацияның бұзылу түрі, онда бір ресурстың көптеген құқық иелері болады, олар басқаларға оны пайдалануға кедергі келтіріп, қоғам үшін пайдалы нәтижеге қол жеткізуді қиындатады. Кен Фолеттің "Анархия" дәуірінде Англияда өтетін "Жердің тірегі" тарихи романында басты жау – жоғарыда сипатталғандай әрекет ететін қатыгез және аяусыз граф.