Кіріспе

1979 жылы Сан-Францискода болған тәртіпсіздіктер, АҚШ

Ақ түндегі тәртіпсіздіктер – Сан-Франциско қаласының мэрі Джордж Москон мен қалалық кеңес мүшесі Харви Милктің қанына қастандық жасаған Дэн Уайтқа берілген жұмсақ үкімге байланысты туған бірқатар зорлық-зомбылық оқиғалары. Оқиға 1979 жылдың 21 мамырында Сан-Францискода болды. Сол күні Уайт ерікті түрде адам өлтіргені үшін кінәлі деп танылды, бұл оның ісі үшін ең жеңіл жаза болды. Бұл үкім қаланың гей қауымдастығын ашуландырып, 1969 жылғы Нью-Йорктегі Стоунволл тәртіпсіздіктерінен кейінгі гей американдықтарының ең зорлықты реакциясын тудырды. Сан-Францискодағы гей қауымдастығының Сан-Франциско полиция департаментімен (SFPD) ұзаққа созылған қақтығысы болды. Уайттың бұрынғы полицей болған мәртебесі SFPD-ге деген ашуды күшейтті. Алғашқы наразылықтар Сан-Францисконың Кастро ауданынан бейбіт шеру түрінде басталды. Шерушілер қалалық әкімдікке жеткеннен кейін зорлық-зомбылық басталды. Оқиғалар қалалық әкімдікке және айналасындағы аумаққа жүздеген мың долларлық зиян келтірді, сондай-ақ полицейлер мен тәртіпсіздікке қатысушылар жарақат алды. Тәртіпсіздіктер тоқтатылғаннан кейін бірнеше сағаттан соң полиция Сан-Францисконың Кастро ауданындағы гей-барға шабуыл жасады. Көптеген клиенттер тәртіпсіздікке қарсы жабдықталған полицейлермен ұрып-соғылды. Шабуыл кезінде жиірмеден астам адам тұтқындалды, кейін бірнеше адам SFPD-ге шағым түсірді. Сан-Францискоға қоныстанғанда ерлер мен әйелдердің арақатынасы тең емес болды, нәтижесінде гомосексуализмге көзқарасы ашық мәдениет дамыды. Қаланың әйгілі бордельдер ауданы – Барбария жағалауы – қалаға заңсыз және аморальды қоғам ретінде бедел берді, бұл Сан-Францисконың «Теңіз жағасындағы Содом» деп танылуына әкелді. Прогибиция тоқтатылғаннан кейін Солтүстік жағалауда бірнеше гей-барлар ашылды. Олардың ең танымалдары – әйелдердің кейіптерін сомдау шоуларымен танымал болған «Қара мысық» және Мона аталған лесбияндар бары. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сан-Франциско Тынық мұхитындағы әскерилердің негізгі түсу-көтерілу пунктіне айналды. АҚШ әскерилері еркектердің гомосексуализміне алаңдағандықтан, гей мекемелерінде ұсталған әскерилерді «көк разрядпен» босату саясатын жүргізді. Осы ерлердің көпшілігі өз қауымдары мен отбасыларынан шеттетілгендіктен, қалада қалуды жөн көрді. Сан-Францискода гомосексуалдар қауымдастығының құрылуына осы қалып қойған ерлердің санының маңызды үлесі болды.

Сан-Францискодағы гей белсенділігі

1951 жылы Калифорния Жоғарғы соты Стоумен мен Райли ісінде гомосексуалистердің бейбіт жиналу құқығын растады. Екі жыл өткен соң, Чак Роулендтің ұйымдастырушылық шеберлігінің арқасында және Кен Бернс (Лос-Анджелес), Халл Колл (Сан-Франциско), Кертис Дьюис, Джо Маккарти және Тони Сегура (Нью-Йорк) және Прескотт Таунсенд (Бостон) сияқты радикалды емес көшбасшылардың басшылығымен Маттахин қоғамы бірнеше қалаға тарады. Бірнеше жылдан кейін Филис Лайон мен Дель Мартин Сан-Францискода тағы алты әйелмен бірге «Билитис қыздары» ұйымын құрды, бастапқыда қысым мен тұтқындалудан сескенбей әлеуметтесу үшін. Бірнеше жыл ішінде екі ұйым да бір-бірін танысып, гомосексуалистерді жалпы қоғамға бейімдеуге көмектесу, содомия заңдарын жою үшін заңдық реформалар жасау және тұтқындалғандарға көмек көрсету сияқты ұқсас мақсаттарға ие болды. 1957 жылға қарай екі ұйымның да штаб-пәтері Сан-Францискода орналасты, онда Лион мен Мартин «The Ladder» журналын, ал Хэл Колл «The Mattachine Review» журналын редакциялады. Екі журнал да Коллдің «Pan Graphic Press» баспасында басылды. Полиция гомосексуалистерді жаппай тұтқындауды жалғастырды, гей-барларға күзеттік машиналар жіберіп, олардың клиенттерін тұтқындады. Көбінесе айыптар алынып тасталғанмен, тұтқындалғандар газеттерде олардың есімдері, мекенжайлары және жұмыс орындары жарияланғанда анонимділігінен айырылды. Полиция қызметкерлері айыпталушының жұмыс берушісіне және отбасына хабарласып, олардың беделін қиратты. Үш жылдан кейін Стоунволл көтерілісі одан да маңызды әсер еткенімен, Комптон кафетериясындағы көтеріліс – гомосексуалистер мен жаңа құрылып келе жатқан трансгендер қауымдастығы билікке қарсы күрескен Америка тарихындағы алғашқы оқиғалардың бірі болды.

Саяси тарих

Сан-Франциско гомосексуалдар үшін пана ретінде дами берді. Солтүстік жағажай және Полк көшесі бұрын тыныш аудандар болатын, әрқайсысы үлкен гомосексуал халқымен, бірақ 1960 жылдары Кастро ауданының өсуі екеуінен де басып өтті. Мыңдаған гейлер Сан-Францискоға көшіп келіп, Кастро көшесі маңындағы тыныш ирланд жұмысшы табы ауданын қарбалас орталыққа айналдырды. Осы аралықта көптеген лесбиянкалар өздерінің үйлері мен бизнесін Миссия ауданындағы жақын Валенсия көшесіне көшірді. Нью-Йорктан келген Харви Милк 1972 жылы Кастро көшесіне қоныстанды және келесі жылы «Кастро Камерасын» ашты. Бирократиялық бейжайлыққа және гей қауымдастығына деген салқын қатынасқа наразы болған Милк қалалық кеңесші болып сайлануға шешім қабылдады. Бірнеше сайлау кампанияларынан кейін, 1977 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, гей қауымдастығының саяси өкіліне айналды, өзін «Кастро көшесінің мэрі» деп таныстырды. 1974 жылғы Еңбек күнінде гей қауымдастығы мен Сан-Франциско полициясы арасындағы шиеленіс күшейді, Кастро көшесімен келе жатқан адам ұрып-сатып тұтқындалды. Полиция күшейтіліп, олардың табельдері жасырылып, ондаған гейлерді ұрып-сатып, жарақаттады. Олардың 14-і тұтқындалып, тротуарға кедергі келтірді деген айып тағылды. Харви Милк оларды «Кастро 14» деп атады және полицияға қарсы 1,375 миллион долларлық сотқа шағым берілді. Гейн өз қызметкерлері үшін жағымсыз саясатты жүзеге асырды, мысалы полиция машиналарын ақшыл көк түске бояу және қызметкерлерге жұмыста ішімдік ішуге тыйым салу. Оның гейлерге деген кеңшілдік саясаты полиция қызметкерлерінің наразылығын тудырды. Гей полиция қызметкері ашық шықса не істейтінін сұрағанда, Гейн: «Менің ойымша, гей полиция қызметкері менің алдымда ашық болуы мүмкін. Егер менде ашықтан-ашық гей полиция қызметкері болса, мен оны 100 пайыз қолдаймын» деді. Бір жылдан кейін қала әкімі Москонеге қатысты да осындай жоспарлар жасалды. Бірақ Полиция қызметкерлерінің қауымдастығы және жылжымайтын мүлік агенттерімен кездескеннен кейін Уайт өзінің орнын қайтаруды қалады. Либерал кеңесшілер бұл мүмкіндікті олар ұсынуға тырысқан прогрессивті бастамаларды тоқтатып тұрған Кеңестегі 6-5 бөлінісін аяқтау мүмкіндігі ретінде қарастырды. Кеңесшілер Милк және Сильвер, сондай-ақ штаттық жиналыстың депутаты Уилли Браунның қарсайы лоббилеуінен кейін Москоне 1978 жылғы 26 қарашада Дэн Уайтты ол босатқан орынға қайта тағайындамайтынын жариялады. Ертесіне таңертең Уайт қалалық әкімдікке полиция револьверімен, 38 калибрлі Смит & Вессон және пальтосының қалтасында 10 қосымша патронмен келіп, қаруланған күйі кірді. Металл іздегіштен қашу үшін ол ғимаратқа жертөледегі терезе арқылы кірді де, мэр Джордж Москоне кеңсесіне барды. Ұзаққа соқпай пікірталас болғаннан кейін Уайт мэрді иығына және кеудесіне, содан кейін екі рет басына оқ атты. Уайт бұрынғы кеңсесіне барып, қаруын қайта толтырып, Милкті өзіне шақырды. Уайт Милкті білегіне, иығына және кеудесіне, содан кейін екі рет басына оқ атты. Кеңесші Диан Файнштейн оқ дыбысын естіп полицияға хабарласты, олар Милкті басынан қан ағып жатқан күйде, құрсағына жатып жатқан жерден тапты.

Дан Уайттың үкімі

Уайт "ерекше жағдайлар" бар бірінші дәрежелі кісі өлтірумен айыпталды, бұл 1978 жылғы Калифорнияның 7-қадамдық ұсынысы бойынша өлім жазасын беруге мүмкіндік беретін еді. Уайт Сан-Францисконың "ескі гвардиясын" білдірді, олар қалаға аз ұлттық топтардың келуіне күдікпен қарады және Москоне мен Милктің басшылығымен қаладағы либералды күштердің ыдырауы деп есептелетін консервативті, дәстүрлі көзқарасты ұсынды. Сан-Франциско полициясы мен өрт сөндіру қызметінің қызметкерлері Уайтты қорғау үшін 100 000 доллардан астам жинады, ал кейбіреулері "Дэн Уайтты босатыңыз" деген жазуы бар жейде киді. 1979 жылдың 21 мамырында Уайт қала әкімі Москоне мен қарамағындағы Милктің қасақана кісі өлтіруіне кінәлі деп танылды. Жақсы мінез-құлқы болған жағдайда, ол өкімінің үштен екісін өтегеннен кейін, шамамен бес жылдан кейін босатылу мүмкіндігіне ие болды. Үкімді естігеннен кейін округ прокуроры Жозеф Фрейтас кіші: "Бұл дұрыс емес шешім болды. Төрешілер эмоцияларға беріліп, бұл қасақана, есептелген кісі өлтіру екенін көрсететін дәлелдерді жеткілікті түрде талдамады" деді. Фальзон Уайттың: "Мен міндеттемемен келдім. Мен олардың төртеуін алғым келді. Кэрол Рут Сильвер ең зыяндысы еді, ал Уилли Браун бәрін жоспарлаған" деген сөзін келтірді. Үкім туралы естігеннен кейін Милктің досы және белсендісі Клив Джонс Кастро көшесінде жиналған 500-ге жуық адамға үкімді хабарлады. "Барлардан шығып, көшеге шығыңдар!" деп ұрандап, Джонс көпшілікті Кастро көшесімен бастап кетті, олардың қатарын әр бардан шыққан адамдар толықтырды. Халық айналып, енді 1500-ге жуық адамға жеткен Кастро арқылы қайтадан жүріп өтті. Оқиға орнында кезекшілік етіп тұрған полиция қызметкерлері жағдайды қалай шешу керектігін білмей қалды, ал ашулы гейлер тобына дайын болмаған полиция департаменті де қалай әрекет ету керектігін білмей қалды. Дүрбелеңдер басталып, бір топ адам қозғалысты тоқтатты. Электр троллейбустары жоғары кернеу сымдары тартылған кезде тоқтатылды, және полиция қызметкерлеріне қарсы зорлық-зомбылық орын алды, олардың саны аз болды. Қалалық әкімдікте тұрған полиция бастығы Чарльз Гейн офицерлерге шабуылдамауға және өз орнында тұруға бұйрық берді.

Полицияның жазалау шаралары

Үш сағатқа жуық уақыт бойы ашулы халықтың шулағандарынан кейін, полиция қызметкерлері көтерілісті басуға кірісті. Полиция қызметкерлері өздерінің табельдерін қара лентамен жауып, анықтама беруге мүмкіндік қалдырмады және көтерілісшілерге шабуыл жасады. Оннан астам полиция қызметкерлері халықтың ішіне еніп, наразыларды ғимараттан ығыстыру үшін көз жастыратын газ қолданды. Полиция қызметкерлері наразылардың көрсеткен қарсылығына таң қалды, наразылар ағаш бұтақтарын, қалалық автобустардан жыртылған хром бөліктерін және көшеден жұлынған асфальтты қару ретінде пайдаланып, оларды кері итеруге тырысты. Бір ер адам соңғы полиция машинасына от қойғанда, журналиске: "Газетке жазып қой, мен тым көп 'Твинки' жедім" деп айқайлады. Алпыс полиция қызметкері жараланды және екі ондаған адам тұтқындалды. Қалалық әкімшілікте тәртіп орнағаннан кейін, ондаған полиция машинасы Кастро ауданына бет алды. Полиция қызметкерлері бұйрыққа қарамастан, "Сары жүріс" деп аталатын гей-барға кірді. Олар "нашарлар" және "ауру педиктер" деп айқайлап, бардың үлкен шыны терезелерін қиратты және клиенттерге шабуыл жасады. 15 минуттан кейін полиция бардан шығып, көшеде гейлерге шабуыл жасап жатқан басқа полиция қызметкерлеріне қосылды. Оқиға екі сағатқа жуық уақытқа созылды. Полиция бастығы Чарльз Гейн "Елефант-Вакқа" рұқсатсыз шабуыл жасалғанын естігенде дереу сол жерге барып, өзінің адамдарына кетуге бұйрық берді. Кейінірек сол түні тәуелсіз журналист Майкл Вайс полиция қызметкерлерінің барда тойлағанын көрді. Бір полиция қызметкері: "[Қайтыс болғандар] болған күні қалалық әкімшілікте болдық, сол кезде біз күлімсіреп тұрдық", - деп түсіндірді. "Бүгін де сол жердеміз, әлі де күлімдеп тұрмыз". Шабуылға кімнің бұйрық бергенін анықтау үшін азаматтық сот отырысы шақырылды, бірақ жеке зиянды және шығынды өтеуді қамтитын келісіммен аяқталды. Журналистердің таңғалуы - мемлекеттік лауазым иесінің өткен түні болған зорлық-зомбылық әрекеттерін мақұлдауы, олар Бриттен кешірім күтті. Кейінірек кешірім сұрау үшін гей-лидерді табуға жасалған тырысқандар сәтсіз аяқталды. Митинг, Милк ұйымдастыруға ниеттенген шара, оның өміріне арналған құрмет көрсету ретінде өтті. Дэн Уайт 1984 жылдың 14 қаңтарында 7 жыл 8 айға сотталғаннан кейін 5 жыл түрмеде отырғаннан кейін босатылды. Бостандыққа шыққан күні кешке 9 мың адам Кастро көшесінде шеру жасап, оның бейнесін өртеп жіберді. Мемлекеттік билік оны өлтіруге тырысудан қорқып, Скотт Смит халықты зорлық-зомбылықпен жауап бермеуге шақырды. Ол: "Харви өлім жазасына қарсы болды. Ол зорлық-зомбылық жасамайтын адам еді". Уайт 1985 жылдың 21 қазанында көміртек тотығымен улану арқылы өз-өзіне қол жұмсады. Ол машинаның түтін жүйесіне резеңке шланг қосып, оны көлік ішіне жіберіп, көмірқышқыл газымен толтырды. Қала әкімі Файнштейн: "Бұл соңғы қайғылы оқиға қала тарихындағы қайғылы тарауды жауып тастауы керек" деді. Оранж округінің адвокаты Джефф Уолсворттың айтуынша, Уайт 1984 жылдың ақпан айында болған қаза үшін өкінгенін білдірген. Уайт бұл оның ішкі күйзелісін әрқашан тудыратынын айтқан. Оларды гомосексуалдарға алкоголь ұсынды деп айыптады, бұл сол кезде қылмыстық әрекет болды. Қаланың гей-қауымының саяси және экономикалық күшінің өсуі полиция және өрт сөндіру департаменттері сияқты консервативті мекемелердің қалыптасқан, бірақ азайып бара жатқан санымен қайшылыққа келді. 1971 жылы полиция жылына орта есеппен 2800 ер адамды қоғамдық жыныстық қатынасқа қатысты айыптаулар бойынша тұтқындады; керісінше, Нью-Йоркте мұндай 63 тұтқындау жасалды, бірақ сол кезде Сан-Францисконың төрттен бір бөлігі гей болған деп хабарланды. Көптеген айыптаулар тұзаққа түсіп ақталды, бірақ бірнеше адамға қатаң жазалар берілді. 1979 жылдың наурыз айында кезекші емес полиция қызметкерлерінің лесбияндық барға шабуыл жасауы ұлттық жаңалықтарға айналып, ЛГБТ қауымы мен полиция арасындағы шиеленісті көрсетті. The Washington Post газеті бұл оқиға туралы ақ түндегі тонаудан бір апта бұрын "Гейлерге қарсы зорлық-зомбылық Сан-Францисконың соңғы тарихында теңдесі жоқ деңгейге көтерілгенін" және гейлер қауымының "полицияның өзі гомосексуалдарға қатысты асырастыру мен қорлауды күшейтуі" және қалалық шенеуніктердің бей-жайлығын" атап өтті. Дэн Уайттің қасақана адам өлтіруге кінәлі деп танылғанда, оның сәтті қорғанысы гей қауымдастығын ашуландырды. Сайлаулар оқиғасыз өтті, гей қауымдастығы күткеннен жақсы нәтижеге қол жеткізді, олар бұрын-соңды болмаған ықпалды иеленді. Гей-мамарал кандидат Дэвид Скотт сайлауда үшінші орынға ие болса да, оның көрсеткендері мэр Файнштейнді консервативті қалалық кеңесші Куэнтин Коппен қайта сайлауға мәжбүр етті. Файнштейннің қоғамдық лауазымдарға көбірек гейлерді тағайындау және Кастро ауданында қарқынды үгіт жүргізу уәделері, оған мэр ретінде толық мерзімге ие болу үшін жеткілікті қолдау әкелді. Оны Окленд полиция қызметкері Арт Рот құрды, ол көтеріліс түні болған. 2008 жылы бекітілген бұл референдум штатта бір жынысты жұбайлардың некеге тұру құқығын жойды. Олар оның бұл сұранысты 30 жылдық ақ түн көтерілісінің мерейтойымен сәйкес келмеу үшін жасағанын айтты. 26 мамыр күні сот 8-тармақтың заңдылығын растады, бірақ бұрын жасалған 18 мың неке күшінде қалатынын мәлімдеді. 2013 жылы бір жынысты некелер қайтадан заңды болды, өйткені АҚШ Жоғарғы Соты Холлингсворт пен Перри ісі бойынша бұл дауыс беру инициативасын конституцияға қайшы деп таныды.

СПИД қозғалысына әсері

Клив Джонс тәртіпсіздіктерді тергеуде маңызды рөл атқарды және содан бері белгілі бір белсендіге айналды. Ол Калифорния штатының Ассамблеясының спикерлері Лео Маккарти мен Вилли Браунның заңнамалық кеңесшісі болып жұмыс істеу үшін мектепті тастады. Ол сондай-ақ саяси науқандарды ұйымдастыруға уақыт жұмсады. 1981 жылы Калифорния штатының Денсаулық сақтау комитетінде кеңесші болып жұмыс істеген кезде, ол Сан-Францискодағы гей еркектердің Капоси саркомасы сияқты сирек кездесетін ауруларға шалдыққанын білді. Гей қауымдастығы ақырында СПИД эпидемиясынан ауыр түрде зардап шекті, ал Джонс СПИДке қарсы күрестің белді тұлғасына айналды. Джонс Капоси саркомасын зерттеу және білім беру қорына негіз салды, ол 1982 жылы Сан-Франциско СПИД қорына айналды. 1985 жылдың 27 қарашасында Москон мен Милкке жасалған қастандықтың жылдығына арналған шам жағу кешінде Джонс 1000 адамның СПИД салдарынан қайтыс болғанын естіді. Ол қайтыс болғандарды еске алу үшін матадан тігілген жамылғы жасауды ұсынды. 1987 жылы, өзінің ВИЧ-қа шалдыққанын білген Джонс, NAMES жобасы – СПИД еске алу жамылғысын (AIDS Memorial Quilt) іске қосты.