Кіріспе

Билікке, мүлікке немесе адамдарға қарсы зорлық-зомбылықпен жүзеге асырылатын қоғамдық тәртіпсіздік – оқиғаның бір түрі.

Топтық зорлық-зомбылық немесе көтеріліс – азаматтық тәртіпсіздіктің бір түрі, көбінесе билікке, мүлікке немесе адамдарға қарсы зорлық-зомбылықпен шабуыл жасау арқылы сипатталады. Көтерілістерде әдетте мемлекеттік немесе жеке меншік мүліктің қиратылуы болады. Бұл тәртіпсіздікке қатысушылардың көзқарастарына байланысты, нысандар дүкендер, көліктер, мейрамханалар, мемлекеттік мекемелер және діни ғимараттарды қамтуы мүмкін. Көтерілістер көбінесе наразылық немесе келіспеушілікке жауап ретінде немесе осыған байланысты туындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, кедейлік, жұмыссыздық, нашар тұрмыс жағдайы, үкіметтік қысым, салық салу немесе әскери шақыру, этникалық топтар арасындағы қақтығыстар (мысалы, нәсілдік көтеріліс) немесе діни даулар (мысалы, сектанттық зорлық-зомбылық, погром), спорттық жарыс қорытындысы (мысалы, спорттық көтеріліс, футбол хулигандығы) немесе наразылық білдірудің заңды жолдарының болмауы көтеріліске себеп болуы мүмкін. Жеке адамдар көтерілісті басқаруға тырысуы мүмкін, бірақ көтерілістер көбінесе "хаостық және біріккен мінез-құлық" көрсететін ұйымдаспаған топтардан тұрады. Көтерістермен күресу полиция үшін көбінесе қиын міндет болып табылады. Олар көтерілісшілерді бақылау үшін көзден жас шығаратын газ немесе CS газын қолдануы мүмкін. Көтерілісшілерді ұстауды жеңілдету үшін тәртіп сақшылары резеңке оқтар сияқты, денсаулыққа зиян келтіретін немесе әрекет ету қабілетін жоғалтатын қауіпсіз әдістерді қолдануы мүмкін.

Жіктеу

Азық-түлік көтерілісі егін жинаудың сәтсіздігінен, азық-түліктің сақталуындағы кемшіліктерден, азық-түліктің жинақталуынан, тамақтың улануынан немесе шегіртке сияқты зиянкестердің шабуылдарынан туындайды. Халық мұндай жағдайлардан үмітсіз болғанда, топтар нан немесе дәнді, тұз сияқты басқа да қажетті азық-түліктерді алу үшін дүкендерге, шаруашылықтарға, үйлерге немесе мемлекеттік ғимараттарға шабуыл жасауы мүмкін. Т. С. Эштон көміршілер арасындағы азық-түлік көтерілісін зерттегенде: «Көміршілердің наразылығы, әрине, саясаттан гөрі қарапайым нәрсеге байланысты: бұл аштыққа деген ерліктің инстинктивті реакциясы еді» деп атап өткен. Чарльз Уилсон: «1709 жылы азық-түлік бағасының күрт өсуі Тайндағы кельмендерді көтеріліске, ал 1727 жылы Фалмуттағы қалайы кеншілерін астық қоймаларын тонауға итермеледі» деп көрсеткен. 1977 жылғы Мысырдың нан көтерілісінде жүз мыңдаған адам азық-түлікке берілетін жәрдемақы тоқтатылып, бағалар өскеннен кейін көтеріліс жасады. Полиция көтерілісі – полиция тобының бейбіт азаматтарға қарсы пропорционалсыз және заңсыз күш қолдануы. Бұл термин көбінесе полицияның азаматтарға шабуыл жасауын немесе азаматтарды зорлық-зомбылыққа итермелеуін сипаттау үшін қолданылады. Саяси көтеріліс – саяси мақсаттармен немесе саяси наразылықтан туындаған көтеріліс. Түрмедегі көтеріліс – түрме әкімшілігіне, түрме қызметкерлеріне немесе басқа да тұтқындар тобына қарсы тұтқындардың тобының бірлескен қарсылығы немесе тәртіпсіздігінің кең ауқымды, уақытша әрекеті. Ол көбінесе наразылық білдіру, өзгерістерге қол жеткізу немесе қашуға тырысу үшін жасалады. Ұлттық көтерілісте нәсіл немесе этникалық тегі басты фактор болып табылады. Бұл термин 1890 жылдары АҚШ-та қолданысқа енген. Терминнің алғашқы қолданылуы көбінесе көпшілік нәсілдік топтың мүшелерінің басқа нәсілдер деп саналатын адамдарға қарсы жасаған әрекеттеріне қатысты. Діни көтерілісте дін басты фактор болып табылады. Көтерілісшілер белгілі бір діннің адамдарына және мүліктеріне немесе сол дінге жатады деп саналатын адамдарға шабуыл жасайды. Спорттық көтерілістер, мысалы, Ника көтерілісі, белгілі бір команданың немесе спортшының жеңілуінен немесе жеңісінен туындауы мүмкін. Екі команданың жанкүйерлері де ұрысқа түсуі мүмкін. Спорттық көтерілістер командалардың чемпионат үшін күресуінен, ұзақ матчтардан немесе тең нәтижелерден туындауы мүмкін. Спорт АҚШ-та көтерілістердің ең көп кездесетін себебі болып табылады және барлық чемпионаттық ойындардың немесе сериялардың жартысынан астамын қамтиды. АҚШ-тағы спорттық көтерілістердің көбі жеңімпаз команданың қаласында болады.

Әсерлер

Көтерілістердің экономикалық және саяси салдары олардың себептері сияқты күрделі болуы мүмкін. Мүліктің жойылғандығы мен адамдарға келтірілген зиян көбінесе дереу анықталады. 1992 жылы Лос-Анджелесте болған көтерілістер кезінде 2383 адам жарақат алды, 12000-нан астам адам қамауға алынды, 63 адам қаза тапты және 700-ден астам кәсіпорын өртенді. Мүліктік зиян 1 миллиард доллардан асып кетті деп есептелді. Қаза тапқандардың кемінде 10-ы полиция немесе Ұлттық гвардия күштері тарапынан атылды. Сол сияқты, 2005 жылы Франциядағы азаматтық наразылық үш аптадан астам жалғасып, шамамен 300 қалаға тарады. Оқиға аяқталған кезде 10 000-нан астам көлік қиратылды және 300-ден астам ғимарат өртенді. 2800-ден астам күдікті көтерілісшілер ұсталды, ал 126 полиция және өрт сөндіруші жарақат алды. Зиянның жалпы сомасы 200 миллион еуродан асты.

Көтерілістерді бақылау және заңдар

Көтерілістер әдетте полициямен шешіледі, бірақ әдістер елден елге өзгеше. Тактика мен қолданылатын қару-жараққа шабуыл иттері, су шашырату машиналары, пластик оқтар, резеңке оқтар, бұрыш газ спрейі, иілгіш таяқшалар және жедел ұстау тобы кіреді. Көптеген полиция күштерінің қоғамдық тәртіпті сақтауға арналған жеке бөлімшелері бар. Мысалы, Аумақтық қолдау тобы (Лондон), Арнайы патруль тобы (Лондон), Compagnies Républicaines de Sécurité (Франция), Mobiele Eenheid (Нидерланды) және ұстау бөлімшелері (Германия). Көтерілістерді бақылау кезінде полиция тәртіпсіздікке немесе көшедегі зорлық-зомбылыққа ынталандырды деген айыптаулар болған. Жоғарыда сипатталған қарулар ресми түрде қауіпсіз деп есептелсе де, олардың қолданылуы салдарынан бірнеше адам қаза тапты немесе жарақат алды. Мысалы, 1970 мен 2005 жылдар аралығында Солтүстік Ирландияда резеңке оқтардан 17 адам қаза тапты.

Тұтқындалу қаупі

Тұтқындалу қаупі жоғары болған сайын, тәртіпсіздіктерді басуда қатал жазалардан да тиімді. Көтеріліске адамдар қосыла берген сайын, тұтқындалу қаупі азаяды, соның салдарынан одан да көп адамдар қосылуға ынталанады.

Үндістан

Үндістанда қарақшылық Үндістанның Қылмыстық кодексі (ҚҚК) бойынша құқық бұзушылық болып табылады.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте тәртіпсіздік жасау заңмен қорғалатын құқық бұзушылық болып табылады. Ол 1986 жылғы "Қоғамдық тәртіп туралы" заңның 1(1) тармағымен құрылған. Осы Заңның 1(1) – (5) тармақтарында былай делінген:

(1) Егер 12 немесе одан көп адам бір жерде болса және ортақ мақсат үшін заңсыз зорлық қолданса немесе қолдануға қауқып тудырса, ал олардың (жиналып) мінез-құлқы сол жерде тұрған, жанжақты ойлайтын адамды жеке қауіпсіздігі үшін қорқытуға жеткілікті болса, онда ортақ мақсат үшін заңсыз зорлық қолданған әрбір адам тәртіпсіздік жасағаны үшін кінәлі деп танылады. Бір адам зорлық қолданған жағдайда, егер онда кем дегенде он екі адам қатысып, заңсыз зорлық қолдануға қауқып тудырған болса, тәртіпсіздік жасағаны үшін жауапкершілікке тартылуы мүмкін. "Зорлық" сөзі 8-тармақта анықталған. Зорлық адамға немесе мүлікке қарсы қолданылуы мүмкін. Қылмыстық ниет 6(1) тармақта анықталған.

Қылмыстық іс

R v Tyler және басқалар, 96 Cr App R 332, [1993] Crim LR 60, Апелляциялық сот қараңыз.

Футбол ойындары

Футбол хулигандығына байланысты тәртіпсіздіктер туған жағдайда, қылмыскер футбол стадиондарына белгілі бір мерзімге немесе мерзімі белгісіз жағдайға дейін кіруге тыйым салынуы мүмкін. Сондай-ақ, қылмыстық әрекетке байланысты клубтық немесе халықаралық матч немесе халықаралық турнир өтетін кезде, олардың паспортын полицияға уақытша тапсыруы талап етілуі мүмкін. Бұл оларға сол матчқа немесе турнирге баруға кедерес келтіреді. (Бұл шаралар 2000 жылғы Футбол (Тәртіпсіздік) заңымен 2000 жылғы Еуропа чемпионатына Англия жанкүйерлерінің төңкерілісінен кейін қабылданды.)

Көтерілістерден болған зиянды өтеу

1886 жылғы тәртіпсіздік (зияндар) туралы заңға және 1995 жылғы теңіз кемелері туралы заңның 235-бабына жүгініңіз.

Жалпы құқық бұзушылық

Англия мен Уэльс үшін көтеріліс қылмысы 1987 жылдың 1 сәуірінде күшін жойды.

Тарих

Бұрын, тәртіпсіздікке қарсы заңды ресми өкіл, сөздерінің нақты дұрыс болуын қамтамасыз етіп, оқығаннан кейін ғана күш қолдануға болады еді. Егер топ заң оқылғаннан кейін таралмаса, онда заң бойынша халыққа қатысты өлімге әкеп соқтыратын күш қолдануға рұқсат етіледі. Қара заңды да қараңыз. Сауда кемелері туралы 1894 жылғы заңның 515-бабы (57 және 58 Vict. c. 60) бұрын тәртіпсіздік салдарынан келген зиянды өтеу туралы ережелерді қамтитын.

Солтүстік Ирландия

Көтеріліс – 2008 жылғы Қылмыстық әділет (Солтүстік Ирландия) жарлығының 3-тарауы мақсатындағы ауыр қылмыс болып табылады. 1962 жылғы Сайлау заңының (Солтүстік Ирландия) 5-қосымшасының 13-тармағына жүгініңіз.

Шотландия

Шотландия заңдарында "моббинг" және "моббинг пен тәртіпсіздік" деп аталатын қылмыс бар. 1981 жылдың шілдесінде Дунди мен Эдинбургте сол шілдедегі оқиғалардың бір бөлігі ретінде айтарлықтай тәртіпсіздіктер болды, ал 1994 және 2013 жылдары, 2011 жылдың тамызындағы Англиядағы тәртіпсіздіктерден екі жыл өткен соң, Эдинбургте тәртіпсіздіктер болды, бірақ олар бір нақты ауданмен шектелді және үлкен "тәртіпсіздік толқынының" бөлігі емес еді. 1981 жылғы оқиғалар Англиядағы оқиғаларға өте ұқсас болды, алайда дереккөздер өте аз. Ниддри мен Крейгмиллар 1980-ші жылдары тәртіпсіздіктерге куә болды.

Израиль

1988 жылы Израиль армиясы пластикалық оқтарды қолдану қағидаларын бекітті, онда "күшті дүрбелең" үш немесе одан көп адамның қатысуымен болатын, тас лақтыру, тосқауыл немесе бекініс орнату, шинаны өртеу сияқты шаралармен сипатталды.

Ұлыбритания

Арчибальд, Малкольм. Виски, соғыстар, тәртіпсіздіктер және кісі өлтіру: 19 ғасырдағы Шотландияның Таулы жерлері мен аралдарындағы қылмыс (2013)
Бохштедт, Джон. Көлік саясаты: азық-түлік тәртіпсіздіктері, моральдық экономика және Англиядағы нарық өзгеруі, шамамен 1550-1850 жж. (Ashgate, 2010)
Бохштедт, Джон. Англия мен Уэльстегі тәртіпсіздіктер мен қоғамдық саясат, 1790–1810. (Harvard UP, 1983)
Кеттл, Мартин және Люси Ходжес, редакторлар. Көтеріліс! Полиция, халық және Ұлыбритания қалаларындағы тәртіпсіздіктер (Pan Books, 1982). Онлайн, 594 бет.

Америка Құрама Штаттары

Әбу Лугод, Джанет Л. Жарыс, кеңістік және Чикаго, Нью-Йорк пен Лос-Анджелестегі тәртіпсіздіктер (2007). онлайн
Бергесен, Альберт және Макс Герман. "Көші-қон, нәсіл және тәртіпсіздік: 1992 жылғы Лос-Анджелес көтерілісі". Американдық әлеуметтану журналы (1998): 39–54. онлайн
Бернштейн, Айвер. Нью-Йорк қаласындағы төңкеріс: Азамат соғысы дәуіріндегі американдық қоғам мен саясат үшін олардың маңызы (Oxford UP, 1991). онлайн
Брофи, Альфред Л. және Рэндалл Кеннеди. Түс елін қайта құру: 1921 жылғы Тулса шабуылдары: нәсіл, өтемақы және татуласу (Oxford UP, 2003)
Брунс, Роджер. Zoot Suit Riots (ABC CLIO, 2014), 1940 жылдары Лос-Анджелестегі испандар. Чикагодағы нәсілдік қатынастар жөніндегі комиссия. Чикагодағы қара нәсілділер: нәсілдік қатынастар және нәсілдік тәртіпсіздіктерді зерттеу (1922), 1919 жылғы Чикагодағы нәсілдік тәртіпсіздік туралы
Файн, Сидни. Үлгілі қаладағы зорлық-зомбылық: Каванаг әкімшілігі, нәсілдік қатынастар және 1967 жылғы Детройт шабуылдары (Michigan State University Press, 2007)
Гилже, Пол А. Америкадағы тәртіпсіздіктер (Indiana UP, 1996), отарлық дәуірден қазіргі уақытқа дейінгі талдамалы тарих
Гордон, Майкл А. Оранжевый бунт: ирландтық саяси зорлық-зомбылық Нью-Йоркте, 1870 және 1871 (Cornell UP, 2018). Orange Riots-қа қараңыз
Готтесман, Рональд және Ричард Максвелл Браун, ред. Америкадағы зорлық-зомбылық: энциклопедия (3 том, 1999). 1930 бет; ғалымдардың жан-жақты қамтуы; 2-том онлайн
Грэм, Хью Дэвис, ред. Америкадағы зорлық-зомбылық: тарихи және салыстырмалы перспективалар; Зорлық-зомбылықтың себептері мен алдын алу жөніндегі ұлттық комиссияға арналған есеп (2 том, 1969). 1-том онлайн, сондай-ақ 2-том онлайн
Гурр, Тед Роберт, ред. Америкадағы зорлық-зомбылық: наразылық, бүлік, реформа (1979). Хофштадтер, Ричард және Майкл Уоллес, ред. Америкалық зорлық-зомбылық: деректі тарих (1971). онлайн
Хант, Дарнелл М. Лос-Анджелес толқындарын бейнелеу: нәсіл, көру және қарсылық (Cambridge UP, 1996), БАҚ қамтуына назар аудару. онлайн, 594 бет
Олзак С., Шанахан және Э. Х. Мак-Энеани. "Кедейлік, сегрегация және нәсілдік тәртіпсіздіктер: 1960 жылдан 1993 жылға дейін". Американдық әлеуметтанулық шолу (1996) 61(4):590–613. онлайн
Ракер, Уолтер С. және Джеймс Н. Аптон, ред. Американдық нәсілдік тәртіпсіздіктер энциклопедиясы (2 том, Greenwood, 2006)
Таттл, Уильям. Жарыс көтерілісі: Чикаго 1919 жылдың қызыл жазы (U of Illinois Press, 1970). онлайн
Уасков, Артур И. "Жарыс тәртіпсіздігінен 1919 және 1960 жылдардағы отырысқа дейін: қақтығыс пен зорлық-зомбылық арасындағы байланыстарды зерттеу" (Doubleday, 1966).