Кіріспе

Ақсақал туысы
Америка құрлығында кездесетін Jabiru mycteria деген құс.

Жабиру ( /dʒæbɪˈruː/ немесе /dʒæbɪˈruː/; Jabiru mycteria) – Мексикадан Аргентинаға дейінгі, бірақ Анд тауларының батыс жағын қоспағанда, Америка құрлығында кездесетін ірі ақсақал. Кейде ол АҚШ-қа, көбінесе Техас штатына қарай қаңғып келеді, сондай-ақ Миссисипи, Оклахома және Луизиана штаттарында да кездесетіні хабарланған. Ол Бразилияның Пантанал аймағында және Парагвайдың Шығыс Чако аймағында ең көп таралған. Жабиру туысының жалғыз өкілі болып табылады. Бұл атау тупи-гуарани тілінен алынған және "ісінген мойын" деген мағынаны білдіреді.

Таксономия

Хинрих Лихтенштейн 1819 жылы жабиру құсын сипаттады. Жабиру атауы тағы екі түрлі құсқа да қолданылған: қара мойынды сарықкөз (Ephippiorhynchus asiaticus), Австралияда "жабиру" деп аталады; кейде Сахара төңірегіндегі Африканың қанатты балықшысы (Ephippiorhynchus senegalensis) үшін де қолданылады. Әсіресе, Гардинердің египеттік иероглифі G29, E. senegalensis-ті бейнелейді деп саналады, иероглифтер тізімінде кейде "жабиру" деп белгіленеді. Эфиппиорхинх жабирудың ең жақын туысы деп есептеледі, бұл түрдің Ескі әлемде пайда болғандығын көрсетеді. Бразилиядан табылған Кейінгі Плейстоцен дәуірінің қазбалық ақсақалдар туысы (Prociconia) жабируға жатуы мүмкін. Жабирудың қазба түрі Венесуэланың Урумако маңындағы Плиоцендік Кодор қабаттарынан табылған және Jabiru codorensis деп аталған. Португал тілінде бұл құс tuiuiu, tuim de papo vermelho ("қызыл мойынды туим", Мату-Гросода) және cauauá (Амазонка бассейнінде) деп аталады. Жабиру атауы ағаш қанатты балықшысы (Mycteria americana) үшін де қолданылады.

Сипаттама

Жабиру – Оңтүстік және Орталық Америкада кездесетін ең биік ұшатын құс, көбінесе ұша алмайтын, сондықтан әлдеқайда ауыр үлкен реямен шамамен бірдей биіктікте тұрады. Бұл құрлықта анд кондорынан кейін екінші ең үлкен қанат кеңдігіне ие (Оңтүстік Американың оңтүстік жағалауында сирек кездесетін үлкен альбатростарды есепке алмағанда). Ірі аталықтарының бойы 1,5 метрге жетеді. Құйрығының ұзындығы, тарс ұзындығы және қанат шегі стандартты өлшемдердің арасында болады. Екі жыныс сыртқы түрімен ұқсас, бірақ еркек анасынан ірілеу, оны екеуі бірге болғанда байқауға болады. Жерде жайбарақат болып көрінсе де, жабиру – күшті әрі әдемі ұшқыш.

Тамақ және тамақтану әдеттері

Жабиру өзендер мен көлдердің жанында үлкен топта тіршілік етеді және қурбақалар, балықтар, жыландар, ұлулар, жәндіктер және басқа да омыртқасыздарды көп мөлшерде жейді. Ол тіпті жаңадан өлген мал мен балықты да жейді, мысалы, құрғақшылықта өлгендерін, осылайша оқшауланған су қоймаларының сапасын сақтауға көмектеседі. Олар үйір-үйірмен тамақтанып, көбінесе судың саяз жерлерінде азық іздейді. Жабирулер аңды көруге қарағанда, сезім арқылы анықтайды. Олар тамақтану үшін аузын суға 45 градус бұрышпен ұстап, аңға тигенде тұмсығын жауып, судан шығарып, жұтады. Әдетте балықтар ауланады, бірақ кемінде 50 кг салмақты үлкен балықтар мен 50 см дейінгі шабақтарды да ұстай алады. Бұл - мүмкіндікті пайдаланушы азықтандырушы. Бірде шаруашылық аймағында үй егештерінің саны күрт өскенде, әр егістікте жүздеген жабируларды оларды жеп жатқанын көруге болады (құстардың көптеген жерлерде сирек кездесетініне қарағанда ерекше жағдай). Ата-аналар тамыз-қыркүйек айларында (Оңтүстік жарты шарда) биік ағаштарға тармақтардан ұя салады және оны әр жыл сайын кеңейтіп, диаметрі бірнеше метрге жетеді. Ұялар көбінесе енінен гөрі терең болады; олардың ені және тереңдігі алуан түрлі болуы мүмкін.

Қорғау

Жапырақшалар кеңінен таралған, бірақ ешқандай аймақта көптеп кездеспейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оларды ең аз қызығушылық тудыратын түр деп санайды, бұл 1988 жылы олардың жақын қатерде екенінен жақсы жағдай. 1973 жылы Белиз елінде жапырақшалар қорғауға алынды. Осыдан кейін, олардың саны сол аймақта бірте-бірте артты. Олар АҚШ-тың көшпенді құстар заңымен де қорғалады.