Кіріспе

Француз астрономы (1824–1907) бельгиялық футболшы Пьер Жюль Сезар Янсен (22 ақпан 1824 – 23 желтоқсан 1907), көбінесе Жюль Янсен деп аталатын француз астрономы, ағылшын ғалымы Джозеф Норман Локьермен бірге күннің хромосферасының газ тәрізді екенін және гелий элементін ашқан.

Өмір, жұмыс және қызығушылықтар

Янсен Франциядағы Бурбон реставрациясы кезінде Парижде мәдениетті отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Антуан Сезар Янсен (Парижде, 1780-1860 ж.т.) голланд-бельгиялық тегінен шыққан белгілі кларнетші болған (оның әкесі Валония Брабантынан Парижге көшіп келген). Оның анасы Паулин Мари Ле Мойн (1789-1871) сәулетші Пол Гийом Ле Мойннің қызы болды. Пьер Янсен ғылым факультетінде математика мен физиканы оқыған. Ол 1853 жылы Шарльмен лицейде, ал 1865-1871 жылдары сәулет мектебінде сабақ берді, бірақ оның күші көбінесе оған сеніп тапсырылған түрлі ғылыми миссияларға жұмсалды. Осылайша, 1857 жылы ол магниттік экваторды анықтау үшін Перуге барды; 1861-1862 және 1864 жылдары Италия мен Швейцарияда күн спектріндегі телурлік сіңіруді зерттеді; 1867 жылы Азор аралдарында оптикалық және магниттік тәжірибелер жүргізді; Венераның 1874 жылы Жапонияда, 1882 жылы Алжирдегі Оран қаласында өтуін сәтті бақылады; сондай-ақ ол көптеген күн тұтылу экспедицияларына қатысты, мысалы, Италияның Трани қаласына (1867), Үндістанның Гунтур қаласына (1868), Алжирге (1870), Сиамға (1875), Каролина аралдарына (1883) және Испанияның Алькосебре қаласына (1905). 1870 жылғы күн тұтылуын көру үшін ол Париж қоршауынан ауа шармен қашып шықты. Айынықса, тұтылу бұлттың арасында көрінбеді. 1874 жылы Янсен «Жансеннің револьверін» немесе «Фотографиялық револьверді» ойлап тапты, бұл хронофотографияның бастауы болды. Кейіннен бұл өнертабыс Этьен Жюль Марей сияқты зерттеушілерге көрмелер мен жаңа өнертабыстар жасауға үлкен көмек тигізді.

Гелийдің ашылуы

1868 жылы Янсен Күннің тұтылуын тұтылусыз бақылаудың жолын ашты. 1868 жылғы 18 тамызда Мадрас штатының Гунтур қаласында (қазіргі Андхра-Прадеш штаты), Британ Үндістанында күн тұтылуын бақылап отырғанда, ол хромосфера спектріндегі жарқын сызықтарды байқады, бұл хромосфераның газ тәрізді екенін көрсетті. Күн спектрінде бірден байқалмаса да, түсіндірілмесе де, кейіннен 587,49 нм толқын ұзындығы бар жарқын сары сызық анықталды. Бұл осы спектральді сызықтың алғашқы байқалуы болды және оның мүмкін болатын көзі – жерде әлі ашылмаған элемент еді. Спектральді сызықтардың жарқылығынан Янсен хромосфера спектрін тұтылусыз да бақылауға болатынын түсінді және осымен айналысты. 20 қазанда Англияда Джозеф Норман Локкьер жаңа, салыстырмалы түрде қуатты спектроскопты орнатты. Ол да хромосфераның шығарылым спектрін, соның ішінде сол сары сызықты байқады. Бірнеше жылдан кейін ол химикпен бірлесіп жұмыс істеді және сутегінің жаңа түрі ме екенін тексеруден кейін, оның белгісіз элемент болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бұл – химиялық элементті жерде табылар алдында ғарыз денесінде ашқан алғашқы жағдай. Локкьер және ағылшын химигі Эдвард Франкланд элементті Күнге арналған грек сөзі ἥλιος (гелиос) атымен атады.

Бақылау орындары

Гунтурада болған 1868 жылғы үлкен Үндістан тотығында Янсен қызыл шығыңқылардың газ тәрізді екенін көрсетті және оларды әдеттегі күндізгі жағдайда байқауға болатын әдіс ойлап тапты. Оның спектроскопиялық зерттеулерінің басты мақсаты – Күнде оттегі бар ма, жоқ па деген сұраққа жауап табу еді. Бұл үшін Жер атмосферасындағы оттегінің сіңірілуін барынша азайту қажет болды, ал Монблан тауының басында обсерватория құру туралы оның батыл жобасы, бақылаулар үшін қажетті ауа қалыңдығын азайту арқылы пайдаға келетін мүмкіндіктерді сезінуінен туындады. Обсерваторияның негізі он метрден астам тереңдікте, шыңды жауып тұрғандай көрінетін қатты мұзға орнатылды және 1893 жылдың қыркүйегінде салынды. Янсен, алпыс тоғыз жасқа толғанға қарамастан, тауға көтеріліп, төрт күн бойы байқаулар жүргізді. 1875 жылы Янсен француз үкіметі Меудонда құрған жаңа астрофизикалық обсерваторияның директоры болып тағайындалды және 1876 жылы онда өзінің 1904 жылғы «Күн суреттерінің атласы» деп аталатын үлкен күн суреттерінің керемет сериясын бастады. Ол 1896 жылы «Меудон обсерваториясының жылнамасы» еңбегінің бірінші томын жариялады.

Халықаралық меридиандық конференция

1884 жылы ол Халықаралық меридиандық конференцияға қатысты.

Өлім, құрмет және мұра

Янсен 1907 жылғы 23 желтоқсанда Мёдонда қайтыс болды және Париждегі Пэр-Лашез зиратында жерленді. Оның қабіріне "Ж. Янсен" деген есім жазылған. Өмірі бойы ол Құрмет легионының рыцары және Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі атанды. Марс пен Ай бетіндегі кратерлер оның құрметіне аталған. Медон обсерваториясы алдындағы алаң оның есімімен Жюль Янсен алаңы деп аталды. Оның есімімен екі маңызды сыйлық беріледі: Француз астрономиялық қоғамының Жюль Янсен сыйлығы және Француз ғылым академиясының Жансен медалі. Янсен Иоганн Палиса ашқан 225-ші кіші планетаны әйелі Генриеттаның құрметіне Генриетта деп атады.