Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Италияның жойылған үнді-еуропалық тілі

Мессапик (/mɛˈsæpɪk/, /mə/, /ˈseɪ/; сондай-ақ Мессапи тілі деп те аталады; немесе Япиг тілі) – Оңтүстік-шығыс Италия түбегіндегі жойылған үнді-еуропалық палеобалқан тілі, бұрын Саленто аймағында Япиг халықтары: Калабри және Салентини (бірге Мессапийлер деп белгілі), Певкетилер және Дауниялықтар сөйлеген. Мессапик – Апулияның римдікке дейінгі, итальян тіліне жатпайтын тілі. Бұл тілдің Батыс грек үлгісінен алынған әліпбимен жазылған шамамен 600 жазуы сақталған, олардың мерзімі б.з.д. 6 ғасырдың ортасынан кемінде б.з.д. 2 ғасырға дейін, Римнің аймақты басып алуынан кейін жойылған.

Атауы

"Мессапик" немесе "Мессапий" термині дәстүрлі түрде япигиялықтардың тілдер тобын – Рим жаулап алудан бұрын Апулия аймағында қоныстанған, итальяндық емес тайпалардың ("салыстырмалы түрде біртекті тілдік қауымдастығы" деп сипатталатын) мессапийлер, пеуцетиялықтар және дауниялықтар – білдіреді. Дегенмен, кейбір ғалымдар Апулияда сөйленген тілдер тобын атау үшін "япиг тілдері" терминін қолдануды ұсынады, ал "мессапик" терминін Римге дейінгі дәуірде мессапий тайпасы тұрған Саленто түбегінде табылған жазуларға қатысты қолдану керек дейді. Апулия атауының өзі грек тілінен оскан тіліне, содан кейін латын тіліне ауысып, Япигиядан шыққан және морфологиялық өзгерістерге ұшыраған.

Жіктеу

Мессапик – итальяндық емес және грек тілдік емес, Балқан шығу тегіндегі үнді-еуропа тілі. Қазіргі археологиялық және лингвистикалық зерттеулер, сондай-ақ кейбір көне дереккөздер Япигиандардың ата-бабаларының біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықтың басында Адриатика теңізі арқылы Батыс Балкандан Оңтүстік-Шығыс Италияға (қазіргі Апулия) келгенін көрсетеді.

Палеобалқандық

Мессапик тілі палеобалқан тілдерінің құрамына кіреді. Иллирия тілдерімен лексикалық ұқсастықтарына сүйене отырып, кейбір ғалымдар мессапик тілінің иллирияға дейінгі диалектіден дамыған болуы мүмкін деп санайды, яғни ол б.з.б. 5 ғасырына дейін Балқанда сөйленетін иллирия тілінен (тілдерінен) айтарлықтай өзгешеленген болар еді. Ал басқалары оны Темір ғасырындағы иллирияның тікелей диалектісі деп есептеді. Бүгінде мессапик тілі – иллирия тілінің диалектісі емес, дербес тіл деп саналады. Мессапик жазуларының нақты түсіндірілуі Мессапикті нақты бір үнді-еуропалық тілдер тобына жатқызуға мүмкіндік бермесе де, кейбір ғалымдар иллирия және мессапик тілдерін бір тармаққа жатқызады. Эрик Хэмп оларды «Мессапо-иллириялық» деп топтастырды, ол албан тілімен бірге «Адриатикалық үнді-еуропалық» тобына кіреді. Басқа схемалар үш тілді «Жалпы иллириялық» және «Батыс палеобалқан» деп топтастырады. Мессапик және протоалбан тілдерінің арасындағы бірқатар ортақ белгілер, тарихи алдында Балқан түбегінде протомессапик және протоалбан тілдері арасындағы тілдік байланыс нәтижесінде немесе лексикалық сәйкестіктердің сапасы және мессапик пен албан тілінің ортақ жаңалықтары көрсеткендей, тығыз қарым-қатынастың нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Hyllested & Joseph (2022) мессапик тілін албан тіліне ең жақын тіл деп анықтайды, ол онымен бірге Ильрикалық деп аталатын ортақ тармақты құрайды. Hyllested & Joseph (2022) соңғы зерттемелермен келісе отырып, грек-фригиялық тілін албан-мессапик тілдеріне ең жақын үнді-еуропалық тармақ деп анықтайды. Бұл екі тармақ әрмен тілімен бірге «Балқан үнді-еуропалық» деп аталатын аймақтық топты құрайды.

Ильри тілдері

Иллирия тілдері – және белгілі бір деңгейде Мессапик тілінің өзі – кең ауқымды тілдік салыстыру жүргізуге жеткілікті мәліметтер жоқ болса да, Мессапик тілі, әдетте, Иллирия тілдерімен байланысты, бірақ олардан ерекшеленеді деп есептеледі. Бұл теорияны Адриатика теңізінің екі жағындағы ұқсас жеке есімдер мен жер-су атаулары растайды. Иллирия және Мессапик тілдеріндегі ұсынылған туыс сөздер: 'Бардиль(л)ис/Барзидихи', 'Теута/Теутā', 'Дазиос/Дазес', 'Лаидиас/Лади', 'Платор/Платор', 'Иапидес/Иапигес', 'Апулус/Апули', 'Дальмата/Дальматус', 'Пеукетий/Пеукетии', 'Ана/Ана', 'Беузас/Бозат', 'Тана/Тана', 'Дей патурос/Да матура'.

Албан тілі

Албан тілінің лингвистикалық деректері иллириялық туралы негізгі ақпараттың жетіспеушілігін толықтыруға қолданылуы мүмкін, себебі протоалбан тілі (албан тілінің ата-тегі) де ежелгі дәуірде Балқанда сөздік қорымен еуропалық тілдердің бірі болған, және б.з.б. 7 ғасырдан бері сөйленіп келген болуы мүмкін, бұл туралы ежелгі грек тілінен алынған архаикалық сөздердің болуы куәландырады. Албан тілімен лингвистикалық жақтан ұқсас бірнеше тілдер ұсынылған, мысалы, мессапик араны және албан тіліндегі аре ("егістік"), билиа және биjë ("қызы"), немесе менза және мез ("құлыр"). Топонимика екі тілдің байланысын көрсетеді, себебі Апулиядағы кейбір қалалардың албан тіліндегі дереккөздерден басқа этимологиялық түбірлері жоқ. Мессапик тілінің бөлшектері, препозициялары, суффикстері, лексикасы, сондай-ақ топонимдер, антропонимдер және мессапик тілінің теонимдері албан тілімен ерекше жақындықтарды көрсетеді. Екі тілдің арасында кейбір фонетикалық деректерді де салыстыруға болады, және мессапик тілі албан тілі сияқты үнді-еуропа тілдерінің нақты бір кіші тобына жататындығы анықталды, ол үш дорсальды дауысты қатарларын ерекше көрсетеді. Атау жайында айтқанда, мессапик және албан тілдері *osyo үнді-еуропалық жұрнағын (мессапик aihi, албан i / u) о-мен аяқталатын еркек сөздерде сақтап қалған. Сөздік құрылымына қатысты, мессапик және албан тілдері формальды және семантикалық тұрғыдан екі үнді-еуропалық шартты және тілек көңіл күйін сақтап қалған. Егер реконструкциялар дұрыс болса, мессапик тілінің өткен шақ жүйесінде *s формациясының көрінісін табуға болады (басқа үнді-еуропа тілдерінде сигматикалық аорист жұрнағында кездесетін), мысалы, 3-ші жақта hipades/opades ('ол арнады' < *supo dʰeh₁ s t) және 3-ші көптік санда stahan ('олар қойды' < *stah₂ s n°t). Албан тілінде бұл формация v жұрнағымен жасалған аорист санаттарында да кездеседі. Дегенмен, дорсальды дауысты қатарларын қоспағанда, бұл ұқсастықтар мессапик және албан тілдерін ғана байланыстыратын элементтерді қамтамасыз етпейді, және тек бірнеше морфологиялық деректер салыстыруға жарамды.

Оскан теориясы

Қазіргі лингвистер қабылдамайтын ескі теорияда барлық япиг (яғни ежелгі Апулия) диалектілері оскан тілінің түрлері ғана деп есептелген. Бұл гипотеза негізінен Аулус Геллийдің Эний (Рудие, Салентодан шыққан) грек және латын тілдерімен қатар оскан тілінде де сөйлегенін, ал месапик тілінде сөйлегені туралы айтуына негізделген. Бұл сөз тіркесін түсіндіру бүгінгі күнге дейін қиын болып тұр. Кейбір ғалымдар Геллий месапик тілінің оскан тілінен ерекше екенін білген-білмегенін ойлайды; егер білмеген болса, ол месапик орнына оскан тілін айтқан болуы мүмкін. Сервийдің хабарлауынша, Эний Мессапияның құрылтайшысы Мессапустан тарағанмын деп мәлімдеген, бұл Энийдің Геллий айтқан үшінші "ана тілінің" оскан емес, месапик болғанын көрсетеді; алайда, Эний есімі, көрінеу, оскан тіліне тән. Ғалым Джеймс Адамс айтқандай, "Эний месапик және оскан тілдерін де білген болуы мүмкін, бірақ нақты дәлелдердің болмауында болжаудың мәні жоқ".

Тарих

Оңтүстік-шығыс Италияда ерекше япиг мәдениетінің қалыптасуы, б.з.б. бірінші мыңжылдықтың басында прото-мессап тілдес халықтардың Адриатика арқылы қоныс аударуынан кейін, жергілікті апулиялық мәдениеттердің балкандық дәстүрлермен үйлесуінің нәтижесі деп кеңінен саналады. Япигийлер б.з.б. 11 ғасырдан бастап Адриатика теңізінің шығыс жағалауынан Италия түбегіне көшіп, бұрыннан бар итальяндық және микендік мәдениеттермен бірігіп, маңызды мәдени және тілдік із қалдырды. VIII ғасырдың екінші жартысында мессаптар мен гректер арасындағы байланыс тығыз және үздіксіз болған болуы керек; бұл байланыс, спартандық отаршылдар ғасыр соңында Тарас қаласын құрғаннан кейін күшейе түсті. Дегенмен, Магна Грециямен географиялық жақындығына қарамастан, Япигия көбінесе грек отарлау аймақтарына кірмеді, ал Тарас қаласынан басқа, жергілікті тұрғындар аймақтағы басқа грек отарларынан қашып өте алды. Б.з.б. VI ғасырда Мессапия, ал аз дәрежеде Пеукетия, эллинизациялық мәдени ықпалға түсті, негізінен жақын орналасқан Тарас қаласының әсерінен. Осы кезеңде жазу жүйесі енгізілді, лакондық тарантикалық әліпби қолданылып, оның мессап тіліне біртіндеп бейімделуі жүзеге асты. Мессап тіліндегі ең ерте мәтіндер б.з.б. VI ғасырдың басына жатады. Мессаптар мен тарантиндер арасындағы қарым-қатынас уақыт өте келе нашарлап, б.з.б. 5 ғасырдың басынан бастап екі халық арасында қақтығыстар туды. Тарантиндердің екі жеңісінен кейін, япигийлер оларға шешуші жеңіліс сыйлап, Тараста аристократиялық үкіметтің құлауына және демократиялық үкіметтің орнауына себепкер болды. Бұл гректер мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынасты шамамен жарты ғасырға тоқтатты. Олар тек б.з.б. V-VI ғасырларда ғана қарым-қатынасты жаңартты. Екінші эллинизациялық толқын б.з.б. 4 ғасырда болды, бұл жолы Дауния да қамтылды және ескі мессап жазуын ығыстырған эллинистік әліпбидің жергілікті нұсқасында пеукеттік және дауниялық эпиграфикалық жазбалардың басталуын белгіледі. Мессап тілімен қатар, грек және оскан тілдері римдік кезеңде Апулияның барлық аймақтарында қолданылып, жазылды, ал оңтүстік Апулияда грек және мессап тілдерінде екі тілділік кең таралған болуы мүмкін. Римнің қолдауымен айналымға шығарылған жергілікті монеталардың жазуларына сүйене отырып, мессап тілі оңтүстік аймақта, оскан тілі солтүстік аймақта қолданылған, ал орталық аймақ мессап, грек және оскан тілдерінің бірге қолданылған үш тілді аймақ болған. Мессап эпиграфикалық жазбалары б.з.б. II ғасырға дейін тоқтатылған. Б.з.б. I ғасырда бұл тіл латын тілімен алмастырылды, ол бүгінгі итальяндық салентин диалекттерінің бастауы болды.

Фоналогия

Мессапик тілінің ерекшелігі – /u/ және /o/ дауыстылары арасындағы үнді-еуропалық фонологиялық оппозицияның болмауы, тілде тек /o/ фонемасы қана бар. Осының салдарынан, артық /u/ (upsilon) әрпі Батыс ("қызыл") грек әліпбиін бастапқы бейімделу кезеңінде қабылдана қойған жоқ. "o/u" фонемасы *o және *a арасындағы фонологиялық айырмашылық жойылғаннан кейін қалыптасқан "a/o" фонемасына қарсы қойылды. Прото-үнді-еуропа (PIE) дауыстысы /o/ жазуларда тұрақты түрде /a/ ретінде көрінеді (мысалы, Venas < *Wenos; menza < *mendyo; tabarā < *to bhorā). О және ō арасындағы бастапқы PIE фонологиялық оппозиция Мессапик тілінде әлі де байқалады. *ou дифтонғы, өзі *ou және eu дифтонгтарының бірігуін көрсетеді, дыбыстық өзгеріске ұшырап ao, содан кейін ō болып дамыды (мысалы, *Toutor > Taotor > Θōtor). Тіс аффрикаты немесе спиранты жазуы Θ жиі ao немесе o дыбыстарының алдында қолданылады, бұл, әдетте, ескі әріптің орнын басады. Тағы бір арнайы әріп, , шамамен б.з.д. 6-5 ғасырлардағы көне жазуларда ғана кездеседі. Көптеген палатализациялар да болған, мысалы, 'Zis' < *dyēs, 'Artorres' < *Artōryos, немесе 'Bla(t)θes' < *Blatyos (мұндағы "(t)θ" тіс аффрикатын немесе спирант /ts/ немесе /tš/ білдіруі мүмкін). Прото-үнді-еуропалық *s бастапқы және интервокалды позицияларда Мессапик тіліндегі h ретінде анық көрінеді, мысалы klaohi және hipa, бірақ *s соңғы позициядағы Venas ескерілуі керек. Прото-үнді-еуропалық дыбыстық *bh және *dh Мессапик тіліндегі /b/ және /d/ дауысты кедергілері арқылы бейнеленеді (мысалы, 'berain' < *bher; 'des' < *dʰeh₁). Ал үнді-еуропалық лабиалды, велярлы және лабиовелярлы тоқталымдарының нәтижесі әлі де нақты емес, дәлелдері аз.

Әліпби

Мессапик әліпбиі – батыс ("қызыл") грек әліпбилерінің, атап айтқанда лакондық-тарантиндік нұсқасының бейімделуі. Мессапик жазулары б.з.д. 6 ғасырдан бастап куәландырылған, ал пеуцец және даун эпиграфикалық жазбалары (ескі мессапик жазуының емес, эллинистік әліпбидің жергілікті түрінде жазылған) б.з.д. 4 ғасырдан басталады.

Мессапик

Гректің Φ (/ph/) әрпі қабылданбады, себебі ол Мессапик тілі үшін артық болар еді. Zeta әрпі "әдетте" /s/ дыбысының дауыстық әдесшесін білдірсе, кейбір жағдайларда ол аффрикат болуы мүмкін. Θ әрпінің мәні нақты емес, бірақ ол сөзсіз тіс дыбысы болып табылады; ол аффрикат немесе спирант болуы мүмкін. Қалай болғанда да, ол *ty тілдік сегментінің нәтижесі ретінде пайда болған болуы мүмкін. Мессапик Батыс грек грек атауы Фонетикалық мәніalphabetagammadeltaepsilondigammazeta, , etahetathetaiotakappalambdamunuxiomicron, pikoppa (/o/ дыбысы алдында) rhosigmatauchi > h , y (екі дауысты арасында /i/ дыбысы алдында) – – > /θ/Көздер; Ескерту: әріптер пайда болу хронологиясы бойынша реттелген. Кейбір әріп пішіндері қолданыстан шығып, жаңа пішіндермен алмастырылды (қараңыз).

Апулия

Солтүстік Апулияда қолданылған жазу өте ерекше болды, және кейбіреулер оны Апулия деп аталатын жеке жазу жүйесі деп есептейді. Апулия алфавиті мен лакондық-тарантиндік мессапия алфавиті арасындағы маңызды айырмашылық – /ē/ дыбысын көрсету үшін Η (ета) әрпін, /h/ дыбысы үшін емес, пайдалануы болды.

Италикалық

Мессапик тілі осы аймақтағы италық тілдермен байланыста болды. Римдіктердің қосылуына дейінгі ғасырларда Мессапик пен Оскан арасындағы шекара Френтания, Ирпиния, Лукания және Апулия арқылы өтті. "Осканизация" және "Самнитизация" процестері біртіндеп жүрді, бұл замандас дереккөздерде елді мекендердің екіұшты тегін растау арқылы куәландырылды. Осы аймақтарда оскан-луканиялық тұрғындар мен үлкен Даун халқы әртүрлі жолдармен араласты. Оскан ономастикасының көптеген мысалдары табылган Ларинум елді мекені "Даун қаласы" деп сипатталды, ал Даун мен Лукан жерлерінің арасындағы шекаралық аймақтан шыққан Венийлік Гораций өзін "Луканиялық немесе Апулиялық" деп атады. Б.з.д. 4 ғасырдың басында Оңтүстік Италияда Римдік колониялардың құрылуы аймақтың латыншалануына зор әсер етті. Мессапик сөздігінің шағын бөлігі латын тіліне өтті. Оларға бальтадан (саздық), дедадан (дайя), гандейден (қылыш), хорейден (шағын балық аулау кемесі), мандадан маннус (пони/кішкентай жылқы) кіреді. Мессапик көбінесе ежегі грек сөздерінің латын тіліне өтуіне көмектесті, мысалы, грек тіліндегі paroon сөзінен paro (кішкентай кеме). Одиссейдің латынша түрі – Уликс, Мессапик нұсқасынан шыққан болуы мүмкін, сияқты гректердің этнонимі, оны иллирийлер Эпирдегі грек көршілеріне қатысты бастапқы түрінде қолданған. Латын тіліндегі lancea (найза) және balaena (грек тіліндегі phallaina) сөздері үшін Мессапик морфологиялық аралық тіл ретінде қарастырылды. Әдебиетте, осы аймақтан шыққан Гораций мен Энний ғана римдік әдебиетінің авторлары ретінде лама (саздық) деген италық емес сөзді сақтап қалды, ол Мессапик болуы мүмкін.

Ежелгі грек тілі

Мессапик тілінің eipeigrave ("жазды, кесіп белгіледі"; варианты ipigrave) грек тілінен алынған сөз (бастапқы түбірі eipigra, ipigra эпиграфо, ἐπιγράφω, "жазу, ойып жазу" сөзінен шыққан), және Мессапик әліпбиінің архаикалық грек жазуынан алынғандығымен байланысты. Басқа грек сөздерінің ішінде argora pandes ('монета шенеуліктері', алғашқы бөлігі ἄργυρος сөзінен алынған) және Афана, сондай-ақ Апродита сияқты құдайлардың есімдері бар. Алайда, соңғы атау протоалбан тіліндегі *apro dītā 'күннің / таңның шурағы' дегенмен сәйкес келеді, бұл ежелгі грек Афродитасының бастапқы көзі болуы мүмкін, және албан тіліндегі afro dita 'күннің / таңның шурағы' фразасында сақталған, бұл Венера планетасын білдіреді. Мессапик құдайы Даматураның шығу тегі күмәнді: Владимир И. Георгиев (1937), Экрем Чабеж, Шабан Демираж (1997) немесе Мартин Л. Вест (2007) сияқты ғалымдар оның грек тілінде Деметра деп аталған иллириялық құдай болғанын айтады, ал Пауль Кречмер (1939), Роберт С. П. Бикес (2009) және Карло Де Симон (2017) оған қарсы пікір білдіреді.