Кіріспе
Ауылдық жердің иесі – Англо-саксондық және Норман Англиясында ауылдық жерді иеленуші деп аталған құрметті атақ. Бұл атақтар ағылшын феодалдық (нақтырақ айтқанда, барондық) жүйесіне қатысты. Лорд манориалдық құқықтарға ие болды (манор үйі және демесне деп аталатын тұрғын үйді орнату және иемдену құқығы), сондай-ақ феодалдық билік құқығына, яғни иемденеден пайда табу немесе беру құқығына (мысалы, жер иесі ретінде). Бұл атақ қазіргі Англия мен Уэльсте заңмен мойындалған меншік нысаны ретінде сақталып келеді және тарихи құқықтарына қарамастан дербес түрде иеленуге болады. Ол бір адамға толығымен тиесілі болуы немесе басқа адамдармен бөлісілуі мүмкін. Валли тілінде бұл атақ Breyr деп аталады. Ұлыбританияның тәуелді территориялары Джерси мен Гернсидегі балама атақ Seigneur болып табылады. Мұндай иелікке ұқсас атақ француз тілінде Sieur немесе Seigneur du Manoir, неміс тілінде Gutsherr, түрік тілінде Kaleağası (Kaleagasi), норвег және швед тілдерінде Godsherre, голланд тілінде Ambachtsheer, ал итальян тілінде Signore немесе Vassallo деп аталады.
Lord of the manor is a title that, in Anglo Saxon England and Norman England, referred to the landholder of a rural estate. The titles date to the English feudal (specifically Baronial) system. The lord enjoyed manorial rights (the rights to establish and occupy a residence, known as the manor house and demesne) as well as seignory, the right to grant or draw benefit from the estate (for example, as a landlord). The title continues in modern England and Wales as a legally recognised form of property that can be held independently of its historical rights. It may belong entirely to one person or be a moiety shared with other people. The title is known as Breyr in Welsh. In the British Crown Dependencies of Jersey and Guernsey the equivalent title is Seigneur. A title similar to such a lordship is known in French as Sieur or Seigneur du Manoir, Gutsherr in German, Kaleağası (Kaleagasi) in Turkish, Godsherre in Norwegian and Swedish, Ambachtsheer in Dutch, and Signore or Vassallo in Italian.
Өмірбаян
Иелік феодалдық жүйеде жер меншігінің негізгі бірлігін құрады. Бастапқыда Англияда феодалдық "барондық" жүйеде корольден тікелей, әскери қызмет арқылы жер алғандардың барлығы – графтардан бастап – "барон" деп есептелді. Феодалдық жүйедегі жер иеленудің басқа түрлеріне сержанттық (әскери қызметтен өзге белгілі бір міндетті орындау үшін берілген жер) және сокаж (жалдама ақы) кірді. Генрих II патша тұсында "Scaccario Dialogus" еңбегі үлкен барондарды (жерлерін әскери қызмет арқылы иеленгендер) және кіші барондарды (жерлерін әскери қызметсіз иеленгендер) ажыратты. Олар титулдары жер иелігіне байланысты болғандықтан, иелік иелері кіші барондар тобына жатты, себебі олардың барондықтары әскери қызметке байланысты емес еді. 1265 жылдан бастап парламенттегі король кеңесіне қатысу құқығы шақыру қағазы түріндегі жарлық арқылы ғана беріле бастады, бұл үлкен барондардың мәртебесін бекітіп, Лордтар палатасын құрды. Магна Карта (алғаш рет 1215 жылы жарияланды) "Ешбір еркін адам заңды сот шешімімен сотталмайынша, тұтқынға алынбайды, түрмеге қамалмайды, мүлкінен айырылмайды, құқықтан тыс қалмайды, елден қуылмайды немесе жойылмайды, сондай-ақ оған қарсы заңсыз іс-қимыл жасалмайды" деп жариялады. Осылайша, парламентке қатысуға құқығы бар үлкен барондар бір-біріне "теңдес" деп есептелді және Эдуард II патшаның тұсында оларға жиынтығында "теңдес ақсүйектер" деп аталды. Ал осы аралықта барондықтар бойынша кіші феодалдық иеленушілер парламентке шақырудан бас тартты, олардың орнына әр округтегі кіші барондар шериф арқылы топтама шақыруды алатын болды, ал олардың қатарынан өкілдер топ атынан қатысу үшін сайланды (кейін бұл Халық палатасына айналды). Бұл иеліктерге ие болудың саяси маңызының төмендеуіне әкелді, нәтижесінде барондық мәртебе аумаққа байланысты емес, "жеке" титулға айналды. Сондықтан, барондық титулдар, соның ішінде иеліктер, теңдес ақсүйектер қатарына енгізілмеді. Барлық ағылшын феодалдық барондықтары, иеліктер болмаған және теңдес ақсүйектерге дейін жаңартылмаған, 1660 жылғы Tenures Abolition Act арқылы жойылды, ол қалпына келтіруден кейін қабылданды және әскери қызмет пен басқа да заңдық құқықтарды жойды. Бұл иеліктерді ағылшын феодалдық жүйесінің жалғыз қалдығы етіп қалдырды. Англиядағы иелік титулдары сияқты, 1600 жылға қарай Франция мен Италиядағы бұрынғы нормандық аумақтардағы иелік титулдары иелерін осы аумақтардағы барондықтар сияқты абыройландырмады. Иеліктерде көбінесе феодалдық дәуірден қалған белгілі бір құқықтар болады. Әр иеліктің нақты құқықтары әртүрлі болуы мүмкін: нарық өткізу құқығы, белгілі бір су жолдарына немесе минералды кен орындарына құқықтар бар.
Жалға алу
Орта ғасырдағы Англияда жерді ағылшын монархының немесе билеушісінің атынан ықпалды жергілікті қолдаушы ұстаған, ол өз кезегінде қорғауды қамтамасыз еткен. Лордқа адалдық серт берген адамдар вассалдар деп аталды. Вассалдар – патшаға адал қызмет еткен және оған жауап ретінде жерді пайдалануға құқық алған ақсүйектер болды. Алайда, Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін, Англиядағы барлық жер монархқа тиесілі болды, ол коньдерге, барондарға және басқаларына әскери қызмет көрсету шартымен, "энфиофмент" деп аталатын мәміле арқылы оны пайдалану құқығын берді. Феодалдық жерді тікелей патшадан алған адам "бас жалға алушы" деп аталды (қараңыз: Жер иелігі).
Қосалқы жалға алу
Әскери қызмет он салт аттыдан тұратын бірліктерге негізделген (рыцарьдық қызметті қараңыз). Ірі тікелей вассал барлық он салт аттыны беруге міндетті болса, кіші тікелей вассал жартысын ғана беруі мүмкін еді. Кейбір тікелей вассалдар жерді кіші жалдамалы адамға беру арқылы "суб-инфеуде" жасады. Бұл суб-инфеуделеу бір манордың иесі деңгейіне дейін жалғасуы мүмкін, ал ол манордың өзі рыцарьдық қызметтің бір бөлігін ғана білдіруі мүмкін. Месне лорд – бірнеше манорларды ұстап тұратын, манор иесі мен жоғары лорд арасындағы орта буын лорд. Жалдамалы адам рыцарьдық қызмет көрсетуге, оның бір бөлігін қаржыландыруға немесе номиналды төлем жасауға міндетті болуы мүмкін. 1290 жылғы Quia Emptores заңымен одан әрі суб-инфеуделеуге тыйым салынды. Рыцарьдық қызмет 1660 жылғы Тенурлерді жою туралы заңмен жойылды.
Қожалық соттар
Елді мекендер жер учаскесі ретінде анықталды және шіркеудің басқару құқығымен (адвокациямен) тығыз байланысты болды; көбінесе басқару құқығы Елді мекеннің құқықтарына қоса берілді, кейде олар бөлініп, жарты-жартылай иелікке айналды. Көптеген Елді мекен иелері жер иелігі биліктің негізі болған кезде, шағын дворяндар ретінде танылды. Мұндай жағдай заңдық мәселелер тудыруы мүмкін. 1872 жылдың қаңтар айында "Лидс Елді мекендерінің иелері" тобы ретінде заң соттарына жүгініп, ірі қалалық корпорацияларға меншік құқықтары сатылып жатқан кезде, олардың жерге қатысты "меншік құқықтарын жүзеге асыра алатынын" анықтауды сұрады. 1854 жылы Лидс Елді мекендерінің иелері осы меншік құқықтарын "Лидс корпорациясына" "сатты", ол кейін Лидс қаласы болды. Басқа қалалық корпорациялар да 19 ғасырда өз Елді мекендерінің құқықтарын сатып алды, соның ішінде Манчестер, онда корпорация 1846 жылы осы құқықтар үшін 200,000 фунт төледі. 1925 жылға қарай, Мүлік туралы заңдардың, 1922 жылғы Мүлік туралы заңның және 1924 жылғы Мүлік туралы (өзгерістер) заңның қабылдануымен шартты иелік құқығы (copyhold tenure) ресми түрде жойылды, ол шартты иеліктен толық иелікке (fee simple) айналды. Шартты иелік құқығы жойылғанымен, Елді мекен иелерінің атағы сақталады, және оған байланысты белгілі бір құқықтар 2002 жылғы Жер тіркеуі туралы заңға сәйкес тіркелген жағдайда сақталады. Бұл заң 2013 жылдың қазан айынан кейін Жер тіркелімінде тіркелмеген Елді мекендерге қатысты мәмілелерді қорғамайды. 2002 жылғы Жер тіркеуі туралы заң 2013 жылдың қазан айынан кейін тіркелмеген Елді мекендердің болуына әсер етпейді, тек оларға бұрын берілген құқықтарға ғана қатысты. 20 ғасырдың соңында осы атақтардың көп бөлігі айқындыққа ұмтылған бай адамдарға сатылды. Алайда, кейбір сатып алушылар, мысалы, Марк Робертс, тіркелмеген жерді талап ету құқығын даулы түрде пайдаланды. Елді мекеннің иелерінің атағы (яғни Елді мекеннің иелері) – теңдестік атағы емес, ол дворяндық атақ емес.
Стилді қолдану
Елді мекеннің иелігін иеленушіге [Орын атының] иесі немесе ханымы, немесе [Орын атының] иесі немесе ханымы деп атауға болады, мысалы, Кіші Бромвичтің иесі немесе ханымы. Бұл қысқартуға "of" сөзі алынып тасталмаса және иеленушінің аты алдында көрсетілсе рұқсат етіледі, себебі бұл теңдестікке жатпауы керек. "X иеленушісі" немесе "X иесі" деген стиль, белгілі бір мағынада, атақ емес, көбірек сипаттама болып табылады, Шотландиядағы "Laird" терминіне ұқсас. Кембридж Корольдік колледжі бұл термин "байлықты және артықшылықты көрсетеді, сондай-ақ құқықтар мен міндеттерді білдіреді" деген пікір білдірді. Манириалдық иеліктерді асыл атақ деп санауға бола ма, жоқ па, бұл мәселе талқыланып жүр, бірақ тарихи тұрғыдан манириалдық иеленушілер мәртебелі адамдар ретінде қарастырылған. Олар – мұрагерлікке көшетін жер иеліктерінің жартылай жойылған түрі, ол иеленушіге дәстүр бойынша Эсквайр шеніне ие болуға мүмкіндік береді және қазіргі заманғы геральдика және дворяндық зерттеушілері оларды жоғары дворяндық немесе жұптық емес дворяндықтың төменгі деңгейі деп санайды. Бұл мағынада лордтық – меншіктің синонимі, бірақ бұл меншік тарихи құқықтық юрисдикцияны сот бароны түрінде қамтыды. "Justice of the Peace & Local Government Law" журналы, манириалдық иелік атағы – құрметті атақ па, әлде мәртебе ме, деген мәселе әлі де нақты емес екенін, себебі бұл сотта тексерілген жоқ деп хабарлайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, иелер барон немесе еркін адам болып табылады, бірақ олар бұл терминді атақ ретінде қолданбайды. Аталған бароннан айырмашылығы, олар Лордтар палатасында отыруға құқығы болмаған, бұл 1999 жылғы Лордтар палатасы туралы заңға дейін барлық асыл текті жұптарға қатысты. Джон Селден өзінің құрметті еңбегі "Құрмет атақтары" (1672) кітабында былай жазады: "Baro (латынша барон) сөзі де соншалықты тараған, осыдан келіп, барлық иелер ежелгі заманнан бері және бүгінге дейін кейде барон деп аталады (олардың сот барондарының стилі бойынша, ол Curia Baronis және т.б. Мен "hors de son Barony" деген сөзді ақталмағандық үшін "hors de son fee" деп оқыдым), сондай-ақ қазынашылық судьялары да ежелгі заманнан бері оларға бекітілген".
Елді мекендердегі құқықтар немесе оқиғалар
1965 жылдан бері иелер мәжбүрлі түрде сатып алу жағдайында өтемақы алуға құқылы. 2002 жылғы Жер тіркеуі туралы заңға дейін, иеліктерді Ұлыбритания жер тіркеу қызметінде тіркеу мүмкін болды. 1922 жылғы Мүлік туралы заң күшіне енгеннен кейін, 1925 жылдан бастап жаңа иелік құқықтары құрылмайды. Иеліктерге қатысты құқықтар, яғни иелердің басқа адамдардың жеріне қатысты пайдалана алатын құқықтары, егер олар сол кезде Жер тіркеу қызметінде тіркелмесе, 2013 жылдың 12 қазанында тоқтатылды. Бұл иеліктерді тіркеуден бөлек мәселе, себебі тіркелген және тіркелмеген иеліктер осы күнден кейін де сақталады. 2013 жылдың 12 қазанынан бастап олардың іс жүзіндегі құқықтары ғана «жоғары тұрған мүдде» құқығын жойды, яғни, мүдделер немесе құқықтар осы жерге қатысты тіркелмесе де, жерге әсер ету мүмкіндігінен айырылды. Иеліктерге қатысты құқықтар тіркелген немесе тіркелмеген иеліктер үшін де тіркелуі мүмкін; алайда, олардың тіркелуіне дейін құқықтардың бар екенін растайтын құжаттарды Жер тіркеу қызметіне ұсыну қажет болуы мүмкін, және 2013 жылғы 12 қазаннан кейін жер сатылған жағдайда олар тіркелмеуі де мүмкін. Бұл мәселе иеліктің мәртебесіне әсер етпейді.
Қазіргі күн
Манориалды лорд немесе ледилік ағылшын немесе британдық пэрлік жүйесімен байланысты емес, керісінше, оған дейінгі феодалдық немесе барондық жүйенің қалдығы болып табылады. Бұл атақ британдық аристократияның "атақты" қабатының бөлігі болып санала ма, жоқ па, деген мәселе талқыланады, бұл атақ қазіргі уақытта көбінесе пэрлік атақтарымен байланысты болғанымен, тарихи тұрғыдан ағылшын жер иелері мен помещиктерімен, Ұлыбританияның сыныптық құрылымы аясында байланысты болған. Манориалды лорд мәртебесі қазіргі таңда эсквайр дәрежесімен де-факто байланысты. Тарихи қолжазбалар комиссиясы Оңтүстік Англияны қамтитын екі манориалдық құжаттар тізілімін ұстап тұрады. Бір тізілім приходтар бойынша, екіншісі – манориалдар бойынша құрылған, және манориалдық жазбалардың соңғы белгілі орны көрсетілген, жазбалар көбінесе өте шектеулі. Лондонның Кью қаласындағы Ұлттық мұрағат және округтік жазба кеңселер манориалдарға немесе манориалдық құқықтарға қатысты көптеген құжаттарды сақтайды, кейбір жағдайларда манориалдық сот актілері сақталған, мұндай құжаттар қазір заңмен қорғалады. Манориалды лордтыққа иелік етуді британдық паспорттарда ресми түсіндірме арқылы сұраған жағдайда көрсетуге болады: "Иесі – [Манориал аты] манориалының лорды".
Жерге қатысты талаптар
2004 жылы Ұлыбритания Парламентінде жер дауы мәселелері көтеріліп, Конституциялық мәселелер жөніндегі Парламенттік мемлекеттік хатшының жауабымен талқыланды. Ол жауабында «феодалдық және помещиктік құқықтың қалдықтарын реформалау қажеттігін» мойындады. Бұл мәселеге Уэльстегі Питерстоун Вентлуг ауылындағы жағдай назар аударды, онда ауыл тұрғындары үйлеріне баратын помещиктік жерден өту үшін артық төлем төлеуге мәжбүр болды.
Минералдық меншікке иелік ету
2014 жылы және одан бұрын, жер тіркеліміне иеленушілердің минералдық құқықтарын талап ету үшін 73 000 өтініш келіп түскенін жариялағаннан кейін, иеленушілердің құқықтарына ие болғандардың үйлердің астында және манориалдық иеліктердегі жергілікті қауымдастықтардың жанында фрекингке рұқсат беруі мүмкін деген қорқыныш болды. Келіп түскен көптеген өтініштер Ланкастер герцогтігінен және Корнуолл герцогтігінен болды, олар өздерінің тарихи "манориалдық минералдық меншігін" растады.