Кіріспе

Маркиз (/uk/'/m//ɑː//(//r//)//k//w//ɪ//s/; maʁki) – Еуропаның түрлі елдеріндегі және олардың бұрынғы отарларындағы жоғары мұрагерлік атағы бар дворян. Неміс тіліндегі баламасы – Markgraf (маркграф). Маркиз дәрежесіндегі әйел немесе маркиздің әйелі (немесе жесірі) маркиза деп аталады. Бұл атаулар Азия елдеріндегі, мысалы, Императорлық Қытай мен Императорлық Жапониядағы дәрежелерді білдіру үшін де қолданылады.

Этимология

Маркиз сөзі ағылшын тіліне 13 ғасырдың соңында немесе 14 ғасырдың басында көне француз тіліндегі marchis ("шекаралық аймақтың билеушісі") сөзінен енген. Француз сөзі марш ("шекара") сөзінен туындаған, ал ол орта латын тіліндегі марка ("шекара") сөзінен алынған. Италия патшалықтарындағы марграф және маркезе сөздерінен қазіргі ағылшын тіліндегі марш сөзі де шыққан. Рим империясы құрылған кезден бастап-ақ, шекаралық және ішкі аумақтардың басшылары арасындағы айырмашылық жасалды: кейбір провинциялар сенаттың басқаруына берілсе, көбінесе тыныш емес немесе осал провинциялар императордың басқаруына берілді. "Герцог" және "граф" атақтары да Византия империясындағы шендер ретінде ерекшеленді, дукс (сөзбе-сөз "жетекші") провинциялық әскери губернатор үшін қолданылып, ал шекара бойындағы белсенді армияның басшысына comes (сөзбе-сөз "серік", яғни императордың серігі) шені берілді.

Бельгия

Бельгияда маркиз атағы Француз төңкерісінен бұрын пайда болған және бүгінге дейін сақталып келеді. Қараңыз .

Испания

Испанияда маркиз/маркиза (Маркиз/Маркиза) атағы әлі де сақталуда. Олардың 142-сі – испандық грандтары. Әдетте маркизге "Ең ардақты мырза" (Ilustrísimo Señor) деп, ал егер ол гранд болса, "Ең жоғары дәрежелі мырза" (Excelentísimo Señor) деп аталады. Мысалы, Карпио маркизі, Испанияның Гранды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда және тарихи түрде Ирландияда маркиз герцогтан төмен, ал графтан жоғары тұрады. Маркиз дәрежесіндегі әйел немесе маркиздің әйелі маркиза деп аталады. Атақтың мәртебесі, дәрежесі немесе орны маркизат немесе маркизаттық деп аталады. Ұлыбританияның маркизінің немесе маркизасының аты алдынан «The Most Honourable» деген құрметті префиксі қойылады. Ұлыбританияда және тарихи түрде Ирландияда осы атақтың жазылуы маркиз болып табылады. Шотландияда кейде француз тіліндегі «marquis» жазуы қолданылады. Орта ғасырлардан бері маркиз бен басқа атақтар арасындағы теориялық айырмашылық ұмытылып кеткен. Бұрын граф пен маркиздің арасындағы айырмашылық мынада еді: маркиздің жері, «марш» деп аталатын аймақ, елдің шекарасында орналасқан, ал графтың жері, «округ» деп аталатын аймақ, көбінесе солай болмаған. Осының нәтижесінде, маркиздерге жауласатын көршілерден қорғану және бекініс салу сеніп тапсырылды, сондықтан олар графтардан маңыздырақ және жоғарырақ дәрежеде болды. Бұл атақ герцогтан төмен тұрады, ол көбінесе патшалық отбасының мүшелеріне ғана берілген. Маркиз дәрежесі британдық жұрлық жүйесіне салыстырмалы түрде кеш енгізілді: марш иелерінің ешқайсысы маркиз дәрежесіне ие болған жоқ, бірақ олардың кейбіреулері графтар болды. 1838 жылы Виктория патшайымының таққа отырғызылуының кешінде премьер-министр лорд Мельбурн оған себебін түсіндірді (оның күнделігінен): Мен [Лорд Мельбурнмен] таққа отырғызу салтанатына қатысқан пэрлердің саны туралы сөйлескен едім, ол мұндай нәрсе бұрын болмаған деді. Мен өте аз виконт бар екенін байқадым, ол «виконттар өте аз, олар көне атақ, және шын мәнінде ағылшындық емес; олар вице-комитеттерден шыққан, ал герцогтар мен барондар – нағыз ағылшындық атақтар; маркиздер де ағылшындық емес, және адамдар герцог болмасын деп қалағанда ғана маркиздер етіп тағайындалған».

Көркем шығармаларда

Маркиздер мен маркизалар кейде көркем әдебиетте кездеседі.