Кіріспе

Рим дәуірінен бастап Еуропадағы императорлық немесе патшалық сарайларда қызмет атқарған жоғары лауазымды шенеунік – паlatin немесе palatinus (лат.; қараңыз, төмендегі туынды жазулары) – Рим дәуірінен бастап Еуропадағы императорлық немесе патшалық сарайларда қызмет атқарған жоғары лауазымды шенеунік. "Паlatin" термині алғаш рет Көне Римде императордың жеке кеңсесінің қызметкерлері үшін қолданылған, себебі олар Паlatin төбесімен байланысты болған. Константин I билікке келгеннен кейін император сарайының күзетшілері де осы себеппен Scholae Palatinae деп аталды. Ерте орта ғасырларда бұл атақ императорлық сарайдан тыс сарайлармен де байланысты болды; папалық әкімшіліктегі ең жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі – judices palatini деп аталды. Кейіннен Меровинг және Каролинг әулеттері, сондай-ақ Киелі Рим империясы да граф паlatinдерге ие болды. Венгрия, Польша, Литва, Германия империясы және Бургундия графтығында осыған ұқсас атақтар қолданылған, ал Англия, Ирландия және Британдық Солтүстік Американың кейбір аймақтары графтық паlatinдердің билеушілерін паlatinдер деп атады. Латын тілі орта ғасырлардағы жазбаларда басым болғандықтан, бұл терминнің мағынасы көбінесе өзгермеді. Бірақ оның жазылуы еуропалық тілдерде сәл өзгерді: латынша palatinus, көпше түрі palatini Меровинг дәуірінде де кеңсе болып сақталды, бүгінде граф Паlatin деп аталады. Бұл сөз француз тілінде palaisin түріне айналып, Норман әулетімен бірге ағылшын тіліне palatine ретінде енді. "Паlatin" сөзі Францияның эпосындағы Карл I-нің он екі батырынан біріне қатысты "паlatin" сөзімен де байланысты. "Palatinus" және оның туындылары Шығыс Еуропадағы белгілі бір жоғары лауазымды шенеуніктердің, мысалы, славян воеводасының (провинцияның әскери губернаторы) атауларын да білдіреді. Польшада Паlatin (Comes Palatinus) атағы Воевода (Dux Exercituum) атағымен біріктірілді.

Ежелгі Рим: palatinus

Император гвардиясының мүшелері Римнің мифтік негізін қалау орыны саналатын Палатин төбесінің атымен аталыпты. Сол төбеде, екі мектептің ескісінде, соғыс құдайы Марстың ежелгі Салий ағайындарының мүшелері тұрған, олардың символикасы император сарайының символикасымен ұқсас болған. Әскери оқу орындары "scholae" деп аталса, император гвардиясы "Scholae Palatinae" деп аталды. Бұл императордың жеке әскері болды, және императорға оны әскери жорықтарда өзі пайдалануға рұқсат берілген.

Киелі Рим империясы: palatinus келеді

Орта ғасырлардан бастап "палатин" термині Еуропаның әртүрлі лауазымды тұлғаларына қолданылды. Олардың ең маңыздысы – comes palatinus, граф-палатин, ол Меровинг және Каролинг дәуірлерінде (5-10 ғасырлар) патшаның үй шаруашылығының, әсіресе император сарайларындағы (қараңыз kaiserpfalz) сотының лауазымды адамы болды. Граф-палатин сот отырыстарында, мысалы, ант қабылдау немесе сот үкімдерін орындауда ресми өкілдік етті және осы оқиғалардың тіркемелерін жүргізуге жауапты болды. Алғашқыда ол патшаның сотында істерді қарап, шешімдерді орындауға уәкілеттік алды, бірақ уақыт өте келе бұл құқықтар оның жеке сот билігіне ие болуына дейін кеңейді. Бұл міндеттерден өзге, граф-палатин патшаның үй шаруашылығына қатысты әкімшілік функцияларды да атқарды. 9 ғасырда Каролингтердің билігі мен оның құрамындағы Киелі Рим императорының лауазымы да тоқтады. Бір ғасырдан соң Отон I бұл лауазымды қайта жаңғыртты, бірақ жаңа империя Франция емес, Германияда құрылды. Саксон және Салиан династияларының неміс патшалары тұсында (10-12 ғасырлар) граф-палатиннің функциялары Каролингтер сотындағы missi dominici функцияларымен үйлесті. Олардың түрлі міндеттері болды: провинцияларда патшаның өкілдері ретінде, патшалық доменді басқаруға және Саксония мен Бавария сияқты герцогтіктердегі, әсіресе Лотарингиядағы құқықтық жүйені қорғауға және басқаруға жауапты болды. Кейіннен басқа палатиндік құқықтар герцогтік династиялар, жергілікті әулеттер немесе Италияда епископтардың қарамағына өтті. 10 ғасырдан бастап Аахендегі патша сарайымен байланысты Лотарингияның граф-палатиндері Каролинг граф-палатиндерінің нақты мұрагеріне айналды. Оның кеңсесінен Рейн графтығы – Пфальц, немесе жай ғана Пфальц пайда болды, ол император Фридрих I (Барбаросса) (1190 жылы қайтыс болған) тұсында үлкен аумақтық күшке ие болды. "Палатин" термині Карл IV тұсында қайта қолданылды, бірақ олардың юрисдикциясы ерікті болды және тек құрметті функцияларды атқарды.

Папалық мемлекеттер: judices palatini

Орта ғасырларда пап сарайының судьялары (judices palatini) папаның үй шаруашылығының ең жоғары әкімшілік лауазымдарындағы тұлғалар болды.

Қазіргі заман

Ерте заманауи Британияда палатинат немесе графтық палатинат термині, әдетте тәжге ғана берілетін биліктерді жүзеге асыра алатын феодалдардың графтықтарына да қолданылған. Сол сияқты, Солтүстік Америкадағы ағылшын отарларында да палатиндік провинциялар болды: Сецилий Кальверт, 2-ші Барон Балтимор 1632 жылы Мэрилендте, ал 1663 жылы Каролинаның иелері палатиндік құқықтар алды. Заң тарихшысы Джон Филип Рид бір күні "Гудзон шығанағы компаниясының «Руперт жеріне» қатысты юрисдикциясын графтық палатинатпен салыстыруға бола ма?" деп әжуалы түрде сұрады. Оның сұрағына әлі күнге дейін ғылыми зерттеулерде толыққанды назар аударылмады. 19 ғасырдағы Германияда Паладин – ресми шен болды және императорына қызмет ететін адам үшін құрметті атақ саналды. Олар – қосымша наградаларға ие болған рыцарьлар, және оларға әдетте тәжге ғана берілетін биліктерді жүзеге асыру құқығы берілді. Нацистік Германияда Герман Герингке де «Паладин» атағы берілді, бұл атақ иесін монархтан кейінгі екінші тұлғаға теңестіретін дәстүрге сілтеме жасады.