Кіріспе

617-ші эскадрилья – Корольдік әуе күштерінің ұшақ эскадрильясы, бастапқыда Линкольнширдегі Скэмптон әуежайында, қазір Норфолк әуежайындағы Мархамда орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс дамбаларына қарсы өткізілген "Шабуыл" операциясы үшін олар "Дамбастерлер" деп белгілі. 21-ші ғасырдың басында бұл эскадрилья 2014 жылдың 28 наурызында таратылғанға дейін Panavia Tornado GR4 ұшақтарымен жердегі шабуыл және барлау міндеттерін орындады. "Дамбастерлер" 2018 жылдың 18 сәуірінде қайта құрылып, 2018 жылдың маусым айында RAF Marham әуежайында Lockheed Martin F-35B Lightning ұшақтарымен жабдықталды, осылайша бұл алдыңғы қатарлы V/STOL типіндегі ұшақтармен Ұлыбританияда орналасқан алғашқы эскадрилья атанды. Аталмыш бөлімшеде Корольдік әуе күштері мен Корольдік теңіз күштерінің қызметкерлері қызмет етеді.

Соғыс аралығы

Алан Лейк жазған RAF ұшақ құрамалары туралы кітапта No. 617 эскадрильясына 1939 жылғы сәуірден қыркүйекке дейін MZ идентификациялық коды тағайындалған, бірақ сол кезде бұл эскадрилья әлі құрылмаған еді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1943 жылғы 21 наурызда RAF Scampton әуежайында Avro Lancaster ауыр бомбалаушыларымен эскадрилья құрылды. Ол нацистік Германиядағы Рура өнеркәсіптік аймағына су және қуат беруге арналған үш маңызды бөгетке – Мёне, Эдер және Сорпеге – шабуыл жасау үшін жоғары құпияда құрылды. Бұл жоспарға «Шабуыл» кодолық аты берілді және 1943 жылғы 17 мамырда орындалды. Эскадрилья Барнс Уоллистің «Секіретін бомбасын» қолдану тактикасын әзірлеуге міндетті болды және Дербиширдегі Жоғарғы Дервент аңғарындағы бөгеттерде жаттығулар өткізді, себебі бөгет қабырғаларындағы мұнаралар Германиядағы нысана бөгеттеріндегідей болды. Король Георг VI бекіткен эскадрильяның нышаны «Шабуылдың» құрметіне бөгеттің жарылуын бейнелейді. Эскадрилья таңдаған ұраны – француз әйелі Мадам де Помпадурдың король Людовик XV-ке Россбах шайқасындағы жеңілістен кейін айтқан сөзінің екі мағыналы ойынға салынған нұсқасы. No 617 эскадрильясының алғашқы командирі қанат командирі Гай Гибсон рейдтегі еңбегі үшін Виктория кресімен марапатталды. Рейдтен кейін Гибсон көптеген рейдтерге қатысқандықтан ұшудан алынып, жарнамалық турнеге шықты. Қанат командирі Джордж Холден шілдеде командир болды, бірақ ол 1943 жылғы қыркүйекте «Сарымсақ» операциясы кезінде Дортмунд-Эмс каналына шабуыл жасағанда төртінші миссиясында атып түсіріліп қаза тапты; оның жанында Гибсонның төрт экипажы болды. Х. Б. «Мик» Мартин уақытша командалық міндетті алды, кейін Леонард Чешир командир болып тағайындалды. Чешир қажетті нысананы белгілеудің арнайы техникасын әзірледі және жеке қатысты, ол стандартты Pathfinder бөлімшелерінің дәлдігінен әлдеқайда жоғары болды. Ол сондай-ақ ВК орденін алды. 1943 жылғы 15 шілдеде эскадрильяның 12 ұшағы Солтүстік Италиядағы нысаналарға шабуыл жасау үшін Скамптондан ұшып кетті. Барлық ұшақтар шабуыл жасап, шығынсыз Солтүстік Африкаға бет бұрды. Нысаналар Сан-Поло-д'Энца және Арквата-Скривия электр станциялары болды; шабуылдар итальяндық майданға қолдау көрсету үшін электрленген теміржол жүйесімен Италияға қарай келе жатқан неміс әскерлерін тежеп тұруы күтілді. Операция аз қарсылыққа тап болды, бірақ нысаналар аңғардағы тұманмен жасырылды және жойылмады. 12 экипаж 25 шілдеде Солтүстік Африкадан Скамптонаға қайтып келді. Легхорн доктарына шабуыл жасау тұманның жабылуына байланысты үлкен жетістікке қол жеткізе алмады. 1943 жылғы 29 шілдеде Скамптондан 9 ұшақ Италияның Милан, Болонья, Генуя және Турин қалаларына парақшалар тастау үшін ұшып кетті. Барлық ұшақтар миссияны аяқтап, Солтүстік Африканың Блида қаласында аман-есен қонды. Ұлыбритания үкіметі 1943 жылғы шілде және тамызда итальяндық көшбасшы Муссолиниді нысанаға алу үшін No 617 эскадрильясын қарастырды. Британдықтар Муссолини өлтірілсе, Италия соғыстан шығады деп сенді. Бұл Римдегі Муссолини штабы мен резиденциясын нысанаға алған өте төмен деңгейдегі ұшу болжаныпты. Бұл нысаналардың ешқайсысы да одақтастар зақымдамауға уәде берген Ватиканнан 1500 метрден жақын болған жоқ. Алайда жоспар ұсынылғаннан кейін екі апта ішінде Муссолини қарсыластарымен биліктен қуылды және оның орнына Пьетро Бадольо келді, бұл қыркүйекте одақтастармен келісімге келді. Соғыстың қалған бөлігінде эскадрилья мамандандырылған және дәлдікпен бомбалау рөлін жалғастырды, соның ішінде бетонды U-боттық жасырынған жерлер мен көпірлер сияқты нысаналарға жер сілкінісін тудыратын «Таллбой» және «Гранд Слем» бомбаларын қолданды. 1943 жылы Дортмунд-Эмс каналына бірнеше сәтсіз әрекеттер жасалды («Сарымсақ» операциясы); ол 1944 жылғы қыркүйекте «Таллбоймен» бұзылды. 1945 жылғы наурызда эскадрилья алғаш рет «Grand Slam» бомбасын Билефельд виадугына қарсы қолданып, оны қиратты. Виадук 54 рет шабуылға ұшырағаннан кейін де толығымен жойылған жоқ. Эскадрильяның дәл ұшудағы дағдылары Нормандияға шабуыл кезінде де пайдаланылды, бұл немістерді одақтастардың шабуыл жасайтын жері туралы жаңылыстыру үшін жасалған үлкен күш-жігердің бір бөлігі болды. D күні қонудан бұрынғы түнде эскадрилья алюминий фольгасының жұқа жолақтарын (Window деп аталады) Cap d'Antifer суларына түсірді, нақты D күні қонудан. Бұл жолақтар көптеген сағаттар бойы мұқият хореографиялық үлгіде, неміс радарларында кемелер болмаса да, жақындап келе жатқан үлкен теңіз флотының иллюзиясын жасау үшін тасталды. Эскадрилья бұл техниканы Шотландиядағы Танталлон қамалында тұтқынға алынған неміс Вюрцбург, Фрейя және Зеетакт радарларын пайдаланып жаттықты. Әсіресе көзге түсетін шабуылдар Тирпицтің мүгедек болуына және батып кетуіне әкелді, бұл Солтүстік Норвегиядағы фиордқа көшірілген маңызды неміс линкорлары, ол Арктика конвояларына қауіп төндірді және Ұлыбританиядан әуеден шабуыл жасау үшін тым алыс болды. Ол бұрыннан-ақ Корольдік теңіз күштерінің шағын суасты қайықтарының шабуылынан және Флот әуе күштерінің авианосецтерден жасаған шабуылдарынан зардап шеккен, бірақ екі шабуыл да оны батыруға жеткіліксіз болды. Бұл міндет No IX және No 617 эскадрильяларына берілді; олар Тирпицке «Таллбой» бомбаларымен шабуыл жасау үшін Ресейдегі Архангельс жанындағы Ягодникке орналастырылды. 1944 жылғы 15 қыркүйекте RAF бомбалаушылары линкордың мұрын бөлігіне шабуыл жасады, оны теңізге лайықсыз етіп, Тромсё фиордына жіберді, онда уақытша жөндеу жұмыстары жүргізілді, сондықтан ол суға жүзбелі батарея ретінде бекітілді. Бұл фиорд Шотландиядан ұшып келетін бомбалаушылардың жете алатын қашықтықта болды және ол қазан айында тағы шабуылға ұшырады, бірақ бұлтты ауа райы шабуылды тоқтатты. Соңғы шабуыл 1944 жылғы 12 қарашада екі эскадрильядан жасалды. Бірінші бомба нысанадан тысқары түсті, бірақ келесі ұшақтар екі тікелей соққы берді. Тирпицке бірінші бомба тигеннен кейін он минут ішінде «C» мұнарасында жарылыс болды және ол аударылып, 1700 экипаждың 1000-і қаза тапты. Тирпицке жасалған үш RAF шабуылын қанат командирі Дж. Б. «Вилли» Тейт басқарды, ол 1944 жылғы шілдеде Чеширдің No 617 эскадрильясының командирі болып тағайындалды. Рейдке қатысқан пилоттардың арасында америкалық Флайт лейтенант Джон Ливитт болды, ол 31 Lancaster ұшағының бірін ұшырды. Ливитттің ұшағы Тирпицтің ортасына тиген бомбаны тастады. Екі эскадрилья да Тирпицті батырған бомбалардың өздеріне тиесілі екенін мәлімдеді, бірақ No IX эскадрильясының Lancaster WS Y (LM220) ұшқышы Флайинг офицер Дуги Тведдл тастаған «Таллбой» бомбасы соғыс кемесінің батып кетуіне жатқызылды. Ф/О Тведдл Тирпицке қарсы операциядағы рөлі үшін Ерекше ұшқыш кресімен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде эскадрилья 1599 операциялық ұшуды жүзеге асырды, нәтижесінде 32 ұшақ жоғалды.

Салқын соғыс (1946-1981)

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін эскадрилья Ланкастерлерді Авро Линкольнмен алмастырды, ал 1952 жылы – ағылшынның «Электрик Канберра» реактивтік бомбалаушысымен. 1955 жылы эскадрилья төрт айға Малайяға жөнелтіліп, 15 желтоқсанда RAF Бинбрукке оралып таратылды. 1958 жылы 1 мамырда RAF Скамптонде RAF Бомбалау командасының V бомбалаушы күшінің құрамында қайта құрылды. Ұлыбританияның стратегиялық ядролық тиынын сақтау мақсатында эскадрилья 1960 жылдың тамызынан бастап Avro Vulcan B1 ұшақтарымен жабдықталды. 1961 жылдың 23 мамырында эскадрильяның ұшақтары жаңартылған Vulcan B1A болды. Эскадрильяның басты міндеті – түрлі еркін түсетін ядролық бомбаларды қолданып, жоғары биіктікте стратегиялық бомбалау болды. B1 және B1A типтері әртүрлі еркін түсетін ядролық қарулармен жабдықталған. Олардың арасында Blue Danube, Red Beard, Violet Club, Interim Megaton Weapon, Yellow Sun Mk.1 және әрине Yellow Sun Mk2 болуы мүмкін. АҚШ бомбалары да қысқа мерзімге «Е» жобасы аясында RAF V бомбалаушыларына жеткізілді. Эскадрилья Vulcan B2 ұшақтарына көшуді дерлік бірден бастады, алғашқы ұшақ 1961 жылдың 1 қыркүйегінде жеткізілді. Бірақ жоғары биіктікте стратегиялық бомбалау рөлі тиімді советтік жер-әуе қорғаныс жүйелері пайда болғанға дейін өзгермеді. 1963 жылдың наурызында Бомбалау командасы V бомбалаушыларын жоғары биіктіктегі операциялардан төменгі биіктіктегі ену операцияларына қайта бағыттауға мәжбүр болды. Сонда эскадрильяның Vulcan ұшақтары қауіпсіз түрде Blue Steel бомбасын түсіру үшін жоғары көтеріліп, төмен түсетін маневрді қамтитын миссия профилін қабылдады. Vulcan ұшақтары Blue Steel бомбасын тасымалдауға бейімделген, ал 617 эскадрильясы 1962 жылдың тамызында онымен алғашқы болып пайдалануға дайын деп жарияланды. 1970 жылдың қаңтарында эскадрильяның сегіз Vulcan B2 ұшағы WE.177B жаңа стратегиялық бомбасымен жабдықталды, бұл ұшақтың қауіпсіздігін арттырып, қаруды түсіру кезінде ұшақтың төмен биіктікте қалуына мүмкіндік берді. Ядролық тиынды сақтау жауапкершілігі Корольдік теңіз күштеріне берілгеннен кейін эскадрилья тактикалық шабуыл міссиялары үшін SACEUR-ге қайта бағытталды. Еуропалық соғыс кезінде эскадрильяның рөлі – құрлықтағы әскерлерді қолдау, жаудың басып алған аймақтарына терең шабуыл жасау, жаудың шоғырлану орындары мен инфрақұрылымын WE.177 тактикалық ядролық қаруларымен жою болды, егер қақтығыс осы деңгейге жетсе. Эскадрильяның сегіз ұшағына сегіз WE.177 ядролық бомбасы бөлінді. Vulcan ұшағының бомбалық бөлімі тек бір бомбаны тасымалдауға арналғандықтан және RAF штабының жоспарлаушылары континенттік соғыстың басындағы конвенциялық қарулардың жоғалуын ескергендіктен, ядролық қарудың толық қорын жеткізуге жеткілікті ұшақтарды қалдырды деген қорытындыға келуге болады. Сондықтан Vulcan күші тек ядролық соққы міндеттері үшін резервте сақталды. Эскадрильяның Vulcan B2 ұшақтары 1981 жылдың 31 желтоқсанында таратылғанға дейін негізінен төменгі биіктіктегі ену рөлінде қызмет етті.

F-35B Lightning (2017 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2016 жылдан бастап «Дамбустерлер» F 35B-ге ауысуға дайындық жаттығуларын бастады. Эскадрилья 2017 жылдың соңы мен 2018 жылдың басында Оңтүстік Каролинадағы Теңізшілер корпусының әуе станциясында жұмыс істеді, 18 сәуірде қайта құрылғанға дейін. 2018 жылдың 6 маусымында 617-ші эскадрильяның «Lightning» ұшақтары (ZM145, ZM146, ZM147 және ZM148), үш «Airbus Voyager» және бір «Airbus Atlas C1» қолдауымен Атлантика мұхиты арқылы сегіз сағаттық ұшуды жасап, Ұлыбританияның RAF Marham әуе базасында тұрақты орналасқан алғашқы ұшақтары болды. 10 шілдеде эскадрилья үш F 35B ұшағымен Лондон қаласының үстінен RAF100 мерекелік шеруіне қатысты. 3 тамызда тағы бес F 35B ұшағы «Дамбустерлер» үшін RAF Marham-ға жеткізілді. 617-ші эскадрилья 2019 жылдың 10 қаңтарында «жауынгерлік дайын» деп жарияланды. «Дамбустерлер» алғашқы F 35B орналасуын 2019 жылдың 22 мамырында жасады, алты «Lightning» ұшағы Кипрдегі RAF Akrotiri әуе базасына алты аптаға «Жылтырау таңы» жаттығуы аясында орналасты. 16 маусымда 617-ші эскадрилья RAF F 35B ұшақтарының алғашқы операциялық миссиясын орындады, екі «Lightning» ұшағы «Shader» операциясы аясында Сирия аумағында күзеттік миссиясын жүзеге асырды. 25 маусымда 617-ші эскадрильяның F 35B ұшақтары АҚШ Әуе күштерінің 4-ші истребитель эскадрильясының F 35A және Израиль Әуе күштерінің 140-шы эскадрильясының F 35I ұшақтарымен бірге Жерорта теңізінің шығысында «Три Лайтинг» жаттығуына қатысты. Төрт F 35B «Lightning» ұшағы 2 шілдеде RAF Marham-ға оралды, ал қалған екеуі Италия Әуе күштерімен бірлесіп оқу жаттығуларын жүргізу үшін Amendola әуе базасына келді, оның ішінде 32-ші аэродромдық топтың (32º Stormo) жергілікті F 35A ұшақтары да қатысты. Үш «Lightning» ұшағы 9 қазан күні Westlant 19 жаттығуына дайындық ретінде RAF Marham-нан MCAS Beaufort-қа ұшып кетті, ал 13 қазанда HMS Queen Elizabeth кемесіне 17-ші сынақ және бағалау эскадрильясымен бірге алғаш рет мінгізілді. 2020 жылдың 22 қаңтарында «Дамбустерлер» алғашқы «Lightning» ұшағымен Невада штатындағы Nellis әуе базасындағы «Қызыл Ту» жаттығуына қатысу үшін Marham-нан ұшып кетті. 2020 жылдың қыркүйек және қараша айлары аралығында «Дамбустерлер» VMFA 211 құрамындағы АҚШ Теңізшілер корпусының F 35B ұшақтарын қабылдады, олар 2021 жылғы кемелік топтың (CSG21) орналасуына дайындық үшін HMS Queen Elizabeth кемесінде жұмыс істеу үшін RAF Marham-ға жіберілді. 2021 жылдың мамыр айында 617-ші эскадрилья HMS Queen Elizabeth кемесіне сегіз F 35B «Lightning» ұшағын мінгізіп, 2021 жылғы кемелік топтың (CSG21) құрамына кірді, VMFA 211 тұрақты қанатты бөлім ретінде жұмыс істеді. 2021 жылдың 16 қарашасында эскадрильяның F 35B истребителінің бірі Жерорта теңізіндегі операция кезінде апатқа ұшырады. Ұшқыш қауіпсіз түрде катапульдана алды.

Басшы офицерлер

Төмендегілер 617-ші эскадрильяның командирлері болды:

Танымал мәдениетте

Екінші дүниежүзілік соғыста эскадрильяның және әсіресе "Чэстистің" ерліктері Гай Гибсонның 1944 жылғы "Дұшпан жағалауы алдында" атты кітабында, сондай-ақ Пол Брикхиллдің 1951 жылғы "Дамбаларды жарғандар" кітабында және 1955 жылғы фильмде баяндалған. Алайда, осы есептердің дәлдігі мен толықтығы соғыс жылдарына қатысты көптеген құжаттар әлі де Ресми құпиялар туралы заңмен қорғалғандықтан шектелген. Дегенмен, Джон Свитманның "Дамбаларды жарғандарға шабуыл" ең толық және анық жұмыс деп есептеледі. 2006 жылы Жаңа Зеландиялық кинорежиссер Питер Джексон мен Дэвид Фрост фильмді қайта түсіруді бірлесіп өндіретіні туралы жарияланды. Сценарийін Стивен Фрай жазды, ал режиссураны Кристиан Риверс жүргізуі жоспарланған. Сол кездегі соңғы тірі "Дамбаларды жарғандар" ұшқышы, жаңа зеландиялық Лес Мунро (1919–2015) техникалық кеңесші ретінде көмек көрсетуге дайын еді.