Кіріспе

1883-1975 жылдары Океаниядағы британдық және австралиялық колония Папуа территориясы 1883-1975 жылдары Жаңа Гвинея аралының оңтүстік-шығыс ширегін құрады. 1883 жылы Квинсленд үкіметі бұл аумақты Британ империясына қосып алды. Ұлыбритания үкіметі аннексияны ратификациялаудан бас тартты, бірақ 1884 жылы сол кезде «Британдық Жаңа Гвинея» деп аталған аумаққа протекторат жарияланды. Ағылшындардың бүкіл аумақты қосып алған нақты күні туралы нақты мәлімет жоқ. 1905 жылғы Папуа заңында бұл оқиға 1888 жылдың 4 қыркүйегінде немесе шамамен сол кезде болған деп көрсетілген. 1902 жылдың 18 наурызында Аумақ Австралия Ұлттастығының билігіне берілді. Ұлттастық Парламенті қаулы қабылдап, аумақты Папуа деген атпен қабылдады. 1971 жылы бұл әкімшілік одақ Папуа-Жаңа Гвинея деп аталды. Папуа территориясы әкімшілік одақтың бір бөлігі болғанына қарамастан, әрқашан ерекше құқықтық мәртебесі мен жекелігін сақтап келді; ол Корольдік иелігі болды, ал Жаңа Гвинея территориясы бастапқыда Ұлттар Лигасының мандатты аумағы, кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы болды. Бұл құқықтық және саяси айырмашылық 1975 жылы Папуа-Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекеті құрылғанға дейін сақталды. Папуа қазіргі Папуа-Жаңа Гвинеяның оңтүстік жартысын құрады және оның астанасы Порт-Морсбиді қамтыды, ол кейін тәуелсіз елдің астанасы болды.

Өмірбаян

Археологиялық деректерге сәйкес, адамдар Жаңа Гвинеяға кем дегенде 60 000 жыл бұрын келген. Бұл меланезиялықтар тас құралдар жасауды және егін шаруашылығын дамытты. 16 ғасырдың басында Оңтүстік Тынық мұхитында саяхаттап жүрген португал және испан теңізшілері Жаңа Гвинея суларына кірді, ал 1526-1527 жылдары Дон Хорхе де Менесес жергілікті халық "Папуа" деп атаған бас аралға жетті. 1545 жылы испандық Иниго Ортис де Ретез арал тұрғындарының Африканың Гвинея аймағындағы адамдармен ұқсас екенін көріп, аралға "Жаңа Гвинея" деген ат берді. Осы алғашқы кездесулерден кейін бірнеше ғасыр бойы еуропалықтар аралдың ішкі бөлігі туралы аз ғана білімге ие болды.

Қоса берілу

1883 жылы Квинсленд премьер-министрі сэр Томас Макилврит, Бейсенбі аралының полиция судьясы Генри Честерге (1832–1914) Порт-Морсбиге барып, Жаңа Гвинеяның шығыс жартысын аннексиялауға бұйрық берді. Аннексияның себебі – Германияның аймақты аннексиялауға деген қызығушылығы, бұл туралы Allgemeine Zeitung газетінде жарияланған мақала куәландырды. Честер 1883 жылғы 4 сәуірде бұл туралы жариялады, бірақ британдық императорлық үкімет аннексияны мақұлдамады: британдық отаршылдық хатшысы Лорд Дерби Квинсленд үкіметіне жолдаған хабарламасында мұндай әрекеттің британдық отаршылдық ретінде Квинслендтің конституциялық құқықтарынан тыс екенін баса көрсетті. 1884 жылғы 6 қарашада Австралия колониялары қаржылық қолдау көрсетуге уәде бергеннен кейін, аймақ британдық протекторатқа айналды. 1888 жылғы 4 қыркүйекте протекторат, сондай-ақ бірнеше іргелес аралдармен бірге Ұлыбританияға қосылды және Британдық Жаңа Гвинея деп аталды. 1902 жылы Папуаның британдық бөліктері жаңа құрылған Австралия Ұлттық Достастығының билігіне берілді. 1905 жылғы Папуа заңы қабылданғаннан кейін, аймақ ресми түрде Папуа территориясы деп өзгертілді және Австралияның әкімшілігі 1906 жылы ресми түрде басталды. Осы уақытта Жаңа Гвинеяның солтүстік бөлігі 1884 жылдан бастап неміс коммерциялық бақылауында болды, ал 1899 жылдан бастап тікелей неміс үкіметі басқарды, ол кезде Кайзер Вильгельмсланд деп аталған Неміс Жаңа Гвинеясының колониясы болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Австралия 1914 жылғы 11 қыркүйекте 2000 ерікті сарбаздан тұратын Австралия Әскери-теңіз және әскери экспедициялық күштерімен Кайзер Вильгельмсландке шабуыл жасады. Бірнеше шайқастан кейін австралиялықтар неміс колониясын басып алып, соғыс аяқталғанға дейін оны өз басқаруында ұстады. 1919 жылғы Версаль шарты бойынша Германияның Жаңа Гвинеясы Австралияға берілді, ол оны Жаңа Гвинея территориясы ретінде басқарды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Тынық мұхиты соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай, Жапония Жаңа Гвинея аралын басып алды. Папуа аймағы ең аз зардап шекті. Батыс Папуаның көп бөлігі, сол кезде Голланд Жаңа Гвинеясы деп аталған, және Жаңа Гвинея территориясының үлкен бөліктері (бұрынғы Герман Жаңа Гвинеясы, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австралияның басқаруына өтті) жапондықтардың басып алуына түсті, бірақ Папуаның оңтүстік орналасуы және солтүстікке қарай өткізуге қиын Оуэн Стэнли тауларының болуы оны үлкен дәрежеде қорғады. Соғыс кезінде азаматтық басқару тоқтатылды және екі территория (Папуа мен Жаңа Гвинея) соғыс заңымен басқарылды. Жаңа Гвинея кампаниясы 1942 жылы Жаңа Гвинея территориясындағы Жаңа Британия және Жаңа Ирландия үшін болған шайқастармен басталды. Территорияның астанасы Рабаул 22-23 қаңтарда жапондықтар басып алды және ол Жапонияның маңызды базасы ретінде пайда болды, сол арқылы жапондықтар Жаңа Гвинея құрлығына қонды және Порт-Морсби мен Австралияға қарай жылжыды. Порт-Морсбиді теңізден басып алуға жасаған алғашқы әрекеті АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Австралия Әскери-теңіз күштерінің Корал теңізі шайқасында тоқтатылғаннан кейін, жапондықтар Кокода жолы арқылы солтүстіктен құрлыққа шабуыл жасауға тырысты. 1942 жылдың шілдесінен бастап, Австралияның бірнеше резервтік батальондары, олардың көпшілігі жас және тәжірибесіз болды, қатал Оуэн Стэнли тауларында жапондық шабуылға қарсы қатал қорғаныс шайқасын жүргізді. Жарақат алғандар мен шаршаған отаршылдар Папуалық жүк көтергіштер мен медициналық көмекшілердің көмегімен тұрып берді және тамыз айының соңында Жерорта театрындағы шайқастан оралған Екінші Австралия Империялық күштерінің әскерлерімен ауыстырылды. 1942 жылдың қыркүйек айының басында жапондық теңізшілер Папуаның шығыс жағалауындағы Мильн шығанағындағы Австралия Корольдік Әуе күштерінің базасына шабуыл жасады. Олар Австралия армиясымен шайқасты және Мильн шығанағы шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыста жапондық құрлық әскерлерінің алғашқы жеңілісі болды. 1943-1944 жылдардағы Папуа мен Жаңа Гвинеядағы шабуылдар Австралия қарулы күштерінің тарихындағы ең ірі бірлескен операциялар сериясы болды. Операциялардың Жоғарғы Бас қолбасшысы АҚШ генералы Дуглас Макартур болды, ал Австралия генералы Томас Блей жоспарлауда тікелей қатысты, ал операциялар негізінен Порт-Морсбидегі Жаңа Гвинея күштерінің штабымен басқарылды. Заң азаматтық кеңес құруды (1951 жылы құрылған), сот жүйесін, мемлекеттік қызметті және жергілікті басқару жүйесін қарастырды.