Кіріспе

1800-1900 жылдар аралығында британдық колонияларда жұмыс істеген Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары. Канакалар – 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Британдық Колумбия (Канада), Фиджи, Соломон аралдары, Вануату, Папуа-Жаңа Гвинея және Квинсленд (Австралия) сияқты британдық колонияларда жұмыс істеген Тынық мұхиты аралдарының әртүрлі елдерінен келген жұмысшылар (ерікті және мәжбүрленген). Олар сондай-ақ Калифорнияда (АҚШ) және Чилиде жұмыс істеді (сол сияқты Пасха аралы мен Рапа Нуи аралдарын қараңыз). "Канака" термині бастапқыда тек гавайиліктерге қатысты, олардың өздерінің атауы – kānaka ʻōiwi немесе kānaka maoli, ал kānaka гавайи тілінде "адам" дегенді білдіреді. Әсіресе Америкада гавайиліктер басым болды, бірақ Австралиядағы канакалардың көп бөлігі меланезиялықтардан құралды. Австралия ағылшын тілінде "канака" сөзі тарихи контекстен тыс қолданылмайды, себебі ол ұятты сөз ретінде қарастырылады. Австралиядағы "канакалардың" көпшілігі полинезиялық емес, меланезиялықтар еді. 19-шы ғасырда Тынық мұхиты аралдарынан Австралияға көшіп келгендердің ұрпақтары қазір өздерін "Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғындары" деп атайды, бұл термин ресми және мемлекеттік жағдайларда қолданылады. Бастапқы жұмысшылардың көпшілігі Соломон аралдарынан, Жаңа Гебридтерден (Вануату) және Жаңа Каледониядан, ал кейбіреулері Лояльті аралдарынан тартылып немесе қара құстар арқылы (ұрланып немесе алданып) әкелінді. 65 меланезиялық жұмысшыдан тұратын алғашқы жүк 1847 жылдың 16 сәуірінде Бойд қаласына "Velocity" кемесімен келді, оны капитан Кирсоп басқарды және Бенджамин Бойд жалдаған еді. Бойд – шотландтық отаршыл, ол Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясындағы кең аумақты жайылымдық жерлерінде жұмыс істеу үшін арзан жұмыс күші іздеді. Ол Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғындарын тағы екі рет сатып алуды қаржылады, олардың 70-і 1847 жылдың қыркүйегінде Сиднейге келді, ал сол жылдың қазан айында тағы 57 адам келді. Көптеген аралдықтар жұмыс орындарынан қашып кетіп, Сидней көшелерінде аштық пен кедейлікте қалып қойды. 1848 жылы Ротума аралының басшысы өлтірілгені туралы хабардан кейін жабық есіктерде тергеу жүргізілді, нәтижесінде Бойд пен Кирсопқа қарсы шара қолданылмады. Меланезиялық жұмыс күшін пайдалану тәжірибесі Роберт Таунс 1860-шы жылдардың басында оны қайта бастағанға дейін Австралияда тоқтатылды. 1863 жылдан кейін 62 000-нан астам аралдық Австралияға әкелінді; 1901 жылы Квинсленд пен Жаңа Оңтүстік Уэльстің солтүстігінде шамамен 10 000 адам тұрды. 1901 жылғы Тынық мұхиты аралдарының жұмысшыларына қатысты заң, "Ақ Австралия" саясатын толықтыратын заң, 1879 жылдан кейін келгендердің барлығын Соломон аралдарына немесе Жаңа Гебридтерге депортациялауды бұйырды, онда "оларды мүлік, құқықтар немесе құрмет күтпеді". Төрт жасынан бері Квинслендте тұратын канака Антониус Туа Тонга Англия королінен заңды жеңілдетуді сұрады, бірақ Австралия премьер-министрі Альфред Дикин британ үкіметіне өтініштің плантаторлардың маскировкасы екенін мәлімдеді, депортациялар жоспарланғандай жүзеге асырылды. 1905 жылғы заңға енгізілген түзетулер "өте қарт" жастағы, ақ нәсілділермен некеде тұрғандар мен жер иелерін босатуға мүмкіндік берді. Премьер-министр Альфред Дикин Австралияда білім алғандарды босатудан бас тартты. Депортациядан құтылғандардың ұрпақтары бүгінде Австралияның ең ірі меланезиялық-полинезиялық этникалық тобын құрайды. Көптеген Австралиялық Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғындарының тегі әртүрлі, соның ішінде аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары, олармен оларды жиі шатастырады. Нәтижесінде Австралиялық Оңтүстік теңіз аралдарының тұрғындары аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарына ұқсас кемсітушілікке тап болды. 1994 жылдан кейін Австралиялық Оңтүстік теңіз аралдары қауымдастығы Австралияның Адам құқықтары және тең мүмкіндіктер комиссиясының есебінен кейін ерекше азшылық тобы ретінде танылды, ол олардың жергілікті австралиялықтарға қарағанда нашар жағдайда екенін анықтады.

Канада

Канадалық канакалардың барлығы Гавай аралдарынан шыққан. Олар Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауына жеткен алғашқы зерттеу және сауда кемелерінде болған. Кейбір канакалар кемеден секіріп, түрлі алғашқы халықтардың арасында өмір сүрген жағдайлар да болды. Бірінші қоныстанған канакалар 1827 жылы Форт-Лэнглидің бастапқы орнын тазартып, қамал салғаннан кейін Форт-Ванкуверден келді. Олар көбінесе тері бригадаларына және тері компанияларының экспресс-жүргізушілеріне жіберілді және компания форттарының өмірінің бір бөлігі болды. Көптегендері Хадсон шығанағы компаниясымен келісімшарт жасасты, ал кейбіреулері кемеге жұмысшы ретінде келді. Басқа жағдайларда, олар Калифорниядан солтүстікке көшіп келді. Канака ранчосы – Ванкувердегі гавайлық мигрант жұмысшыларының қонысы болды. Көптеген канака еркектері алғашқы халықтардың әйелдеріне үйленді, олардың ұрпақтары бүгінге дейін Британ Колумбиясында, Канаданың көршілес аймақтарында және АҚШ-та (әсіресе Вашингтон және Орегон штаттарында) кездеседі. Канака Крик, Британдық Колумбия – 1830 жылдары Форт Лэнглиден Фрейзер өзенінің арғы бетінде құрылған, гавайлық және алғашқы халықтардың аралас отбасыларының қауымы, ол бүгінгі күні картада сақталған. Канакалар Калифорниядағы алтын асығу кезінде, Фрейзер каньонындағы алтын асығу кезінде және басқа да алтын іздеулерде белсенді қатысты. Канака Бар, Британдық Колумбия, атын бұрын тері компаниясында жұмыс істеген канакалардың алған және өңдеген кеніштерінен алған (қазір бұл Нлакаʼпамукс халқының алғашқы халықтар қауымы). Сол кездегі Британдық Колумбия және Калифорния ағылшын тілінде «канака» сөзінің теріс мағынасы болған жоқ, және оның бүгінгі күні ең көп қолданылатын мағынасында ол гавай этностық тегі бар адамды білдіреді, ешқандай жағымсыз мағынасы жоқ. Бір тіл білімі маманы канадалықтарға берілген «Канук» лақап атының гавайлық «канака» сөзінен шыққандығын айтады.

Америка Құрама Штаттары

Гавай аралдарынан (сол кезде "Сэндвич аралдары" деп аталған) алғашқы жергілікті жұмысшылар 1811 жылы "Тонкин" кемесімен келіп, участокты тазартты және Тынық мұхитының тері компаниясы бастаған Форт Асторияны салуға көмектесті. Шамамен 12 канака немесе жұмыс күшінің үштен бірі "асториялықтардың" арасында қыстады. 1817 жылы канакалар Гавайидегі Кауаи аралында Ресей-Америка компаниясы үшін Елизавета бекінісін салды, одан кейін тағы да басқалары салды. 1820 жылдарға қарай канакалар Гадсон Бэй компаниясының Ванкувер фортында асханада және басқа да шеберлік жұмыстарында жұмыс істеді, көбінесе "Канака ауылы" деп аталатын аймақтағы негізгі қоршаудың оңтүстігінде және батысында тұрды. Ауыл шаруашылығы мен мал өсірумен айналысқан канакалар 1834 жылға қарай АҚШ құрлығында, негізінен испан отаршылдығы кезінде Калифорнияда, кейіннен американдық компаниялармен шарт бойынша жұмыс істеді. (Ричард Генри Дана өзінің "Мачтадан екі жыл бұрын" атты кітабында Калифорния жағалауындағы канака жұмысшылары мен теңізшілерін жиі еске алады). Канакалардың көші-қоны 1900-1930 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті, және олардың көптеген отбасылары аралас некелер арқылы қытай, филиппин және олармен байланысқа түскен мексикалықтармен сіңісіп кетті. Бір кезде гавайиліктер Вашингтон және Орегон штаттарында қант қызылшасын жинап, алма бақтарында жұмыс істеді. Канакалар Орегонның географиялық атауларында із қалдырды, мысалы Джексонвиллдегі Канака Флэт, Орегонның оңтүстік-шығысындағы Оуихи өзені (Оуихи – Гавайидің ескіше жазылуы) және Канака шатқалы.