Кіріспе

Луис де Онис и Гонсалес Вара (4 маусым 1762 – 17 мамыр 1827) – мансапты испан дипломаты, 1809 жылдан 1819 жылға дейін АҚШ-қа Испанияның өкілі қызметін атқарған. Ол 1819 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Куинси Адамспен Адамс-Онис шарты арқылы Флориданы АҚШ-қа беру туралы келіссөздер жүргізгенімен танымал.

Отбасы және ерте өмірі

Луис де Онис 1762 жылдың 30 маусымында Саламанканың Канталапидра қаласында дүниеге келді. Ол Жоакин де Онистің ұлы, жер иесі, және оның асыл астуриялық тегі болған болуы мүмкін. Луис үйде классикалық білім алды; 8 жасында грек және латын тілдерін оқуға кірісті, ал 16 жасында Саламанка университетінде гуманитарлық ғылымдар мен құқық бойынша білімін аяқтады.

Елші ретінде алғашқы жұмысы

1780 жылы Онис өзінің ағасы Хосе де Ониске қосылды. Ол Испанияның Германияның Дрездендегі Саксония елшісі еді. Луис елшілікке жеке хатшысы ретінде кіріп, сауда комиссары міндеттерін атқарды. Жұмысы барысында ол Берлин және Вена патшалық сарайларына, сондай-ақ Орталық Еуропаның басқа да астаналарына сапарлады. 1786 жылы, 24 жасында, Испания үкіметі Онисті маңызды миссиямен жіберді. Саксонияда Еуропадағы ең дамыған тау-кен өнеркәсібі бар екенін білген Испания үкіметі, американдық колонияларына тәжірибелі кеншілерді жіберуді қалады. Ол Фрайбергтегі Тау-кен мектебінде оқыды, ол қала тау-кен және қорыту өнеркәсібімен әйгілі болды, және пруссиялық минералог, профессор Абрахам Готтлоб Вернердің курсына жазылды. Кендердегі жұмыстармен танысып, жұмыс іздеп жүрген көптеген кеншілердің бар екенін білді. Содан кейін Флоридабланка графы осы миссияны жас жігітке тапсыруға шешім қабылдады. Ол Саксонияның дипломатиялық министрімен кездесті, ол оның өтінішін қабылдамауға дайын еді, бірақ жас жігіттің тиісті фактілерді білуі және оның аргументтерінің күші оны қатты әсер етті, ол оның өтінішіне келісіп, Испанияға жіберу үшін отыз алты кеншіні, оның ішінде алты менеджерді таңдауға рұқсат берді. Онистің жетістіктерін мойындап, граф оны АҚШ-қа министр етіп тағайындауды ұсынды, бірақ ол оны қабылдамады. 1792 жылы Онис Испанияның Карл III орденімен (Cruz de Carlos III) марапатталды. 1798 жылы ол Испанияға оралып, Мадридтегі Бірінші мемлекеттік хатшының (Primer Secretaría de Estado) кеңсесіне тағайындалды, Франциямен келіссөздер жүргізуге жауапты болды. 1802 жылдың сәуір айында ол Амьен келісімі бойынша келіссөздерге белсенді қатысты және қазан айында оған «патша хатшысы» (Secretario del rey) лауазымына үй және шығындар есебі сияқты әдеттегі жеңілдіктер берілді. 1808 жылы Наполеон Бонапарттың Испанияға басып кіргенінен және Фердинанд VII-нің тақтан бас тартысымен, патшалық үкіметтің қалдықтары Севильяға көшірілді, онда Онис Министрліктің ең ұзақ қызмет еткен жоғары лауазымды қызметкері ретінде қызметін жалғастырды. Біраз уақыттан кейін оған Санкт-Петербургке дипломатиялық миссияны басқару ұсынысы, содан кейін Швецияға тағайындалу ұсынысы жасалды, бірақ екеуі де іске аспады. Ақырында, Орталық хунта (Наполеонның ағасы Жозеф Бонапартқа қарсы күрескен французға қарсы испан үкіметі, қазір Испанияның патшасы Жозе I ретінде) оны АҚШ-қа жіберуді шешті.

АҚШ-тағы елшісі

29 маусымда 1809 жылы Онис АҚШ-қа толық өкілеттікпен (тәуелсіз әрекет етуге толық құқықтары бар) министр болып тағайындалды, оның тағайындалу хатында Нью-Йоркке мүмкіндігінше жылдам баруы тапсырылды. Оның міндеті екі ел арасындағы бейбітшілікті қамтамасыз ету және Фернандо VII-ді Испанияның заңды билеушісі деп ресми мойындау болды. Ол белгілі бір шектеулерде даулы мәселелердің барлығын келіссөздер арқылы шешуі керек еді; Жаңа әлемдегі Испанияның отарларының адалдығын нығайту; Испанияның французға қарсы соғысында пайдалану үшін жабдықтар, қару-жарақ және кемелер сатып алу; және АҚШ-тағы Бонапартизмнің насихаттау науқанына қарсы тұру. Ол осы мақсаттарға жетуге тырысты, бірақ президент Джеймс Мэдисон Еуропадағы жарым арал соғысы тоқтағанша оны мойындаудан бас тартты. 44 күндік қиын сапардан кейін, 1809 жылғы 4 қазанда испан фрегаты «Корнелиямен» Нью-Йорк портына келген Онис президент Мэдисонға өзінің сенімхаттарын табыс ету үшін қабылдау сұрады, бірақ АҚШ үкіметі Испанияның уақытша үкіметтерінен келген министрлерді қабылдамайтынын немесе мойындамайтынын дереу хабарлады. Испания тағының мәселесі шешілгенге дейін АҚШ бейтараптығын сақтайды. Сондықтан, Кабинет мүшелерінің ешқайсысы оны мойындамайды немесе онымен ресми байланысқа түспейді. АҚШ 1815 жылдың желтоқсанына дейін Онисті ресми түрде елші ретінде мойындамады, Испаниядағы соғыс аяқталғанға дейін саяси жағдайлар бейтараптықты сақтауды талап етеді деп мәлімдеді. АҚШ-қа келгеннен кейін Онис Филадельфияда тұрып, ресми танылған консулдық кеңсесін құпия делегация ретінде пайдаланды және Флоридаға енуге жасалған АҚШ-тың әрекеттеріне, сондай-ақ испан провинцияларына кіруге тырысқан француз агенттеріне қарсы тынымсыз жұмыс істеді. Мемлекеттік хатшы Джеймс Монро оның жазбаша наразылықтарын қабылдамады, бірақ филибүстерлер мен тәртіпсіз американдық күштердің басшылығымен жүргізілген бүлікші қозғалыстарға жасырын қолдау көрсетті. 1810 жылы Батыс Флориданы басып алу, Франция 1763 жылы оны Испанияға берген кезде Флорида мен Луизиана арасындағы шекараның белгісіздігі салдарынан бірнеше жыл бойы жалғасқан оқиғалардың нәтижесі болды. 1812 жылы АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы соғыс басталғанда, ешқашан дау тудырмаған Шығыс Флоридаға шабуыл жасау қаупі күшейді және Онис пен Монро арасындағы хат алмасуда үнемі алаңдаушылық тудырды. АҚШ үкіметі, соңғы ресми мойындау ретінде, Онисті Испанияның елшісі ретінде мойындады және ол 1815 жылғы 20 желтоқсанда Нью-Йоркке келгеннен бес жыл өткен соң өзінің сенімхаттарын тапсырды. Бұл, Испанияның мемлекеттік хатшысы Педро Севаллостың келіспеушілігіне байланысты, Онистің АҚШ-тағы елшілігінің ресми мойындалуын күтуге бірнеше айға соқтырды. Севаллос келісімге қол жеткізу үшін маңызды жеңілдіктер жасауға қарсы болды және келіссөздер жүріп жатыр деген сыртқы көрініс арқылы Испанияға уақыт ұзартуға тырысты. Севаллос консультацияларды Мадридтен Вашингтонға ауыстырды және Ониске қажетті өкілеттіктерді жіберді, бірақ оны жүргізуге нұсқаулар бермеді, осылайша одан әрі кешіктірді. АҚШ тарапынан келіссөздерді бастауға жасалған қысымға қарсы тұрып, Онис Севаллосты ауыстыру маневрлері сияқты түрлі амалдар арқылы Мадридтің АҚШ елшілігін ресми мойындауын кейінге қалдыруға тырысты, бұл 1816 жылғы 30 қазанда болды. АҚШ-та болған жылдары Онис «Verus» (латынша «Шындық») деген псевдониммен өз үкіметін сынаған бірнеше памфлеттер жариялады. Ол Жаңа Испанияның (Мексика) вице-королі Франсиско Хавьер Венегасқа және Кубаның губернаторы, маркиз де Сомеруэлосқа өсіп келе жатқан жас мемлекеттің экспансиялық амбициялары туралы кеңес берді. Мексиканың тәуелсіздік соғысы кезінде ол тыңшылар желісін ұстады.

Адамс-Онис келісім-шарты

Адамс-Онис келісім-шарты 1819 жылғы 22 ақпанда екі жылдық қиын келіссөздерден және АҚШ Конгресінде Генри Клейдің радикализміне қарсы испандық позицияны қорғаған француз елшісі Хайд де Невиллдің, сондай-ақ Шығыс Флоридадағы испандықтардың болуына жаушы болған генерал Эндрю Джексонның араласуынан кейін қол қойылды. Келісімді ратификациялау екі жылға кейінге шегерілді, себебі Испания оны АҚШ-ты Оңтүстік Америкадағы революционерлерге дипломатиялық қолдау көрсетуден бас тартуға ынталандыру үшін пайдалануды ниеттенді. Келісімге қол қойылғаннан кейін АҚШ Сенаты оны бірауыздан ратификациялады, бірақ Испанияның кешігуі салдарынан жаңа ратификация қажет болды, осы жолы наразылықтар туды. Клей және басқа батыс өкілдері Испанияның Техас штатын да беруін талап етті, бірақ бұл ұсыныс Сенат тарапынан қабылданбады, ол 1821 жылғы 19 ақпанда келісімді екінші рет ратификациялады, Испания 1820 жылғы 24 қазанда ратификациялағаннан кейін. Ратификациялық құжаттар үш күннен кейін алмастырылды және келісім-шарт қол қойылғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1821 жылғы 22 ақпанда жарияланды. Келісім 16 баптан тұрады, олардың жартысы 1783 жылдан бері даулы болған мәселелерді шешіп, Миссисипинің шығысында орналасқан испан тәжінің барлық жерлерін, белгілі Флориданы АҚШ-қа өткізді. Ең өзекті дау-дамай – Миссисипидің батысы мен солтүстік-батысындағы шекараларды анықтау мәселесі соңғы сәттерге дейін кейінге шегерілді, өйткені Онис Техас, Нью-Мексико және Калифорнияны Испанияның билігінде ұстауға бар күшін салды. Келісімге қол қоюға АҚШ Сенаты мен жұртшылық тарапынан күтпеген жағымды реакция болды. Онис Еуропаға оралды, келісімге қол қоймаудың салдары Рио-Гранде шекарасына дейінгі барлық испандық аумақтарды жоғалту болады деп сенді. Испания сонымен қатар Орегон аймағындағы өзінің талаптарын АҚШ-қа өткізді. Испания үшін бұл Техасты сақтап, Калифорния және Нью-Мексико иеліктері мен АҚШ аумақтары арасындағы буферлік аймақты сақтап қалуды білдірді. 1820 жылы Онис дипломатиялық келіссөздер туралы 152 беттік мемуар жариялады. Ол АҚШ дипломатиялық комиссиясының хатшысы Тобиас Уоткинс тарапынан испан тілінен ағылшын тіліне аударылды және 1821 жылы АҚШ-та қайта жарияланды.

Құрмет белгілері мен соңғы жылдары

1818 жылы испан кортесі Ониске Саламананың мәңгілік кенті (Regidor perpetuo de Salamanca) атағын берді, бұл атақ оның ұрпақтарына еркек желісі бойынша берілді. 1819 жылдың ортасында Ониске Америкалық Ұлы Крест (Gran Cruz Americana) ордені және Мемлекеттік кеңесші (Consejero de Estado) құрметі берілді, сондай-ақ Санкт-Петербургте министр болып тағайындалды. Алайда 1820 жылғы революция оның бұл қызметке кіруіне кедергі келтірді. Жаңа конституциялық үкімет оның тағайындауын күштен шығарып, оның орнына Неапольдегі елшілікке жіберді. Сол жылы ол екі томдық "Испания мен Америка Құрама Штаттары арасындағы келіссөздер туралы естеліктер" (Memoria sobre las Negociaciones entre España y los Estados Unidos de América) атты еңбегін жариялады, ол 1819 жылғы шартқа әкелген келіссөздердегі оның рөлін баяндайды. Оның соңғы дипломатиялық миссиясы 1821 жылдың ақпан айында оны Лондонға жіберді, онда ол Америка Құрама Штаттарының испандық Америка елдерін мойындауына қатысты дипломатиялық консультацияларға қатысты және Еуропа елдерінің АҚШ-тың үлгісін қабылдауына жол бермеді. 1822 жылдың қарашасында Онис Мадридке оралды және төрт күндік аурудан кейін 1827 жылдың 17 мамырында қайтыс болды.

Жеке өмір

Луис 1788 жылдың 9 тамызында Дрезденде Федерика Кристина фон Мерклейинге үйленді. Олардың үш баласы болды: Маурисио, Нарцисс және Клементина.