Кіріспе

Томас Миддлтонның пьесасы болуы мүмкін, кейде (кем мүмкін) Шекспирге жатқызылады. «Екінші қыздың трагедиясы» – тек қолжазба түрінде сақталған Якоб дәуірінің пьесасы. Ол 1611 жылы жазылып, сол жылы «Патшаның адамы» труппасымен сахналанған. Қолжазба 1642 жылы театрлар жабылғаннан кейін баспагер Хамфри Мозли сатып алған, бірақ оны баспаға дайындамаған. 1807 жылы қолжазба Ұлыбритания мұражайына өткен. Виктория дәуірінің ақыны және сыншысы Алгернон Суинберн бұл туындыны алғаш рет Томас Миддлтонге жатқызған, және осы пікірге көптеген редакторлар мен ғалымдар қосылған. Пьеса заманауи қойылымдарда сирек ойналған. 2006 жылы жаңадан жөнделген Hackney Empire студиясында Александр Фиске Харрисон мен Джос Вантәйлердің қатысуымен осы пьесамен ашылды.

Атау

Пьесаның бастапқы атауы белгісіз. Қолжазбада атауы жоқ, ал цензурашы Джордж Бук «Бұл екінші қыздың трагедиясы (өйткені есімі жазылмаған)» деп басталатын жазба қосты. Бук бұл пьесаны Бьюмонт пен Флетчердің «Қыздың трагедиясы» пьесасымен салыстырып отырған болуы мүмкін. Буктың бұл түсінігі XVII ғасырдағы қолжазба иесі Хамфри Мозлиді шатастырды, ол пьесаны Stationers' Register-ге «Қыздың трагедиясы, 2-бөлім» деп тіркеді. Буктың берген атауы қалыптасып, пьеса көбінесе «Екінші қыздың трагедиясы» деп аталады. Дегенмен, соңғы екі редактор пьесаның атауын өзгертуді ұсынды. Мартин Виггинс өзінің «Төрт Якобтік сексуалдық трагедиялар» антологиясында «екінші» сөзі кейіпкерге емес, пьесаға қатысты екенін (өйткені «екінші қыз» жоқ) айтады, яғни Бук пьесаны «Қыздың трагедиясы» деп атаған. «Томас Миддлтон: Жиналған шығармалар» еңбегінде Джулия Бриггс одан да әрі барып, «қыз» сөзі пьесада ешқайда қолданылмағанын атап, пьесаны аты белгісіз әйел басты кейіпкерінің құрметіне «Ханшайымның трагедиясы» деп атауды ұсынады. Бриггстің бұл ұсынысынан бұрын 1994 жылы Бристольде «Hen and Chicken» театрында «Ханшайымның трагедиясы» қойылымы көрсетілген. Басқа театрлық қойылымдар да пьесаның атын өзгертіп отырды. Мысалы, 1984 жылы Лондондағы Upstream театрында өткен алғашқы кәсіби қойылым оны пьесаның басты кейіпкерінің атымен «Тиранның трагедиясы» деп атады. Бұрын бұл пьеса Филип Массинджердің жоғалған «Тиран» пьесасы деп саналған.

Томас Миддлтон

Пьесаның авторлығы да даулы. Қолжазбада он жетінші ғасырдағы үш қолмен сызылып тасталған авторлық көрсетімдер оны алдымен Томас Гоффке, содан кейін Уильям Шекспирге, одан кейін Джордж Чэпманға жатқызады. Бірақ қазіргі таңда ғалымдардың пікірі бойынша, пьесаның нағыз авторы Томас Миддлтон, бұл тілдік талдаулармен және оның басқа Миддлтон пьесаларымен ұқсастығымен дәлелденеді. Ол алғаш рет 1998 жылы Мартин Виггинстің «Төрт Якобиандық сексуалдық трагедия» антологиясында Миддлтонның атымен жарияланды, содан кейін 2007 жылы Миддлтоннің жинақталған еңбектерінде жарық көрді.

Шекспир мен Карденио

Кәсіби қолжаз сарапшысы Чарльз Гамильтон 1994 жылы жарық көрген кітабында "Екінші қыздың трагедиясы" қолжазбасының Шекспирдің жоғалған "Карденио" пьесасы екенін, ал қолжазбаның Шекспирдің өзіне тиесілі екенін айтты. Ғалымдар бұл ойға көп мән берген жоқ, көпшілігі Миддлтонға жатқызылуымен келіседі. Пьесада "Карденио" сияқты "Дон Кихот" елементтері де кездеседі. "Екінші қыздың трагедиясы" көбінесе Миддлтонның туындысы деп саналғанымен, Шекспирдің пьесаға үлес қосуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар. Қолжазбаны қарастырғанда, режиссерлік кітапқа қосылған, түзетулер мен жазбаларды қамтитын қағаз шарттары табылды. Бұл қағаз шарттары зерттелді және бұл түзетулерді Миддлтон жасамағаны анық болды, себебі олар оның қолжазбасына ұқсамайды. Дегенмен, жазбалар Шекспирдің қолжазбасы деп есептелетін жазу стиліне ұқсайды. Шекспирдің осы жазбаларды жасауы да мүмкін, өйткені пьеса қойылған кезде ол әлі Король сарайында болды, пьеса бойынша жұмыс істеп, оған ықпал етуі мүмкін еді. Сондықтан, Шекспирдің "Екінші қыздың трагедиясын" жазуға жауапты емес деген жалпы пікірге қарамастан, оның пьесаның өндірісіне және өңдеуіне қатысқан болуы әбден мүмкін.

Жер учаскесі мен қосалқы жер учаскесі

Екінші қыздың трагедиясы сюжет пен қосалқы сюжетті қамтиды, және олардың ортақ және ерекше белгілері бар. Сюжет пен қосалқы сюжет тек Говианның, негізгі сюжеттің басты кейіпкерінің, қосалқы сюжеттегі маңызды кейіпкерлердің бірі – Ансельмнің інісі болуымен ғана шала байланысты. Алайда, тақырыптық жағынан қарағанда, көбірек қызығушылық тудыратын байланыстар бар. Сюжет пен қосалқы сюжеттің мақсаты – материалдың өзіне тән негізгі қарама-қайшылықтарды күшейтуге арналған екі оқиғаны ұсыну. Қосалқы сюжетке шабыттандырған – Мигель де Сервантестің «Дон Кихоты». Сервантестің шығармасына сүйене отырып, Миддлтон осыған ұқсас оқиғаны жазып, қосалқы сюжетке басқаша шешім берді. Екеуінің арасында ұқсастықтар да, айырмашылықтар да бар.

Ұқсастықтар

Екі әңгіме де әйелдер мен олардың махаббаттағы күресін орталыққа қояды. Басты сюжетте Леди Говианға тұрмысқа шығуға міндетті, бірақ Тиран оны үздіксіз қуып жетеді. Ал қосалқы сюжетте Әйел Ансельмқа үйленген, сонымен қатар күйеуі емес басқа бір ер адам да оны ұсынып бағуда. Екі сюжетте де әйелдердің таңдауы – күйеулеріне адал болу немесе құмарлыққа бойсу, және осы тұста екі сюжеттің бағыты айырмашылыққа ұшырайды.

Айырмашылықтар

Біріншіден, екі әйелге бір сынақ беріледі, оның нәтижесі екеуі үшін де әртүрлі болады. Бұл сынақ Арқалы әйел мен Әйелдің Говиан мен Ансельмге адал болатынын анықтау үшін жасалады. Арқалы әйел сынақтың шартын орындайды және осының арқасында оған тыныштық пен құтқарылу сыйланады. Әйел адал болмайды және осыдан оны жегідей жейтін қақтығыс қамтиды; оның шешімі салдарынан Әйел үнемі өз кінәлі санасымен күреседі. Сюжетте "кінәсіз басты кейіпкер бейнеленген, оның толығымен себепсіз апаты зұлымның қуғынынан туындайды және ол жеңіске жеткен шейіт ретінде қарастырылады", себебі ол Әйелдің басынан өткеннің бәріне шайтанның қатысы бар деп санайды.

Негізгі тақырыптар

Екінші қыздың трагедиясында көптеген маңызды тақырыптар бар. Тиран өзі сақтап қалуға тырысқан әйелдің өлі денесімен жыныстық қатынас жасағысы келген кезде некрофилия тақырыбы көтеріледі, бұл оған құштарлық деп қарастырылуы мүмкін. Тиран әйелдің сұлулығына ғашы болғандықтан, ол өзіне қол жеткізе алмаған соң, осылай ғана қанағаттана алады деп ойлаған. Ол пьесаның бірінші актісінде Тиранға үйленуге ұсыныс жасағанда оның денесіне қол жеткізуге рұқсат бермеді. Оның билігіне бағынбағаны үшін үй қамауына алынды, бұл Тиран мен әйел арасындағы шиеленісті күшейтті. Тиран да әйелді өзімен бірге төсекте жатуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Осы құштарлықтың нәтижесінде пьесаның соңында ол қаза табады. Әйел пьеса бойындағы моральдық қағидаларын сақтағаны үшін зор мақтаныш сезінеді. «Әйел құштарлыққа қарсы тұрады, әйел таза, әйел өлімге адалдықпен келеді». Ол өзін жоғары стандартта ұстайды, бұл Тиран үшін оның денесін одан да тартымды етеді. Әйелдің мәйіті «Екінші қыздың трагедиясында» маңызды тақырып болып табылады, өйткені ол әйелдің өлімінен кейін бар назардың ортасында болды. Бетке бояу салу – өмірдің белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі Тиран әйелдің мәйіті тірірек көрінуі үшін бетке бояу жағады. Бұл оның денені некрофилия үшін пайдалану жоспарына оралғандықтан, ол денені қайтадан тірілтуге тырысқан. Әйел денесі эротикалық бейне ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі жыныстық тартымдылық пен өлім арасындағы шекара жоғалады. Бұл сахна көрермендердің жасырын қызығушылығын ояту үшін қолданылған болуы мүмкін. Әйел денесін құштарлық нысаны ретінде пайдалану Тиранның амбицияларын пьесаның кульминациясынан кейін көрсетуге мүмкіндік береді. Бетке бояу салудың да маңызы бар, өйткені Ренессанс кезінде бетке бояуды стратегиялық түрде қолдану кең таралған. Т. В. Крейк бетке бояу көбінесе адамгершілік бұзылуын білдіру үшін қолданылады деп түсіндіреді. Бұл маңызды, өйткені «Екінші қыздың трагедиясын» саяси өмірге қатысты түсінік ретінде қарастыруға болады. Пьеса жазылған кезде Джеймс I сотының «адамгершілік тазаруға мұқтаж» екені айтылды. Сондықтан, «Екінші қыздың трагедиясындағы» бетке бояулар Джеймс I-нің күнәсі мен бұзылуын көрсетеді. Сонымен қатар, Тиранның өліміне себеп болған улы ерін бояуы да маңызды. Якоб дәуірінде макияждың уытты екені белгілі болды. Алайда, осы жағдайда ғашықтық сезімі мен әрекетін тоқтату мүмкін болмады және ол апатты салдарға әкелді. Пәктік бұл мәтінде символдық мағынаға ие, өйткені әйел денесі құдайға ұқсас, ал некеден тыс қатынасқа бару – үлкен күнә. Мәтіндегі еркек кейіпкерлер үшін, мысалы, Тиранның көптеген адамдармен жыныстық қатынаста болуы мәселе емес еді, өйткені оның билігі зор болды. Егер әйел мұндай іс жасаса, күйеуіне байланысты түрлі салдарлар болуы мүмкін. Тағы бір қызықты нәрсе – дене мен рухтың арасындағы үзіліс. Әйел өлген кезде оның мәйітінде рух жоқ екені анық болды, өйткені оның рухы Тираннан анасының денесін құтқаруға ұмтылды. «Әйелдің бейнесі үш тұлғаға бөлінген, олардың арасында ешқандай келісім жоқ» деп айтуға болады. Бұл үш түрлі болып бөлінеді: оның тірі денесі, оның арамдалған мәйіті және оның қасиетті рухы. Олардың әрқайсысы Тиранды алдауға және оны жаман кейіпкерге айналдыруға қатысты. Пьеса Тиранды құбыжық ретінде бейнелесе де, жақсылық күштері оның қылмысына кінәлі екенін көрсетеді. Бұлардың барлығы «Екінші қыздың трагедиясында» өзара байланысты, өйткені пьесада көптеген байланысты оқиғалар мен тақырыптар бар.

Негізгі әсерлері

Екінші қыздың трагедиясына көптеген мәдени және саяси факторлар әсер еткен. Таза, әдемі әйелді іздеген билеуші осы дәуірде кең таралған және жиі қолданылатын тақырып болды.

Софрония

Софрония есімді христиан шейітінің тарихын "Екінші қыздың трагедиясы" пьесасының сюжетіне әсер еткен фактор деп қарастыруға болады. Ол, Тиран күзетшілерге оны алып келуді бұйырғаннан кейін өзін-өзі өлтірген Ледиге ұқсастығы арқасында, ықпал етуі мүмкін. Софрония да император Максенций хабаршыларды жіберген кезде, өзін пышақтап өмірден қол жұмды. Бұл ықпал болуы мүмкін, себебі Софронияның өлімі мен оған байланысты оқиғалар пьеса жазылған дәуірде кеңінен танымал болған.

Діннің ықпалы

Екінші қыздың трагедиясындағы Леди кейіпкерінің өлімі, Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуіне параллель ретінде қарастырылуы мүмкін. Исаның қабірін барып, денесін таба алмаған әйелдер сияқты, Говиан да Ледидің қабіріне барады және оның денесінің жоқ екенін көреді. Періште әйелдерге Исаның "бұл жерде жоқ" екенін айтады, ал Ледидің рухы Говианға "Мен бұл жерде жоқпын" дейді.

Талмуд аңыздары мен Ирод

"Екінші қыздың трагедиясында" "Мариамне" атты Талмуд аңызына нақты сілтеме бар, оны пьесаға тікелей ықпал ретінде қарастыруға болады. Ол ib. ІІІ 115–120 беттерде кездеседі: “Бірде мен Ирод туралы оқыдым, оның құштарлығы/бір қыздың махаббатын іздеді, мен сенікідей, ол оған тиіс болған жеккөрушіліктен өзін-өзі өлтірді, сен де асығыс әрекет еттің, ешқандай аяусыздықсыз”. Мариамне өзінің отбасының барлық мүшелерін өлтірген Иродқа үйленуден құтылу үшін үйдің шатырынан секіріп, өз-өзіне қол жұмсайды. Бұл "Екінші қыздың трагедиясына" ұқсас, себебі ханым Тираннан қашу үшін өзін-өзі өлтіреді, және оның тұтқынға алынған әкесі Хельвецийден басқа туысы жоқ. Өзін-өзі өлтіргеннен кейін оның денесі балмен сақталады. Бұл ханымның өлімі мен Тиранның бұйрығымен денесін сақтауы арасындағы айқын ұқсастық. Тиран ханымның өзін-өзі өлтіргенін білгеннен кейін, оны әйелі ретінде алуға бекінеді және суретшіге оның бетін макияжмен бояуға бұйырады, осылайша ол тірі көрінеді және денесімен жыныстық қатынасқа түседі. Бұл нақты сілтеме "Екінші қыздың трагедиясы" қай уақытта жазылғанын көрсетеді, сонымен қатар пьесаның оқиғалары мен сюжетіне сыртқы мәдени білімнің қалай әсер еткенін көрсетеді.