Кіріспе

Иммунологияда сероконверсия – инфекция немесе иммундау, оның ішінде вакцинация салдарынан қан сарысуында нақты антиденелердің пайда болуы. Инфекция немесе иммундау кезінде антигендер қанға еніп, иммундық жүйе оларға жауап ретінде антиденелерді өндіруді бастайды. Сероконверсияға дейін антигеннің өзі анықталуы мүмкін немесе анықталмауы мүмкін, бірақ антидене жоқ. Сероконверсия кезінде антидене бар, бірақ әлі анықталмайды. Сероконверсиядан кейін антидене стандартты әдістермен анықталады және егер адам серореверсияға ұшырамаса, яғни иммундық жүйе әлсіреуіне немесе антиденелердің концентрациясы уақыт өте келе төмендеуіне байланысты антиденелерді анықтау қабілетін жоғалтпаса, анықталады. Сероконверсия – нақты антигендерге қарсы нақты антиденелердің пайда болуын білдіреді, яғни бір инфекция әртүрлі антигендерге қарсы сероконверсияның бірнеше толқынын тудыруы мүмкін. Сол сияқты, бір антиген әртүрлі антиденелер кластарымен сероконверсияның бірнеше толқынын тудыруы мүмкін. Мысалы, көптеген антигендер алдымен IgM класындағы антиденелерге, содан кейін IgG класындағы антиденелерге сероконверсияны тудырады, кешен құрайды. Антиденелер байланысатын заттарға өте жоғары селективті болғандықтан, тесттер антидене байланысатын антигенді қайта жасай отырып, нақты антиденелерді анықтауға мүмкіндік береді. Талдаулар да оларға байланысты антиденелерді қайта жасай отырып, нақты антигендерді анықтауға мүмкіндік береді. Егер антидене антигенге байланысқан болса, онда бұл антидене мен антиген тестке байланыса алмайды. Сондықтан антиденелерді анықтау тесттері осы антидене молекуласын анықтауға мүмкіндік бермейді. Осы байланысқа байланысты, егер антиген мен антиденелердің қандағы мөлшері тең болса, әрбір антидене молекуласы кешен құрады және стандартты әдістермен анықталмайды. Байланысқан антиген де анықталмайды. Антидене немесе антиген тек қана біреуі екіншісінен әлдеқайда көп болған кезде ғана қанда анықталады. Стандартты әдістерде антидене немесе антигеннің мөлшерін анықтау үшін антидене немесе антигеннің жеткілікті жоғары концентрациясы қажет; сондықтан олар сероконверсия кезінде байланыспаған шағын мөлшерді анықтай алмайды. Иммундық жүйе тіндердегі антигенді анықтап, антиденелерді құрай бастауға және антигенге қарсы антиденелер өндірісін күшейтуге бірнеше күн немесе апта қажет болуы мүмкін. Нәтижесінде инфекцияның алғашқы кезеңдерінде антиген молекулалары антидене молекулаларынан көп болады. Антиген молекулалары антидене молекулаларынан көп болғандықтан, антидене молекулаларының көпшілігі антигенге байланысады. Осылайша, осы кезеңде жүргізілетін тесттер жеткілікті мөлшерде байланыспаған антигенді анықтай алмайды. Екінші жағынан, анықтауға болатын байланыспаған антигендер болуы мүмкін. Сероконверсия прогрестік болған сайын, қандағы антидене мөлшері біртіндеп артады. Ақырында антидене мөлшері антиген мөлшерінен асып түседі. Бұл кезде антиген молекулаларының көпшілігі антиденелерге байланысқан, ал антиген анықталмайды. Керісінше, байланыспаған антиденелердің жеткілікті мөлшері бар, бұл стандартты әдістермен осы антиденелерді анықтауға мүмкіндік береді.

Терминология

Серологиялық талдаулар – бұл нақты антиденелерді анықтауға және осы антиденелердің организмнің қанында бар-жоғын анықтауға арналған тесттер; мұндай тесттер қан сарысуында байланыспаған антиденелердің жеткілікті концентрациясын қажет етеді. Серостатус – адамның қанындағы белгілі бір антиденелердің болуын немесе болмауын көрсететін термин. Адамның серостатусы оң немесе теріс болуы мүмкін. Сероконверсия кезінде зерттеліп отырған антидене пайда болады. Сондықтан, сероконверсиядан бұрын серологиялық талдау антиденені анықтамайды және адамның серостатусы антиденеге қатысты серонегативті болады. Сероконверсиядан кейін антидененің жеткілікті мөлшері қанда болады және серологиялық талдау антиденені анықтайды. Енді адам антиденеге қатысты серопозитивті. Сероконверсия кезінде антидене мен антиген мөлшері өте ұқсас болғанда еркін антигенді немесе еркін антиденені анықтау мүмкін болмайды. Антидене мен антиген мөлшері стандартты әдістермен антиденені немесе антигенді анықтауға мүмкіндік бермейтін уақыт аралығы терезе кезеңі деп аталады. Антиденелер бір-бірінен тәуелсіз өндіріледі, сондықтан бір инфекцияның бірнеше терезе кезеңі болуы мүмкін. Әр антидененің өзіндік терезе кезеңі бар. Сонымен қатар, стандартты әдістер антиденелер мен антигендердің ерекшелігі туралы болжамдарды пайдаланады және химиялық өзара әрекеттесулерге негізделгендіктен, бұл тесттер толыққанды дәл емес. Серологиялық талдаулар жалған оң нәтиже бере алады, бұл адамда сероконверсия болғандай көрінеді, бірақ шындығында болмаған. Жалған оң нәтижелер тесттің мақсатты антиденеге құрылымдық жағынан ұқсас антиденеге реакция жасауы немесе оны анықтауы салдарынан туындауы мүмкін. Антиденелер кездейсоқ пайда болады, сондықтан иммундық жүйеде сынаққа әлсіз байланыса алатын антиденені кездейсоқ өндіру ықтималдығы төмен. Сирек жағдайларда, жақында вакцина салдырған немесе белгілі бір аутоиммундық аурулары бар адамдар уақытша жалған оң нәтижелерді көрсетуі мүмкін. Жалған оң нәтижелердің болу мүмкіндігіне байланысты, оң нәтижелер көбінесе «реактивті» деп хабарланады. Бұл талдау антиденелерге реакция жасағанын көрсетеді, бірақ бұл адамның зерттелген антиденелері бар екенін білдірмейді. Серореверсия – сероконверсияның кері процесі. Серореверсия кезінде сарысудағы антидене мөлшері төмендейді. Бұл төмендеу инфекцияның жоғалуы және иммундық жүйенің жауабының біртіндеп төмендеуі немесе иммундық жүйенің жоғалуы салдарынан табиғи түрде жүруі мүмкін. Әртүрлі инфекциялар мен антигендер антиденелердің әртүрлі мерзімдерге өндірілуіне әкеледі. Кейбір инфекциялар иммундық жүйенің инфекция жойылғаннан кейін жылдар бойы антиденелер өндіруіне себеп болуы мүмкін. Басқалары иммундық жүйенің инфекция шешілгеннен кейін бірнеше апта ғана антиденелер өндіруіне әкеледі. Серореверсиядан кейін тесттер пациенттің сарысуында антиденелерді анықтай алмайды. Адамның серопозитивті болуы оның антигенге қарсы антиденелері бар екенін білдіреді, бірақ бұл адамның инфекцияға иммунитеті немесе қарсы тұру қабілеті бар екенін білдірмейді. Антиденелер иммундық жүйенің инфекциямен күресу және оны жою қабілетінің маңызды бөлігін құраса да, антиденелер мен серопозитивтілік жалғыз адамның инфекцияны жеңе алатынына кепілдік бермейді. АИТВ-ға қарсы антиденелерге серопозитивті адам, егер оған арнайы препараттар қолданылмаса, инфекцияны созылмалы түрде сақтайды. Керісінше, басқа инфекцияларда сероконверсия қарсы тұруды немесе иммунитетті білдіруі мүмкін. Мысалы, COVID-19-ға қарсы вакцинацияланған адамдарда сероконверсиядан кейін антиденелердің жоғары концентрациясы инфекцияның таралу ықтималдығын азайтады. Сероконверсия – сарысуда антиденелердің жеткілікті мөлшерде өндірілуі, бірақ «сероконверсия» сөзі көбінесе АИТВ-ға қарсы антиденелерді анықтау үшін қанды тексеруге қатысты қолданылады. Атап айтқанда, «сероконверт» термині «АИТВ-ге оң нәтиже берген» процесін білдіру үшін қолданылады. Бұл адамның АИТВ-ға қарсы антиденелерінің анықталатын мөлшерде бар екенін көрсетеді. Адам терезе кезеңінің салдарынан АИТВ-ге оң нәтиже бермес бұрын жұқпалы АИТВ инфекциясына шалдығуы мүмкін. Эпидемиологияда сероконверсия көбінесе вирустың қожайыннан немесе табиғи резервуарлық қожайыннан адам популяциясына эволюциясын бақылауға қатысты қолданылады. Эпидемиологтар эпидемияға дейін жұқтырған адамдардан алынған қан үлгілерін эпидемияның кейінгі кезеңдерінде алынған қан үлгілерімен салыстырады. Бұл контексте сероконверсия – адам сарысуында вирусқа қарсы антиденелердің анықталу процесін білдіреді.

Өмірбаян

Иммундық жүйе инфекциялық патогендерді ертерек анықтауға және қайта инфекцияға қарсы қорғау иммунитетін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін иммунологиялық жадыны сақтайды. Осының арқасында балалық шақтағы көптеген аурулар ересектерде қайталанбайды (қайталанса, әдетте иммунодепрессияны көрсетеді). В-жасушалар антителолар өндіруді бастауға әдетте бірнеше күн қажет, ал олардың антигендеріне берік байланысуы үшін жеткілікті ерекшелікке ие болуына тағы уақыт керек. Инфекцияның бастапқы (бірінші рет жұққандағы) кезеңінде иммундық жүйе нашар байланысатын иммуноглобулин М (IgM) антиденелерін өндіру арқылы жауап береді; олар жеке-жеке нашар байланысса да, әрбір IgM антиденесінде көптеген байланысу орындары болады, бұл иммундық жүйені тиімді бастапқы жұмылдыруға мүмкіндік береді. Уақыт өте келе иммуноглобулиндер класын ауыстыру нәтижесінде IgM өндіретін В-жасушалары IgG өндіретін арнайы В-жасушаларына айналады. Сондықтан IgM титрінің жоғарылауы жақында болған алғашқы инфекцияны немесе жедел қайта инфекцияны көрсетеді, ал IgG-нің болуы бұрынғы инфекцияны немесе вакцинацияны білдіреді. Қатты жедел респираторлық синдром коронавирусы 2 (SARS CoV 2, COVID-19-ға себепші вирус) кейде қалыпты үлгіге сай келмейді, IgM кейде IgG-ден кейін, оның ішінде IgG-мен бірге пайда болады немесе мүлдем пайда болмайды. Бірақ, әдетте, IgM симптомдардың пайда болуынан кейін 5 күннен кейін анықталады, ал IgG симптомдардың пайда болуынан кейін 14 күннен кейін анықталады.

АИТВ-де

АИТВ жұқтырған адамдардың көпшілігі алғашқы жұқтырудан кейін бірнеше апта ішінде антиденелерді өндіре бастайды. «Терезе кезеңі»нде антиденелерді анықтау сынағы байланыспаған ВИЧ антиденелерін анықтай алмайды және адамның серонегативті екенін көрсетеді. Терезе кезеңінің ұзақтығы адамның иммундық жауабына және сынақтың нақты параметрлеріне байланысты. Терезе кезеңіндегі адам тестілеуде серонегативті болып көрінгенімен, вирусты тасымалдағандықтан басқаларды жұқтыра алады. Тестілеудің стандартты түрі – p24 антигеніне қарсы антиденелердің пайда болуын анықтау үшін шамамен екі апталық терезе кезеңі қолданылады. Алайда, сынақтар үшін қолданылатын терезе кезеңдері мүмкіндігінше көп адамды анықтауға бағытталған. Жақында пайда болған, антидене мен антигенді бірдей бағалайтын төртінші буын сынақтары инфекцияның 99%-дан астамын анықтау үшін алты аптадай қысқа терезе кезеңіне ие, ал тек байланыспаған антиденелерді анықтайтын үшінші буын сынақтары сегіз-тоғыз апталық ұзақ терезе кезеңіне ие. Тұтынушылар деңгейінде қолжетімді жедел сынақтар көбінесе бастапқы жұқтырудан кейін кем дегенде үш апта өткен соң ғана антиденелерді анықтай алады. Осылайша, терезе кезеңі аяқталғанша ВИЧ-қа теріс нәтиже берген адамдар терезе кезеңі аяқталғаннан кейін қайтадан тестілеуден өтуі керек, себебі олар антиденелерді өндіруге көбірек уақыт қажет болатын азшылыққа жатуы мүмкін. Барлық адамдарда сероконверсия симптомдары байқалмайды және олар ерекше емес болғандықтан, адамдардың қауіп тобына жатуы немесе ВИЧ жұқтыру мүмкіндігі болған жағдайда, олар ВИЧ-қа тестілеуден өтуі керек. Сол сияқты, егер адам ВИЧ жұқтырды деп күдіктенсе, симптомдардың болмауы сероконверсияның болмағанын білдірмейді. ВИЧ-қа қарсы сероконверсияны басынан өткізген адамдардың 20-30 пайызында мүлдем симптомдар болмайды немесе олар жеңіл болады.

COVID-19 кезінде

Басқа вирустар сияқты, COVID-19-дағы сероконверсия – COVID-19 антигендеріне қарсы қан сарысуында антиденелердің пайда болуы. Стандартты әдістермен қанда COVID-19 антиденелерін анықтағаннан кейін адам серопозитивті болады немесе COVID-19 бойынша сероконверсияға ұшырайды. Сероконверсияны тестілеу негізінен бұрын COVID-19 жұқтырған және инфекциясы сарқылып кеткен адамдарды анықтау үшін қолданылады. Вирустық жүктемеге қарағанда сероконверсия кешігіп болатындықтан, COVID-19-дың қазіргі жағдайын диагностикалау үшін сероконверсия жеткілікті уақытылы болып табылмайды. Дегенмен, вирустық жүктемеге RT-ПТР тестілеуінің нәтижесі теріс болған, инфекция күдікті адамдар үшін сероконверсия пайдалы болуы мүмкін. SARS-CoV-2 жұқтырғандардың барлығы серопозитивті бола бермейді. Керісінше, кейбір адамдар COVID-19 симптомдарын сезінбестен немесе қандай да бір уақытта COVID-19-ға ұшырағанын білмей серопозитивті болуы мүмкін. Кейбір симптомсыз адамдар COVID-19-ды басқаларға тарата алады. Алайда, COVID-19 жұқтырған барлық симптомсыз адамдардың жұқтыру қабілеті (белсенді инфекция) болды ма, әлде адам COVID-19 жұқтырған кезде басқаларға жұқтыра алмайтын кезеңнен өте ме, әзірге белгісіз. Антиденелердің концентрациясы бірнеше күннен кейін пайда болып, инфекциядан кейін шамамен екі-үш аптадан соң ең жоғары деңгейге жетеді. Кейбір адамдарда симптомдар пайда болғаннан кейін алғашқы аптаның ішінде IgG және IgM деңгейлері анықталады. COVID-19 антиденелеріне серопозитивті болу COVID-19 инфекциясының өзінен немесе COVID-19-ға қарсы вакцинациядан кейін болуы мүмкін. Жастар вакцинацияға қарт адамдарға қарағанда жақсы жауап береді. Жауаптың күштілігі екінші дозада артады. Жастарда екінші дозадан кейін IgG антиденелерінің анти-шикілік деңгейі әлдеқайда жоғары және ұзақ сақталады. Ал, иммундық жүйесі әлсіреген адамдар, мысалы, иммунодепрессанттар қабылдаған немесе лейкемияға шалдыққандар, қазіргі уақытта қолда бар вакциналарға сероконверсия деңгейі төмендеуі мүмкін. Қазіргі уақытта қолданылатын вакциналардың сероконверсия көрсеткіштері ұқсас популяциялық топтарда салыстырғанда айтарлықтай ерекшеленбейді. Сероконверсия барлық COVID-19 антигендеріне бірдей жылдамдықпен жүзеге аспайды. Әр түрлі антигендерге сероконверсиясы жылдамдаған адамдарда аурудың барысы әр түрлі болуы мүмкін. COVID-19 жұқтырған адамдарда негізінен анти-шикілік антиденелері пайда болған жағдайда, аурудың ауыр ағымына ұшырау ықтималдығы төмендейді. Зерттеулер анти-шикілік антиденелері анти-нуклеокапсид антиденелеріне қарағанда COVID-19-ға қарсы күштірек қарсылық береді деп болжайды. Анти-шикілік антиденелердің анти-нуклеокапсид антиденелеріне қатынасының жоғары болуы аурудың барысын және науқастың өлім-өлшімін болжау факторы болып табылады. 80 жастан асқан қарт пациенттерде инфекция кезінде жас пациенттерге қарағанда IgG антиденелерінің саны жоғары болады. Бұл егде жастағы пациенттерде COVID-19 инфекциясы жиірек ауыратындығы және жас пациенттерге қарағанда вирустық жүктемелері жоғары екендігімен сәйкес келеді. Бірнеше зерттеулер COVID-19 инфекциясынан жазылған және вакцинация кезінде COVID-19-ға серопозитивті болған адамдар вакцинацияға жауап ретінде COVID-19-ға серопозитивті емес адамдарға қарағанда IgG антиденелерін едәуір көп өндіретінін, ал COVID-19 инфекциясынан жазылған, бірақ сероконверсияға ұшырамаған және серонегативті адамдар COVID-19-ға ешқашан ұшырамаған адамдарға ұқсас жауап беретінін көрсетті. Нақтырақ айтқанда, алғашқы вакцинация кезінде COVID-19-ға серопозитивті адамдар IgG антиденелерінің жоғары концентрациясына байланысты екінші дозаға жалпы халықтың реакциясына ұқсас жауап береді.

В гепатитінде

Сероконверсия гепатит B инфекциясының диагностикасы және емдеуінде маңызды рөл атқарады. Басқа вирустық инфекциялардағыдай, серопозитивтілік адамның қанында антиденелер немесе антигендердің концентрациясы стандартты әдістермен анықтамалы деңгейде екенін көрсетеді. COVID-19 және ВИЧ сияқты басқа инфекцияларға жасалатын талдаулар негізінен антигендерге қарсы антиденелердің сероконверсиясын анықтаса, гепатит B үшін жасалатын талдаулар антигендерді де анықтайды. Сероконверсияны анықтау үшін стандартты серологиялық панельге гепатит B беткі антигені, гепатит B беткі антиденелері (IgM және IgG), гепатит B ядролық антиденелері (IgM және IgG) және гепатит B e антигені кіреді. Гепатит B ауруының қалыпты барысында адам алдымен гепатит B беткі антигеніне (HBsAg) сероконверсия жасайды. Кейбір адамдар бір апта ішінде сероконверсия жасай алады, ал көпшілігіне бастапқы инфекциядан кейін шамамен төрт апта уақыт керек болады. Ядролық антиденелер (anti-HBc) – организмнің алғаш өндіретін антиденелері, бірінші кезде қысқа мерзімді IgM (anti-HBc IgM) түрінде, содан кейін ұзақ мерзімді IgG түрінде. IgM anti-HBc деңгейі инфекцияға ұшырағаннан кейін шамамен он алты аптада ең жоғары деңгейге жетеді және шамамен жеті-сегіз ай ішінде төмендейді, ал IgG anti-HBc созылмалы инфекцияның белгісі ретінде қан сарысуында жылдар бойы анықталады. IgM anti-HBc концентрациясы адам инфекциядан құтырған-құтырмағанға қарамастан төмендейді. Осы кезеңде серологиялық талдаулар жалпы anti-HBc тестін жүргізе алады. Гепатит B жұқтырған және HBeAg-ға ешқашан серопозитивті болмаған адам да жұқпалы болуы мүмкін, себебі барлық гепатит B инфекциялары HBeAg-ді тудырмайды. Көптеген адамдар үшін, ауру барысында HBeAg-ға оң сероконверсия жасап, кейіннен инфекция прогрессиясымен бірге теріс сероконверсия жасағандар енді жұқпалы емес. Сондықтан HBeAg-дан серореверсия инфекцияның аяқталуының бір белгісі ретінде қолданылады. Мұндай адамдарға қайта вакцинация ұсынылады. Алайда, иммунитеті күшті адамдар бес жылдық кезеңнен кейін тестілеуден немесе қайта вакцинациядан бас тарта алады. Гепатит B-ға қарсы вакцина алған адамдар алғашқы вакцина сериясынан кейін, сондай-ақ қосымша вакцинациялардан кейін сероконверсияны растау үшін серологиялық тексеруден өтуі керек.