Жұқпалы ауруларға қарсы иммунитет қалыптастыратын вакциналар

Вакцина – инфекциялық ауруларға қарсы белсенді иммунитет қалыптастыратын биологиялық препарат. Қауіпсіздігі зерттелген, тиімділігі дәлелденген. Аурудың алдын алуға көмектеседі.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Vaccine — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жұқпалы ауруға қарсы қабылданған иммунитетті қамтамасыз ететін патогендік препарат.

Вакцина – белгілі бір жұқпалы немесе қатерлі ауруға қарсы белсенді қабылданған иммунитетті қамтамасыз ететін биологиялық препарат. Вакциналардың қауіпсіздігі мен тиімділігі кеңінен зерттелген және расталған. Вакцина әдетте ауру тудыратын микроорганизмге ұқсас затты қамтиды және көбінесе микробтың әлсіздетілген немесе өлтірілген түрлерінен, оның токсиндерінен немесе оның беткей ақуыздарының біреуінен жасалады. Бұл зат организмнің иммундық жүйесін оны қауіп ретінде тануға, жоюға және болашақта осы затқа байланысты кездесетін микроорганизмдерді де тануға және жоюға ынталандырады. Вакциналар профилактикалық (табиғи немесе "жабайы" патогенмен болашақтағы инфекцияның алдын алу немесе салдарына жеңілдету үшін) немесе терапиялық (бұрын болған аурумен күресу үшін, мысалы, қатерлі ісік) болуы мүмкін. Кейбір вакциналар толық стерильдеуші иммунитетті ұсынады, онда инфекция толығымен алдын алады. Вакциналарды енгізу вакцинация деп аталады. Вакцинация – жұқпалы аурулардың алдын алудың ең тиімді тәсілі; вакцинация нәтижесінде пайда болған кең таралған иммунитет әлемдегі шешек ауруының жойылуына және полиомиелит, қызылша және тетанус сияқты ауруларды әлемнің көп бөлігінде шектеуге үлкен үлес қосты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қазіргі уақытта алдын алуға болатын 25 түрлі инфекцияға қарсы лицензияланған вакциналар бар екенін хабарлайды. Егудің алғашқы тіркелген қолданылуы 16 ғасырда Қытайда, ал осы практиканың алғашқы белгілері 10 ғасырда пайда болды. Бұл ауруға қарсы вакцина да алғаш рет осы жерде жасалды. Шешекке қарсы егудің халықтық тәжірибесі 1721 жылы Түркиядан Ұлыбританияға Леди Мэри Уортли Монтегю әкелді. "Вакцина" және "вакцинация" терминдері "Variolae vaccinae" (сиыр шешегі) терминінен шыққан, бұл терминді Эдвард Дженнер (вакцина тұжырымын әзірлеген және алғашқы вакцинаны жасаған) сиыр шешегін белгілеу үшін ойлап тапқан. Ол 1798 жылы бұл фразаны өзінің "Variolae vaccinae, белгілі бір сиыр шешегі туралы зерттеу" атты еңбегінің толық атауында қолданды, онда ол сиыр шешегінің шешекке қарсы қорғау әсерін сипаттады. 1881 жылы Дженнерді құрметтеп, Луи Пастер бұл терминдерді сол кезде әзірленіп жатқан жаңа қорғау егулерді де қамтуға кеңейтуді ұсынды. Вакцинаны әзірлеу және өндіру ғылымы вакцинология деп аталады.

A vaccine is a biological preparation that provides active acquired immunity to a particular infectious or malignant disease. The safety and effectiveness of vaccines has been widely studied and verified. A vaccine typically contains an agent that resembles a disease causing microorganism and is often made from weakened or killed forms of the microbe, its toxins, or one of its surface proteins. The agent stimulates the body's immune system to recognize the agent as a threat, destroy it, and recognize further and destroy any of the microorganisms associated with that agent that it may encounter in the future. Vaccines can be prophylactic (to prevent or alleviate the effects of a future infection by a natural or "wild" pathogen), or therapeutic (to fight a disease that has already occurred, such as cancer). Some vaccines offer full sterilizing immunity, in which infection is prevented completely. The administration of vaccines is called vaccination. Vaccination is the most effective method of preventing infectious diseases; widespread immunity due to vaccination is largely responsible for the worldwide eradication of smallpox and the restriction of diseases such as polio, measles, and tetanus from much of the world. The World Health Organization (WHO) reports that licensed vaccines are currently available for twenty five different preventable infections. The first recorded use of inoculation to prevent smallpox occurred in the 16th century in China, with the earliest hints of the practice in China coming during the 10th century. It was also the first disease for which a vaccine was produced. The folk practice of inoculation against smallpox was brought from Turkey to Britain in 1721 by Lady Mary Wortley Montagu. The terms vaccine and vaccination are derived from Variolae vaccinae (smallpox of the cow), the term devised by Edward Jenner (who both developed the concept of vaccines and created the first vaccine) to denote cowpox. He used the phrase in 1798 for the long title of his Inquiry into the Variolae vaccinae Known as the Cow Pox, in which he described the protective effect of cowpox against smallpox. In 1881, to honor Jenner, Louis Pasteur proposed that the terms should be extended to cover the new protective inoculations then being developed. The science of vaccine development and production is termed vaccinology.

Жағымсыз әсерлер

Балаларға, жасөспірімдерге немесе ересектерге жасалатын екпелер көбінесе қауіпсіз. Егер қандай да бір қолайсыз әсерлер болса, олар көбінесе жеңіл болады. Қолайсыз әсерлердің жиілігі қолданылатын екпеге байланысты. Қызылша, қозғақша және безгекке қарсы екпе (ММР) сирек жағдайда қызбаға байланысты құрысулармен байланысты. 60 жастан асқан қарттар, аллергенге аса сезімтал және семіз адамдарда иммунитет әлсіреуіне бейімділік бар, бұл екпелердің тиімділігін азайтуы немесе тоқтатуы мүмкін, сондықтан осы ерекше топтар үшін жеке екпе технологиялары немесе вирустың таралуын шектеу үшін қайталама екпелер қажет болуы мүмкін. АҚШ-тың бағдарламасы Ұлттық балалар екпесінен зардап шегушілерге көмектесу заңы деп аталады, ал Ұлыбритания екпе салдарынан келген зиянды өтеу жүйесін қолданады.

Түрлері

Вакциналар әдетте әлсіретілген, инактивацияланған немесе өлтірілген организмдерді немесе олардан алынған тазартылған заттарды қамтиды. Қолданыста бірнеше вакцина түрі бар. Олар ауру қаупін азайтуға және пайдалы иммундық жауапты тудыру қабілетін сақтап қалуға бағытталған әртүрлі стратегияларды көрсетеді.

Көмектелген

Кейбір вакциналарда тірі, әлсіретілген микроорганизмдер бар. Олардың көпшілігі – вирулентті қасиеттерін жоятын жағдайларда өсірілген белсенді вирустар, немесе кең ауқымды иммундық жауап беру үшін оларға жақын, бірақ қауіпсіз организмдерді пайдаланады. Көптеген әлсіретілген вакциналар вирустық болғанымен, кейбіреулері бактериялық табиғатқа ие. Мысалдарға сары қызылша, қызылша, сіреспе, қызылша және тиф сияқты бактериялық аурулар жатады. Кальмет пен Герин жасаған тірі Mycobacterium tuberculosis вакцинасы жұқпалы штаммнан жасалмаған, бірақ вакцинаға иммундық жауап беру үшін қолданылатын, вирулентті модификацияланған "BCG" штаммын қамтиды. Yersinia pestis EV штаммын қамтитын тірі әлсіретілген вакцина обаға қарсы иммундау үшін қолданылады. Әлсіретілген вакциналардың артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Әлсіретілген, немесе тірі, осалған вакциналар көбінесе ұзаққа созылатын иммунологиялық жауаптарды қоздырады. Бірақ оларды иммундық тапшылығы бар адамдарға қолдану қауіпсіз емес, және сирек жағдайларда вирулентті формаға мутацияланып, ауру тудыруы мүмкін.

Белсенділенбеген

Кейбір вакциналарда химиялық заттармен, жылумен немесе сәулеленумен жойылған, бірақ бұрынғыда құлпытатын микроорганизмдер болады. Бұл микроорганизмдердің бактериялық жасуша қабықшалары толық сақталған, бірақ ішінде ештеңе жоқ. Олар инактивацияланған және ослатылған вакциналардың аралық фазасы болып есептеледі. Мысалдарға IPV (полиомиелит вакцинасы), гепатит А вакцинасы, құтыру вакцинасы және көптеген тұмау вакциналары жатады.

Токсоид

Токсоидтық вакциналар ауру тудыратын зиянды заттардың белсенділігін жойып, микроорганизмдердің өзінен емес, солардан жасалады.

Кіші бірлік

Иммундық жүйеге инактивацияланған немесе әлсіретілген микроорганизм енгізудің орнына (бұл "толық агентті" вакцина болар еді), суббұрындық вакцина иммундық жауапты тудыру үшін оның бір фрагментін пайдаланады. Мысалы, гепатит B-ге қарсы суббұрындық вакцина вирустың беткі белоктарынан ғана тұрады (бұрын созылмалы инфекциясы бар науқастардың қан сарысуынан бөліп алынған, бірақ қазір вирус гендерінің ашытқыға рекомбинациясы арқылы өндіріледі). Тағы бір мысал – жеуге жарамды балдырлардағы вакциналар, мысалы, адам папиллома вирусына (HPV) қарсы вирусқа ұқсас бөлшек (VLP) вакцинасы, ол вирус мөлдір қабықшасының негізгі белгісіз ақуызынан тұрады. Тағы бір мысал – тұмау вирусының гемагглютинин және нейраминидаза суббұрындықтары.

Бірлескен

Кейбір бактериялардың полисахаридті сыртқы қабығы нашар иммуногенді болады. Бұл сыртқы қабықтарды ақуыздармен (мысалы, токсиндермен) байланыстыру арқылы иммундық жүйе полисахаридті ақуыз антигені сияқты тануына мүмкіндік береді. Осы тәсіл Haemophilus influenzae B типіндегі вакцинада қолданылады.

Сыртқы мембраналы көпіршік

Сыртқы мембраналы көпіршіктер (OMV) табиғи түрде иммуногендік қасиетке ие және күшті вакциналар жасау үшін қолданылуы мүмкін. Ең жақсы зерттелген OMV вакциналары – B серотипі менингококк ауруына қарсы жасалған вакциналар.

Гетеротиптік

Гетерологтық вакциналар, сондай-ақ "Дженнер вакциналары" деп те аталатын вакциналар – емделетін организмде ауру тудырмайтын немесе жеңіл ауруға шақыратын басқа жануарлардың патогендері. Классикалық мысал – Дженнердің жұқпалы шешекке қарсы сиыр қыстырығын пайдалануы. Қазіргі заманғы мысал – туберкулезге қарсы қолданылатын Mycobacterium bovis бактериясынан жасалған BCG вакцинасы.

Генетикалық вакцина

Генетикалық вакциналар жасушаларға нуклеин қышқылын қабылдау принципіне негізделген, одан кейін нуклеин қышқылының шаблоны бойынша ақуыз өндіріледі. Бұл ақуыз көбінесе патогеннің иммунодоминантты антигені немесе нейтралдаушы антиденелердің түзілуіне жағдай жасайтын беттік ақуыз болып табылады. Генетикалық вакциналардың кіші тобына вирус векторлық вакциналар, РНК вакциналары және ДНК вакциналары кіреді.

Вирустық вектор

Вирустық векторлы вакциналар организмге патогеннің гендерін енгізу үшін қауіпсіз вирусты пайдаланады, бұл организмнің нақты антигендерді, мысалы, беткейлік ақуыздарды өндіруіне және иммундық жауапты күшейтуіне мүмкіндік береді.

РНҚ

МРНК вакцинасы (немесе РНК вакцинасы) – липидтік нанобөлшектер сияқты тасымалдағышқа енгізілген нуклеин қышқылы РНК-дан тұратын жаңа вакцина түрі. COVID-19 вакциналарының ішінде COVID-19 пандемиясына қарсы күресу үшін бірнеше РНК вакцинасы бар, және олардың кейбіреулері кейбір елдерде мақұлданған немесе жедел қолдануға рұқсат алған. Мысалы, Pfizer-BioNTech вакцинасы және Moderna mRNA вакцинасы АҚШ-та ересектер мен балаларға қолдануға рұқсат етілген.

ДНҚ

ДНК вакцинасы вакцина бағытталған патогеннен алынған антигендік ақуызды кодтайтын ДНК плазмидасын (pDNA) қолданады. pDNA арзан, тұрақты және салыстырмалы түрде қауіпсіз, бұл оны вакцинаны жеткізу үшін тамаша нұсқаға айналдырады. Бұл тәсіл дәстүрлі тәсілдерге қарағанда бірнеше артықшылықтар ұсынады, оның ішінде B және T жасушаларының иммундық жауабын күшейту, вакцинаның тұрақтылығын арттыру, жұқпалы агенттің жоқтығы және ірі көлемде өндірудің салыстырмалы оңайдығы.

Тәжірибелік

Көптеген инновациялық вакциналар әзірленуде және қолданылуда. Дендриттік жасуша вакциналары дендриттік жасушаларды антигендермен біріктіріп, антигендерді организмнің ақ қан жасушаларына ұсынады, осылайша иммундық реакцияны ынталандырады. Бұл вакциналар ми ісігін емдеуде алдын ала оң нәтиже көрсетті және қатерлі меланомада да сынақтан өткізілді. Рекомбинантты вектор – бір микроорганизмнің физиологиясы мен екіншісінің ДНК-сын біріктіру арқылы күрделі инфекциялық процестері бар ауруларға қарсы иммунитет жасауға болады. Мысал ретінде 2018 жылы Конгода Эболамен күресу үшін пайдаланылып жатқан Merck компаниясына лицензия берілген RVSV ZEBOV вакцинасын келтіруге болады. Т-жасуша рецептор пептидтік вакциналары бірнеше ауруларға арналған, олар аңғар қызуы, стоматит және атопиялық дерматит үлгілерін пайдаланады. Бұл пептидтер цитокин өндірісін реттейді және жасушалық иммунитетті жақсартады. Комплементті тежеуге қатысы бар анықталған бактериялық белоктарды нысанаға алу бактериялық вируленттіліктің негізгі механизмін бейтараптандырады. Плазмидтерді қолдану клиникалық алдын ала зерттеулерде қатерлі ісік және жұқпалы ауруларға қарсы қорғаныш вакцина стратегиясы ретінде расталды. Алайда, адамдармен жүргізілген зерттеулерде бұл тәсіл клиникалық тұрғыдан маңызды нәтиже берген жоқ. Плазмидтік ДНК иммундаудың жалпы тиімділігі плазмидтің иммуногенділігін арттыруға, сонымен бірге иммундық эффекттік жасушалардың белсендірілуіне қатысы бар факторларды түзетуге байланысты. Бактериялық вектор – вирустық векторлы вакциналарға ұқсас принципте, бірақ бактерияларды пайдаланады. немесе ақуыз нанобөлшектері. Көптеген вакциналар микроорганизмдерден алынған инактивацияланған немесе әлсіретілген қосылыстарды пайдалана отырып жасалса, синтетикалық вакциналар негізінен немесе толықтай синтетикалық пептидтерден, көмірсулардан немесе антигендерден тұрады.

Валенттілік

Вакциналар моновалентті (сонымен қатар унивалентті) немесе мультивалентті (сонымен қатар поливалентті) болуы мүмкін. Моновалентті вакцина бір антигенге немесе бір микроорганизмге қарсы иммунитет қалыптастыруға арналған. Мультивалентті немесе поливалентті вакцина бір микроорганизмнің екі немесе одан көп түріне, немесе екі немесе одан көп микроорганизмге қарсы иммунитет қалыптастыруға арналған. Мультивалентті вакцинаның валенттілігі грек немесе латын түбіршесімен көрсетілуі мүмкін (мысалы, еківалентті, үшвалентті немесе төртвалентті/төртвалентті). Кейбір жағдайларда, күшті иммундық жауапты жылдам дамыту үшін моновалентті вакцина тиімдірек болуы мүмкін.

Өзара әрекеттесулер

Екі немесе одан көп вакцина бір құралымда араластырылған кезде, екі вакцина бір-біріне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл көбінесе әлсіздетілген тірі вакциналарда кездеседі, онда вакцина компоненттерінің бірі басқаларына қарағанда күштірек болып, басқа компоненттерге иммундық жауапты және өсуді тежейді. Бұл құбылыс алғаш рет үш түрлі Сабин полиомиелит вакцинасында байқалды, онда вакцинадағы 1 және 3 серотиптерінің қабылдануына кедергі келтіру үшін вакцинадағы 2 серотипі вирусының мөлшерін азайту қажет болды. 2001 жылғы зерттеуде денгеге қарсы вакциналарда да осындай мәселе бар екені анықталды, онда DEN 3 серотипі басым болып, DEN 1, 2 және 4 серотипіне жауап беруді тежейтіндігі көрсетілді.

Қосалқы заттар

Вакциналар әдетте бір немесе бірнеше адъюванттарды қамтиды, олар иммундық жауапты күшейту үшін қолданылады. Мысалы, тетанус токсоиді әдетте алюминийге сіңіріледі. Бұл антигенді қарапайым сулы тетанус токсоидіне қарағанда күштірек әсер етуге мүмкіндік береді. Тетанус токсоидіне адсорбцияланғаннан кейін жағымсыз реакция берген адамдарға, қайта вакцинация кезінде қарапайым вакцина берілуі мүмкін. 1990 жылғы Персия шығанағы науқанына дайындық кезінде, бүкіл жасушалы қызыл жегіш вакцинасы антракс вакцинасы үшін адъювант ретінде қолданылды. Бұл антракс вакцинасын ғана салғаннан гөрі иммундық жауапты жылдамдатады, егер инфекцияға ұшырау қаупі болса, бұл тиімді болуы мүмкін.

Консерванттар

Вакциналарда бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуіне жол бермеу үшін консерванттар да болуы мүмкін. Жақындағы жылдарға дейін көптеген тірі вирустар жоқ вакциналарда тиомерсал (АҚШ және Жапонияда – тимеросал) консерванты қолданылып келді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та іздемелі мөлшерден артық тиомерсал қамтитын жалғыз балалар вакцинасы – тұмауға қарсы вакцина, ол қазіргі уақытта тек белгілі бір тәуекел тобына жататын балаларға ұсынылады. Ұлыбританияда қолжетімді гриппке қарсы бір дозалық вакциналардың құрамында тиомерсал тізімделмеген. Консерванттар вакцина өндірісінің әртүрлі кезеңдерінде қолданылуы мүмкін, ал ең жоғары дәлдіктегі өлшеу әдістері олардың дайын өнімде, сондай-ақ қоршаған ортада және халықтың арасында бар екенін анықтауы мүмкін. Көптеген вакциналарға консерванттар қажет, мысалы, 1928 жылы консервант қоспаған дифтерия вакцинасымен егілген 21 баланың 12-сі стафилококк инфекциясынан қайтыс болды. Тиомерсал, феноксиэтанол және формальдегид сияқты бірнеше консерванттар бар. Тиомерсал бактерияларға қарсы тиімдірек, оның жарамдылық мерзімі ұзақ, вакцинаның тұрақтылығын, тиімділігін және қауіпсіздігін арттырады; бірақ АҚШ, Еуропалық Одақ және басқа да дамыған елдерде күкірт қорғаныш шарасы ретінде балалар вакциналарында қолданылмайды. Тиомерсал аутизмге себеп болады деген пікірлер болғанымен, оны растайтын нақты ғылыми дәлелдер жоқ. Сонымен қатар, 657 461 балаға 10-11 жыл бойы жүргізілген зерттеу көрсеткендей, қызылша, қозғалақ және безгекке қарсы вакцина аутизмге себеп болмайды және аутизм қаупін 7 пайызға төмендетеді.

Номенклатура

Вакцина атауларының әртүрлі, белгілі бір деңгейде стандартталған қысқартулары қалыптасқан, бірақ стандарттау ешқандай орталықтандырылмаған және жаһандық емес. Мысалы, АҚШ-та қолданылатын вакцина атауларының басқа жерлерде де кеңінен танымал және қолданылатын белгілі бір қысқартулары бар. Олардың кеңейтілген тізімі сұрыпталатын кесте түрінде және тегін қолжетімді АҚШ Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының (CDC) веб-сайтында ұсынылған. Бұл бетте былай делінген: "Бұл кестедегі (3-баған) қысқартулар Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының қызметкерлері, ACIP жұмыс топтары, Morbidity and Mortality Weekly Report (MMWR) редакторы, Epidemiology and Prevention of Vaccine Preventable Diseases (the Pink Book) редакторы, ACIP мүшелері және ACIP-пен байланыстағы ұйымдар бірлесіп стандарттады". CDC одан әрі түсіндіреді: "Осы қысқартулардағы үлкен әріптер дифтерия (D) және тетанус (T) токсоидтарының, сондай-ақ коклюш (P) вакцинасының толық дозасын көрсетеді. Кіші әріптермен жазылған "d" және "p" әрекеті жасөспірімдер/ересектерге арналған препараттарда қолданылатын дифтерия және коклюш дозасының азайтылғанын білдіреді. DTaP және Tdap-тағы "a" әрпі "ацеллюлярлық" дегенді білдіреді, яғни коклюш компоненті коклюш таяқшасының тек бір бөлігін ғана қамтиды". АҚШ қабылданған атаулар жүйесі вакцина атауларының сөздерін реттеу бойынша белгілі бір ережелерді сақтайды, яғни зат есімдерді алға, ал сипаттамаларды кейін қояды. Сондықтан "OPV" үшін USAN "ауызша полиовирустық вакцина" емес, "полиовирустық вакцина, ауызша" болып табылады.

Лицензиялау

Вакцинаны лицензиялау даму циклының сәтті аяқталуынан кейін, I–III кезеңдердегі клиникалық сынақтар мен басқа да бағдарламалардың нәтижесінде жүзеге асырылады. Бұл кезеңдерде белгілі бір дозада қауіпсіздік, иммуноактивтілік, иммуногенетикалық қауіпсіздік, мақсатты топтарда инфекцияны болдырмаудың дәлелденген тиімділігі және ұзаққа созылатын профилактикалық әсер (уақытқа төзімділік немесе қайта вакцинация қажеттілігі бағалануы тиіс) көрсетілуі керек. Алдын алу вакциналары көбінесе дені сау адамдардың арасында зерттеледі және жалпы халыққа таратылады, сондықтан қауіпсіздіктің жоғары стандарты талап етіледі. Вакцинаны көпұлттық лицензиялау процесінің бөлігі ретінде Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Биологиялық стандарттау жөніндегі сарапшылар комитеті вакциналарды өндіру және сапаны бақылау жөніндегі халықаралық стандарттарға қатысты нұсқаулықтарды әзірледі. Бұл процесс ұлттық реттеуші органдарға өз лицензиялау процедураларын жүзеге асыру үшін платформа болып табылады. Дамып келе жатқан елдер ДДҰ-ның вакцинаны әзірлеу және лицензиялау жөніндегі нұсқауларын қабылдағаннан кейін, әр ел вакцинаны ұлттық деңгейде лицензиялауға, басқаруға, таратуға және қолдану барысында бақылауға жауапкершілікті өз мойнына алады. Вакцина лицензия алғаннан кейін, өндіріс, тарату және логистикалық факторлардың әртүрлілігіне байланысты бастапқыда оның көлемі шектеулі болады. Сондықтан, шектеулі қорға арналған бөлу жоспары және вакцинаны ең бірінші қабылдауға тиіс халықтың қай сегменттеріне басымдық беру қажеттігі анықталуы керек. Клиникалық дамудың кезеңдері сәтті аяқталған жағдайда, вакцинаны лицензиялау процесі Биологиялық препараттарға лицензия алуға арналған өтінішпен жалғасады. Бұл өтінішке ғылыми сараптама тобы (дәрігерлер, статистиктер, микробиологтар, химиктер сияқты түрлі сала мамандары) және вакцинаның тиімділігі мен қауіпсіздігін көрсететін толық құжаттама қоса тіркелуі керек. Осы кезеңде ұсынылған өндіріс орны да сарапшылар тарапынан GMP талаптарына сәйкестігі тексеріледі, ал таңбаламада вакцинаның нақты қолданылуы, оның мүмкін болатын қауіптері туралы ақпаратты қамтитын, денсаулық сақтау қызметкерлеріне вакцинаны халыққа жеткізуге мүмкіндік беретін толық сипаттама болуы тиіс.

A vaccine licensure occurs after the successful conclusion of the development cycle and further the clinical trials and other programs involved through PhasesI–III demonstrating safety, immunoactivity, immunogenetic safety at a given specific dose, proven effectiveness in preventing infection for target populations, and enduring preventive effect (time endurance or need for revaccination must be estimated). Because preventive vaccines are predominantly evaluated in healthy population cohorts and distributed among the general population, a high standard of safety is required. As part of a multinational licensing of a vaccine, the World Health Organization Expert Committee on Biological Standardization developed guidelines of international standards for manufacturing and quality control of vaccines, a process intended as a platform for national regulatory agencies to apply for their own licensing process. Upon developing countries adopting WHO guidelines for vaccine development and licensure, each country has its own responsibility to issue a national licensure, and to manage, deploy, and monitor the vaccine throughout its use in each nation. When a vaccine is licensed, it will initially be in limited supply due to variable manufacturing, distribution, and logistical factors, requiring an allocation plan for the limited supply and which population segments should be prioritized to first receive the vaccine. If successful through the stages of clinical development, the vaccine licensing process is followed by a Biologics License Application which must provide a scientific review team (from diverse disciplines, such as physicians, statisticians, microbiologists, chemists) and comprehensive documentation for the vaccine candidate having efficacy and safety throughout its development. Also during this stage, the proposed manufacturing facility is examined by expert reviewers for GMP compliance, and the label must have a compliant description to enable health care providers' definition of vaccine specific use, including its possible risks, to communicate and deliver the vaccine to the public.

Реттен кейін қадағалау

Вакцина жалпы халыққа қолданылғанға дейін вакцинаның барлық мүмкін жағымсыз әсерлері белгілі болмауы мүмкін, сондықтан өндірушілер вакцинаны кеңінен қолдану кезінде оны нарыққа шығарғаннан кейінгі бақылау үшін IV фазалық зерттеулер жүргізуге міндетті. АҚШ-та, Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарына вакцинация кестесіне қосымшаларды ұсынатын Иммунизация жөніндегі консультативтік комитет балаларға гепатит А, гепатит В, полиомиелит, қызылша, қызылша, дифтерия, көкірек жөтел, тетанус, HiB, сушилік, ротавирус, тұмау, менингококк ауруы және пневмонияға қарсы жүйелі вакцинациялауды ұсынады. Ұсынылған вакциналар мен қайта вакцинациялардың көптігі (екі жасқа дейін 24 инъекцияға дейін) толық мойынсоқтап орындау қиындықтарына әкелді. Қабылдау деңгейінің төмендеуімен күресу үшін әртүрлі хабарлау жүйелері енгізілді және қазір көптеген біріктірілген инъекциялар сатылуда (мысалы, Пентавалент вакцинасы және MMRV вакцинасы), олар бірнеше аурудан қорғайды. Сәбилерге арналған вакцинация мен қайта вакцинациядан басқа, көптеген арнайы вакциналар басқа жастағыларға немесе қызылша, тетанус, тұмау және пневмония сияқты өмір бойы қайталанатын инъекциялар үшін ұсынылады. Жүкті әйелдерге жиі қызылшаға қарсы иммунитетін тексеру жүргізіледі. Адам папиллома вирусына қарсы вакцина АҚШ-та (2011 жылдан бастап) және Ұлыбританияда (2009 жылдан бастап) ұсынылады. Егде саяндарға арналған вакциналар пневмония мен тұмауға бағытталған, олар осы топ үшін өте қауіпті. 2006 жылы, әдетте егде саяндарға әсер ететін, сушилік вирусының қоздырғышы тудыратын белдеме ауруына қарсы вакцина енгізілді. Вакцинацияның кестесі мен дозасы жеке адамның иммундық қабілетіне және вакцина жеткілімі шектеулі болған кезде, мысалы пандемия кезінде, вакцинаны халық арасында кеңінен таратуды оңтайландыру үшін бейімделуі мүмкін.

Даму экономикасы

Вакцина әзірлеудегі бір қиындық экономикалық сипатта: ең көп вакцина қажетті аурулардың көпшілігі, соның ішінде ВИЧ, малярия және туберкулез, көбінесе кедей елдерде таралған. Фармацевтикалық және биотехнологиялық компаниялардың осы ауруларға қарсы вакцина жасауға қызығушылығы аз, себебі олардан үлкен табыс күтпеуге болады. Тіпті бай елдерде де қаржылық пайда көбінесе минималды болады, ал қаржылық және басқа да тәуекелдер жоғары. Бүгінгі күнге дейін вакцина әзірлеудің көп бөлігі үкіметтердің, университеттердің және коммерциялық емес ұйымдардың "итеру" қаржыландыруына сүйенген. Көптеген вакциналар өте тиімді және халық денсаулығы үшін пайдалы болды. Соңғы онжылдықтарда қолданылған вакциналардың саны күрт өсті. Бұл өсім, әсіресе мектепке дейін балаларға салынатын вакциналардың көбеюі, экономикалық ынталандырудан гөрі, үкіметтік міндеттемелер мен қолдаудың нәтижесі болуы мүмкін.

Патенттер

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, нашар дамыған елдерде вакцина өндіруге ең үлкен кедергі патенттер емес, нарыққа ену үшін қажетті айтарлықтай қаржы, инфрақұрылым және жұмыс күші талаптары болып табылады. Вакциналар – биологиялық қосылыстардың күрделі қоспалары, және рецепт бойынша тағайындалатын дәрілерден айырмашылығы, нақты генерикалық вакциналар жоқ. Жаңа өндіріс орындасында жасалған вакцинаны өндіруші қауіпсіздігі мен тиімділігін толық клиникалық сынаудан өткізуі міндетті. Көптеген вакциналар үшін технологияның нақты процестері патенттелген. Бұл басқа өндіріс әдістері арқылы шешілуі мүмкін, бірақ бұл үшін ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыс (ҒЗТЖ) инфрақұрылымы мен тиісті білікті жұмыс күші қажет. Адам папиллома вирусы вакцинасы сияқты жақында ғана жасалған бірнеше вакциналар үшін патенттер қосымша кедергі тудыруы мүмкін. 2021 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде вакцина өндірісін жеделдету қажет болғанда, Дүниежүзілік сауда ұйымы және әлем елдері COVID-19 вакциналарына қатысты зияткерлік меншік құқықтары мен патенттерден бас тарту мүмкіндігін қарастырды, бұл "вакциналар мен дәрі-дәрмектерді қоса алғанда, COVID-19 медициналық тауарларына уақтылы қол жеткізуге кедергі келтіретін барлық мүмкін болатын факторларды жоюға және қажетті медициналық тауарларды өндіру мен жеткізуді кеңейтуге" септесер еді.

Өндіріс

Вакцина өндірісі басқа өндірістерден, соның ішінде дәрі-дәрмек өндірісінен түбегейлі өзгеше, себебі вакциналар миллиондаған адамдарға, олардың көпшілігі мүлдем сау адамдарға салынуы тиіс. Осы факт өндіріс процесін ерекше қатаң етуге және басқа өнімдерге қойылатын талаптардан әлдеқайда жоғары талаптарды орындауға мәжбүр етеді. Вакцина өндірісі желілерін жабдықтау үшін қажетті біліктілік, тәжірибе, білім, құзыреттілік және жеке қасиеттерінің дұрыс үйлесімін қамтамасыз ететін мамандардың жетіспеушілігі бар. Бактериялар биореакторларда өсіріледі (мысалы, Haemophilus influenzae b түрі). Сондай-ақ, вирустар немесе бактериялардан алынған рекомбинантты ақуыздар ашытқыда, бактерияларда немесе жасуша мәдениеттерінде де жасалуы мүмкін. Комбинациялық вакциналарды әзірлеу және өндіру қиын, себебі антигендер мен басқа да құраушылардың арасында үйлеспеушіліктер мен өзара әрекеттесулер болуы мүмкін. Вакцина өндірісінің әдістері дамып келеді. Тауық жұмыртқалары сияқты дәстүрлі әдістермен салыстырғанда, жасуша мәдениетінде өсірілген сүтқоректілердің жасушалары өнімділігі жоғары және ластану қаупі аз болғандықтан, маңыздырақ болатыны күтілуде. Токсоидтарды қолданатын бактериялық вакциналарды өндіру үшін генетикалық түрде залалсыздандырылған вакциналарды өндіретін рекомбинациялық технологияның танымал болатыны күтілуде. Комбинациялық вакциналар патогенмен байланысты молекулалық үлгілерді пайдалану арқылы антигендердің мөлшерін азайтуға және осылайша жағымсыз өзара әрекеттесулерді азайтуға мүмкіндік береді деп күтілуде.

Вакцина өндірушілер

Вакцина өндірісіндегі ең үлкен нарықтық үлесге ие компаниялар – Merck, Sanofi, GlaxoSmithKline, Pfizer және Novartis, олардың вакцина сатудың 70% ЕО немесе АҚШ-та шоғырланған (2013). Вакцина өндіру өсімдіктеріне ірі капиталдық инвестициялар қажет ($50 миллионнан $300 миллионға дейін), ал құрылысы 4-6 жылға созылуы мүмкін, вакцинаны әзірлеудің толық процесіне 10-15 жыл уақыт кетіп, тиіс. Вакцина жеткізу технологияларындағы маңызды жетістіктердің бірі – ауызша вакциналар. Ауызша вакциналарды қолдануға жасалған алғашқы тырастар 20 ғасырдың басында, тиімді ауызша бактерияға қарсы вакцина мүмкіндігі күмәнді болған кезде, әртүрлі деңгейде үміттендірді. 1930 жылдары, мысалы, ауызша ішек таяқшасы қызбасына қарсы вакцинаның алдын алу құндылығына қызығушылық артты. Ауызша полиомиелит вакцинасы, вакцинаны арнайы оқытылмаған ерікті персонал жүргізген кезде тиімді болып шықты; нәтижелер вакцинаны енгізудің оңайлығы мен тиімділігін көрсетті. Тиімді ауызша вакциналардың көптеген артықшылықтары бар, мысалы, қанмен ластану қаупі жоқ. Ауызға берілетін вакциналар сұйық болуы міндетті емес, ал қатты күйде олар көбінесе тұрақтырақ және тасымалдау және сақтау кезінде мұздап зақымдануға немесе бүлінуге бейім емес. Мұндай тұрақтылық «суық тізбек» қажеттілігін азайтады: вакциналарды өндіріс кезеңінен бастап енгізу орнына дейін белгілі бір температура диапазонында ұстауға қажетті ресурстар, бұл өз кезегінде вакциналардың құнын төмендетуі мүмкін. Микроине әдісі, әлі де дамып келе жатқан, «тері арқылы вакцина жеткізу жолдарын құратын тізбектерде жасалған ұштарды» пайдаланады. Эксперименттік инесіз вакцина жеткізу жүйесі қазіргі кезде жануарлар үстінде сынақтан өтуде. Жапсырмалы таңбаға ұқсас, мөрдің мөлшеріндегі жапсырмада 1 шаршы сантиметрге шамамен 20 000 микроскопиялық ұштар бар. Бұл дермалық енгізу вакцинаның тиімділігін арттырады, сонымен қатар инъекцияға қарағанда аз мөлшерде вакцина қажет етеді.

The companies with the highest market share in vaccine production are Merck, Sanofi, GlaxoSmithKline, Pfizer and Novartis, with 70% of vaccine sales concentrated in the EU or US (2013). Vaccine manufacturing plants require large capital investments ($50 million up to $300 million) and may take between 4 and 6 years to construct, with the full process of vaccine development taking between 10 and 15 years. Notable developments in vaccine delivery technologies have included oral vaccines. Early attempts to apply oral vaccines showed varying degrees of promise, beginning early in the 20th century, at a time when the very possibility of an effective oral antibacterial vaccine was controversial. By the 1930s there was increasing interest in the prophylactic value of an oral typhoid fever vaccine for example. An oral polio vaccine turned out to be effective when vaccinations were administered by volunteer staff without formal training; the results also demonstrated increased ease and efficiency of administering the vaccines. Effective oral vaccines have many advantages; for example, there is no risk of blood contamination. Vaccines intended for oral administration need not be liquid, and as solids, they commonly are more stable and less prone to damage or spoilage by freezing in transport and storage. Such stability reduces the need for a "cold chain": the resources required to keep vaccines within a restricted temperature range from the manufacturing stage to the point of administration, which, in turn, may decrease costs of vaccines. A microneedle approach, which is still in stages of development, uses "pointed projections fabricated into arrays that can create vaccine delivery pathways through the skin". An experimental needle free vaccine delivery system is undergoing animal testing. A stamp size patch similar to an adhesive bandage contains about 20,000 microscopic projections per square cm. This dermal administration potentially increases the effectiveness of vaccination, while requiring less vaccine than injection.

Ветеринариялық медицинада

Жануарларды вакцинациялау олардың ауруларға шалдығуын алдын алу үшін де, адамдарға аурудың жұғуын алдын алу үшін де қолданылады. Жануарларды үй жануарлары ретінде ұстағанда да, мал ретінде өсіргенде де жүйелі түрде вакцинациялау жүргізіледі. Кейбір жағдайларда жабайы популяцияларды да вакцинациялау мүмкін. Бұл кейде ауруға бейім аймақтарда вакцина қосылған жем тарату арқылы жасалады және мысықтардағы құтырды бақылауға алу үшін қолданылған. Құтырдың пайда болуы мүмкін болған жағдайда, заң бойынша иттің құтырға қарсы вакцинациясы талап етілуі мүмкін. Басқа иттік вакциналарға иттің өшігі, иттің парвовирусы, иттің жұқпалы гепатиті, аденовирус 2, лептоспироз, Бордетелла, иттің парагрипп вирусы және Лайм ауруы кіреді. Ветеринариялық вакциналардың адамдарда қолданылған жағдайлары, қасақана немесе кездейсоқ, құжатталған, оның ішінде бруцеллез сияқты аурулар да кездеседі. Алайда, мұндай жағдайлардың тіркелуі сирек және мұндай тәжірибелердің қауіпсіздігі мен нәтижелері туралы аз ғылыми зерттеулер бар. Ветеринариялық клиникаларда аэрозольді вакцинацияның пайда болуымен, адамдарда табиғи түрде кездеспейтін патогендерге, мысалы, Bordetella bronchiseptica, ұшырау мүмкіндігі соңғы жылдары артқан болуы мүмкін. Олар псевдорабдыққа (Ауэски ауруы деп те аталады) қарсы кейбір вакциналарда вирустық геномда (оның ішінде gE генінде) жойылулар бар екенін анықтады. Осы жойылуға қарсы моноклоналды антиденелер жасалды және gE-ге қарсы антиденелерді анықтайтын ELISA әзірлеу үшін іріктелді. Сонымен қатар, жаңа гендік инженериялық gE теріс вакциналар құрылды. Осыған ұқсас, ІҚВ-ға (Бүйрек және қан тамырлары вирусы) қарсы DIVA вакциналары және серіктес диагностикалық тесттер әзірленді. DIVA стратегиясы әртүрлі елдерде псевдорабдық вирусты жою үшін қолданылды. Шошқалар қарқынды вакцинацияланып, серіктес диагностикалық тестпен бақыланды, содан кейін жұқтырған шошқалар популяциядан алынып тасталды. Сиыр герпесвирусына қарсы DIVA вакциналары да тәжірибеде кеңінен қолданылады. DIVA қағидасын классикалық шошқа ауруы, құс тұмауы, Actinobacillus pleuropneumonia және шошқалардағы Salmonella инфекциясы сияқты кең ауқымды жұқпалы ауруларға қолдану үшін үлкен күш-жігер жұмсалуда.

Vaccinations of animals are used both to prevent their contracting diseases and to prevent transmission of disease to humans. Both animals kept as pets and animals raised as livestock are routinely vaccinated. In some instances, wild populations may be vaccinated. This is sometimes accomplished with vaccine laced food spread in a disease prone area and has been used to attempt to control rabies in raccoons. Where rabies occurs, rabies vaccination of dogs may be required by law. Other canine vaccines include canine distemper, canine parvovirus, infectious canine hepatitis, adenovirus 2, leptospirosis, Bordetella, canine parainfluenza virus, and Lyme disease, among others. Cases of veterinary vaccines used in humans have been documented, whether intentional or accidental, with some cases of resultant illness, most notably with brucellosis. However, the reporting of such cases is rare and very little has been studied about the safety and results of such practices. With the advent of aerosol vaccination in veterinary clinics, human exposure to pathogens not naturally carried in humans, such as Bordetella bronchiseptica, has likely increased in recent years. They found that some existing vaccines against pseudorabies (also termed Aujeszky's disease) had deletions in their viral genome (among which was the gE gene). Monoclonal antibodies were produced against that deletion and selected to develop an ELISA that demonstrated antibodies against gE. In addition, novel genetically engineered gE negative vaccines were constructed. Along the same lines, DIVA vaccines and companion diagnostic tests against bovine herpesvirus1 infections have been developed. The DIVA strategy has been applied in various countries to successfully eradicate pseudorabies virus from those countries. Swine populations were intensively vaccinated and monitored by the companion diagnostic test and, subsequently, the infected pigs were removed from the population. Bovine herpesvirus1 DIVA vaccines are also widely used in practice. Considerable efforts are ongoing to apply the DIVA principle to a wide range of infectious diseases, such as classical swine fever, avian influenza, Actinobacillus pleuropneumonia and Salmonella infections in pigs.

Вакциналардың ұрпақтары

Бірінші буын вакциналары – тірі және әлсіретілген немесе өлтірілген түрдегі толық организмдік вакциналар. Тірі, әлсіретілген вакциналар, мысалы, шешек және полиомиелит вакциналары, қырушы Т-клеткалар (ТК немесе ТКТ) жауабын, көмекші Т-клеткалар (ТТ) жауабын және антиденелік иммунитетті қоздыра алады. Дегенмен, патогеннің әлсіретілген түрлері қауіпті түрге айналып, иммундық жүйесі әлсіреген вакцина алғандарда (мысалы, ЖИТС-ке шалдыққандарда) ауру тудыруы мүмкін. Өлтірілген вакциналарда мұндай тәуекел болмаса да, олар нақты қырушы Т-клеткалар жауабын тудыра алмайды және кейбір ауруларға қатысты мүлдем тиімсіз болуы мүмкін. 2016 жылы Ұлттық денсаулық сақтау институттарында Зика вирусына қарсы ДНК вакцинасын сынақтан өткізу басталды. Inovio Pharmaceuticals және GeneOne Life Science компаниялары Майамиде Зика вирусына қарсы тағы бір ДНК вакцинасын сынақтан өткізе бастады. 2016 жылға дейін вакциналарды көп көлемде өндіру мәселесі шешілмеген еді. ДНК вакциналарының HIV-тің алдын алу бойынша клиникалық сынақтары жүріп жатыр. 2020 жылы Warp Speed операциясының көмегімен BNT162b2 сияқты mRNA вакциналары жасалды және COVID-19 пандемиясына қарсы күресте кеңінен қолданылды. 2021 жылы Каталина Карико мен Дрю Вайсман мРНК вакцина технологиясындағы пионерлік зерттеулері үшін Колумбия университетінің Хорвиц сыйлығын алды.

Тенденциялар

2013 жылдан бері ғалымдар вирустың сыртқы құрылымын қайта жасау арқылы синтетикалық үшінші буын вакциналарын жасауға тырысып келеді; мұның вакцинаға қарсы тұруды алдын алуға көмектесетіні күтілді. Иммундық жауапты басқаратын қағидалар енді көптеген жұқпалы емес адам ауруларына, мысалы, қатерлі ісіктер мен аутоиммундық ауруларға қарсы жасалған вакциналарда қолданылуы мүмкін. Мысалы, CYT006 AngQb эксперименталды вакцинасы жоғары қан қысымын емдеудің мүмкін болатын жолы ретінде зерттелді. Вакцина әзірлеу тенденцияларына әсер ететін факторларға аудармалық медицинаның жетістіктері, демографиялық жағдай, нормативтік ғылым, саяси, мәдени және әлеуметтік реакциялар жатады.

Өсімдіктер вакцина өндіру үшін биореактор ретінде

Трансгендік өсімдіктер арқылы вакцина өндіру идеясы 2003 жылы анықталған. Темекі, картоп, помидор және банан сияқты өсімдіктерге адамдарға қолданылатын вакцина өндіретін гендер енгізілуі мүмкін. 2005 жылы адамдардағы В гепатитіне қарсы вакцина шығаратын банан әзірленді.

Вакцинаға қарсы күмән

Вакцинаға қатысты тартыншақтық – вакцина қызметтері қолжетімді болса да, вакцинаны қабылдауды кешіктіру немесе одан бас тарту. Бұл термин вакцина салудан толық бас тартуды, вакцина салуды кейінге жылдыруды, вакцинаны қабылдап тұрып, оның пайдасы туралы күмәндануды, немесе кейбір вакциналарды ғана пайдалануды, ал қалғандарынан бас тартуды қамтиды. Вакциналардың қауіпсіз және тиімді екендігіне қатысты ғылыми ортада кең пікір қалыптасқан. Вакцинаға қатысты тартыншақтық көбінесе вакцинамен алдын алуға болатын аурулардың өршуіне және өлім-жітімге әкеледі. Сондықтан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2019 жылы вакцинаға қатысты тартыншақтықты әлемдегі ең маңызды он денсаулық қатерінің бірі деп атады.